بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی

(آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی)

یازانی : پروفئسور ضیاء موسی اوغلو بونیادوو

لاتین الفباسیندان تورک الفباسینا کؤچورن:

ف .جعفر اوغلو اووشار

اورمو – ۱۳۹۰

سکگیزینجی بؤلوم

آفشینین ایشینی دریندن اؤیرنن خلیفه گؤردو کی، آفشینین اوغلو حسنین بوتون ایشدن خبری وار و آتاسی ایله ال بیردیر، یعنی او دا خیلافت اوچون بؤیوک تهلوکه تشکیل ائدیر. بونا گؤره، عبدالله ابن طاهره امر ائتدی کی، حسنی حیله ایله چاغیریب حبس ائتسین. عبدالله خلیفه‌نین تاپشیریغینی یئرینه یئتیرمگی بوخارا حاکمی نوح بن اسده[سامانی امیری] امر ائتدی.

عبدالله حسنه یازدی کی، او نوحون یئرینه ویلایتین حاکمی تعیین اولونور. حسن کیچیک بیر موحافظه دسته‌سی ایله سمرقنده گلن کیمی، نوح اونو حبس ائدیب زنجیرله‌دی و عبدالله بن طاهرین یانینا، عبدالله دا اونو خلیفه معتصمین یانینا گؤندردی.

    آفشین خیلافته و ایسلاما خیانتده اتهام ائدیلدی و محکمه قورولدو. طبری هارون بن عیسی بن منصورون دیلیندن بئله خبر وئریر کی، محکمه خلیفه‌نین ساراییندا اولدو، حاکم‌لر بونلار ایدی: احمد بن ابو داود، اسحاق ابن ابراهیم بن مصعب و محمد بن عبدالمالک الزیّات. محکمه‌یه یالنیز یوکسک روتبه‌لی حربی و مولکی آدام‌لار گلمیشدیلر. باش اتهامچی محمد الزیات ایدی. شاهیدلر آراسیندا مزیر، آتش‌پرست‌لرین باش روحانی‌سی موبَد سوغد پادشاه‌لاریندان مرزبان بن تارکاش و ایکی سوغدلو وار ایدی.

  اتهامچی بیرینجی اولا‌راق ایکی سوغدلونو دیندیردی: اونلارین ایَنینده جیریق پالتار وار ایدی؛ او سوروشدو کی، نه سببه گؤره اونلار بو صیفته دوشموشلر. سوغدلولار اؤز کورَک‌لرینی گؤستردیلر؛ اونلارین کورک‌لرینده قامچی ایزلری وار ایدی. بوندان سونرا محمد آفشیندن سوروشدو: "سن بو ایکی نفری تانیییرسان؟" او جاواب وئردی: "بلی! اونلاردان بیری مؤذن، او بیری ایسه ایمام‌دیر. اونلار اوسروشانادا مسجید تیکدیرمیشدیلر. من امر ائتدیم، اونلاردان هر بیرینه مین قامچی وورسونلار، چونکی منیمله سوغد پادشاه‌لاری آراسیندا باغلانان سازیشه گؤره، بوتون آدام‌لار اؤز دین‌لرینه سیتاییش ائتمکده داوام ائتمه‌لی‌دیرلر. بو ایکی نفر بیر معبده هوجوم ائدیب، اونلارین [اوسروشانا‌لی‌لارین] بوت‌لرینی توللادیلار و معبدی دؤندریب مسجید ائتدیلر. بونا گؤره من امر ائتدیم کی، اونلارین هر بیرینه مین قامچی وورسونلار، چونکی اونلار گوناه ایش گؤرموشلر، آدام‌لارین اؤز عبادت یئرلرینه گئتمه‌سینه مانع اولموش‌لار".

  سونرا اتهامچی سوروشدو: "اوزرینده قیزیل، بریلیانت و قیمتلی پارچا ایله ایشلنیب ایچری‌سی الله -ا قارشی کوفرله دولو اولان بو کیتاب سنده هارا‌داندیر؟" آفشین جاواب وئردی: "بو کیتاب آتامدان منه ارث قالمیشدیر. بو کیتابدا ایران‌لی‌لارین ان حیکمت‌لی سؤزلری توپلانمیشدیر. کوفر حاقیندا سیزین قئیدینیزه گلدیکده، دئمه‌لییم کی، من کیتابداکی حیکمت‌لی سؤزلردن حظ آلیرام، قالان‌لارینی ایسه رد ائدیرم. بو کیتاب بزکلی شکیلده منه گلیب چاتمیشدیر و من اونون ناخیش‌لارینی محو ائتمگی لوزوم گؤرمه‌ییب اونو اولدوغو کیمی، سنین ائوینده کی "کلیله و دیمنه" و "مزدکین کیتابی" کیمی ساخلادیم. من گومان ائتمیرم کی، بو ایسلاما قارشی گوناه بیر ایش توتماقدیر".

  اوندان سونرا موبَد دیندیریلدی. او، ایفاده‌سینده دئدی کی، آفشین بوغولان حیوانلارین اتینی یئییردی، اونو دا تحریک ائدیردی کی، بو جورات یئسین و ادعا ائدیر کی، بو جور ات، بیچاقلا کسیلن حیوانین اتیندن داها ظریف و دادلیدیر. او دئدی کی، آفشین هر چرشنبه گونو بیر قویون اؤلدوروردو، قویونو قیلینجلا ایکی یئره بؤلور، سونرا اونون اتینی یئیردی. بیر دفعه آفشین موبده بئله دئدی: "دوغرودان دا من بو خالقین (عرب‌لرین ) اوزوندن مجبورام نیفرت ائتدیگیم هر ایشی گؤروم،حتی زئیتون یاغی یئییم، دوه‌یه مینیم و صندل آیاق قابی گئییم. لاکین منیم بیر توکوم ده اسکیک اولمامیشدیر!" او، بونو نظرده توتوردو کی، هئچ اوز- باشینی قیرخدیرمیردی و سونت ائدیلمه میشدی.

  آفشین اتهامچی یا اعتراضینی بیلدیردی: "بورادا همین سؤزلری دانیشان آدام باره‌سینده منه سؤیله گؤروم - او اؤز دینینه اعتیقاد بسله ییرمی؟" منفی جاواب وئریلدی، چونکی موبد ایسلامی چوخ گئج؛ خلیفه موتوکیل دؤورونده قبول ائتمیشدی. اوندا آفشین موبده موراجعتله سوروشدو: "منیم ائویمله سنین ائوین آراسیندا بیر قاپی و یا سس ائشیدیله بیلن بیر پنجره وار ایدیمی کی، سن منیم باره مده ده معلومات آلاسان؟” او، منفی جاواب وئردی. او زامان آفشین دئدی: "مگر من سنه ایجازه وئرمیردیم یانیما گله‌سن، سنه اؤز سیرلریمی دئمیردیم می، ایران حاقیندا، اونا و اونون خالقینا رغبتیم حاقیندا سنه دانیشمیردیم می؟” موبد موثبت جاواب وئردیکدن سونرا آفشین سؤزونو داوام ائتدیردی: “بئله اولدوقدا، سن هم اؤز دینینه (زردوشتیلیگه) صادق دئییلسن، هم ده ایچدیگین آندا، چونکی سنه گیزلیجه سؤیلدیگیم سیرلری آچمیسان".

  اوچونجو اولا‌راق مرزبان بن تارکاش دیندیریلدی. آفشین بیلدیردی کی، بو آدامی تانیمیر. مرزبان اوجا‌دان دئدی: "ائی یالانچی! نه واختادک سن بویون قاچیریب اؤزونو بیلمه مزلیگه قویا‌جاقسان؟ سنین اؤلکه‌نین آدام‌لاری سنه نئجه یازیرلار؟" آفشین جاواب وئردی کی، اونلار اونون آتاسینا و باباسینا نئجه مراجعت ائدیردیلرسه، منه ائله مراجعت ائدیب یازیرلار؛ لاکین نئجه یازدیق‌لارینی ایضاح ائتمه‌دی. اوندا مرزبان دئدی: "اونلار سنه اوسروشانا دیلینده فیلان جور و فیلان سؤز یازمیردیلارمی؟" آفشین بونو اینکار ائتمه‌دی. اوندا مرزبان سوروشدو: "عرب دیلینده بو بئله دئمک دئییلدیرمی - الله‌لار الله-ینا، اونون بنده‌سی فیلان کس اوغلوندان؟" آفشین بونو دا اینکار ائتمه دی. بو زامان وزیر محمد بن عبدالمالک سؤزه قاریشدی و سوروشدو: "نئجه اولا بیلر موسلمان‌لار اونلارا بئله دانیشماغا ایجازه وئرسینلر و سن (آفشین) او فیرعون کیمی حرکت ائتمیسن کی، او اؤز خالقینا دئمیشدی: "من سیزین ان بؤیوک الله-ینیزام!" آفشین بونا بئله جاواب وئردی کی، اؤزخالقی اونون باباسینا و آتاسینا، ایسلام دینینی قبول ائتمزدن اول اونون اؤزونه ده بئله مراجعت ائدیردیلر، او دا اؤزونو خالقدان آلچاق توتماق ایستمیردی کی، بیردن خالق اونون اطاعتیندن چیخماسین. اسحاق بن ابراهیم آفشینه دئدی: "نئجه سن بیزه الله-ین آدینا آند ایچه بیلردین، بیز ده سنین آندینا اینانیردیق. حال بوکی سن فیرعونلوق (الله‌لیق) ادعاسینداسان؟" آفشین اونا بئله جاواب وئردی: "علی بن هشام  علیهینه عجیفین دئدیک‌لرینی ایندی سن منیم علیهیمه دئییرسن، قورخ کی، صاباح عینی سؤزلری باشقاسی سنین علیهینه دئیجک‌دیر".

   آخیرینجی اولا‌راق مزیر دیندیریلدی. حاکم‌لر آفشین‌دن سوروشدولار: "سن اونونلا یازیشیردین می؟" او، منفی جاواب وئردی. مزیر ایسه بئله ایفاده وئردی: "بلی! اونون قارداشی خاش منیم قارداشیم کوهیارا یازیردی: "حقیقتده بو آغ دین مندن، سندن و بابکدن باشقا هئچ کس کؤمک ائتمیر. بابکه گلدیکده، او اؤز آخماقلیغی اوزوندن اؤزونو هلاک ائتدی. من اؤلومو اوندان اوزاقلاشدیرماق ایستییردیم، لاکین او اؤز آخماقلیغیندان اؤزوندن باشقا هر هانسی بیر رهبرلیگی قبول ائتمکدن امتیناع ائتدی، بونا گؤره ده اؤز اؤلومونو قارشیلادی. لاکین اگر سن عصیان قالدیرسان [موسلمان‌لار] سنه قارشی آنجاق منی گؤندره‌جک‌لر. منیم آتلی‌لاریم و جسور ایگید آدام‌لاریم وار، اگر منی سنین اوستونه گؤندرسه‌لر، اوندا عرب‌لردن، مغریبلی لردن  و تورک‌لردن، بونلارین اوچوندن باشقا هئچ کس تاپیلماز کی، بیزیمله موحاربه ائده بیلسین. عرب‌لر ایت کیمی حیات سورورلر، من بو ایته بیر پارچا سوموک آتارام، سونرا دا باشینی توپپوزلا ازرم. اونلار، یعنی مغریبلی‌لر میلچکدیرلر، اونلار دا باش یئییرلر (متنده بئله یازیلمیش‌دیر ) ایبلیس بالا‌لارینا (تورک‌لره) گلدیکده ایسه آز واخت لازیمدیر کی، اونلارین اوخلاری قورتارسین، سونرا آتلی‌لار اونلاری موحاصیره‌یه آلار و هامی‌سینی قیرار. بوندان سونرا [دارماداغیندان سونرا] دین ایرانلی‌لارین دؤورونده اولدوغو شکیلده برپا اولونا‌جاقدیر".

   ابن اسفندیاردا بیز، مزیرین عبدالله بن طاهره وئردیگی ایفاده‌نین باشقا روایتینه راست گلیریک: "بیل کی، من، آفشین حیدر بن کاووس و بابک بیر- بیریمیزله اوزون مودت دانیشیق آپارمیش و بو نتیجه‌یه گلمیشیک کی، ایمپریانی[ایمپراتورلوغو] عرب‌لردن آلاق و خسرووون دؤورونده اولدوغو شکیلده برپا ائدیب ساخلایاق. دونن فیلان یئرده آفشینین قاصیدی یانیما گلیب قولاغیما بیر سؤز دئدی". "بس نه دئدی؟" - دئیه عبدالله بن طاهر سوروشدو. "او، عملیات حاقیندا آفشینین مکتوبونو گتیردی کی، فیلان گون، فیلان ساعت، او، معتصمی، اونون اوغول‌لاری هارون الواثق ایله جعفر المتوکل اؤلدورجکدیر". آفشین دئدی کی، بورادا مزیرین اؤز قارداشی و منیم قارداشیم حاقیندا دئدیک‌لری‌نین اونا دخلی یوخدور، اگر او، بئله بیر شئی یازمیش اولسایدی، مزیری اؤز طرفینه چکمک، سونرا اونو حکومته تسلیم ائتمک، بئله‌لیکله ده، خلیفه‌نین داها چوخ اعتیمادینی قازانماق مقصدیله ائدردی.

  سونرا ابن ابو دواد[ibn əbu duad] آفشیندن سوروشدو کی، نه اوچون او،اؤزونه سونت ائتدیرمه میشدیر، حال بوکی ایسلام بونو موطلق طلب ائدیر. آفشین اؤزونو تمیزه چیخارتماق اوچون دئدی کی، بورادا اونون فیکرینجه ایسلام دینی‌نین حؤکموندن کنارا چیخماق حالی یوخدور. او، ساده‌جه بدنی‌نین بیر حیصه‌سی کسیلرسه، اؤلَجَگیندن قورخدوغو اوچون سوننت ائتدیرمه میشدیر.

  ایستینطاق قورتاردی و ابو دواد بوغا الکبیره امر ائتدی کی، آفشینی حبس ائتسین. لاکین خلیفه آفشینی درحال اعدام ائتمکده قورخوردو، چونکی ایسلاما و خیلافته خیانت ائتمکده محکمه‌ده اونا وئریلن اتهام‌لارین ثبوت اولوندوغونا باخمایا‌راق، آفشینین اوردودا بؤیوک نفوذو وار ایدی، بوندان علاوه، ایستر پایتاختدا، ایسترسه خیلافتین اوجقار یئرلرینده اونون طرفدارلاری چوخ ایدی.

  آفشین خلیفه‌دن خواهیش ائتدی کی، اؤزونون اعتیماد ائتدیگی بیر شخصی اونون یانینا حبس‌خانایا گؤندرسین؛ او اومید ائدیردی کی، بو شخصین کومکیله خلیفه‌نین غضبینی آزالتسین. بو شخص حمدون بن اسماعیل ایدی. آفشین اوندان بونلاری خواهیش ائتدی: "امیر المؤمنینه [منیم دیلیمدن] بئله دئ: سن منه یاخشی باخیردین، سن منه شان-شؤوکت وئردین، لاکین آدام‌لار منی آلچالدیردیلار. سونرا منیم بارمده دئییلن‌لرله سن راضیلاشدین، لاکین سن بو‌نلاری نه اؤز آغلینلا، نه ده اؤز دراکنله یوخلامادین، چونکی اؤزونه سوال وئرمدین کی، بو نئجه بئله اولا بیلردی، بیر اؤیرنمه دین کی، منیم حاقیمدا سنه دئییلن‌لر دوغرو اولا بیلرمی. سنه دئدی‌لر کی، من مینگیجاور ایله قصد دوزلتمیشم عصیان قالدیریم، سن ده بو سؤزلره ایناندین، سنه دئدیلر کی، مینگیجاورا قارشی گؤندردیگیم سرکرده‌یه من گویا بئله دئمیشم: "اونونلا موحاربه ائتمه، آنجاق اؤزونو ائله گؤستر کی، موحاربه اوچون اونون اوستونه گئدیرسن و اگر سن بیزلردن بیری ایله تماسدا اولسان، اوندان اوزاقلاش". سن آدامسان و بیلیرسن کی، موحاربه، دؤیوشچولر و تعلیم گؤرموش قوشون نه دئمکدیر. مگر اولا بیلرمی کی، اوردو سرکرده‌سی عسگره دئسین اونلار همین [عصیان ائتمیش] آدام‌لاری گؤرنده، بونو بئله، اونو ائله ائتمه‌لی‌دیرلر؟ اوردو باشچی‌سی ووروشمایا مانع اولارسا، بونا هئچ بیر دؤیوشچو دؤزمز. لاکین سن دوشمن‌لرین سؤزو ایله بونا ایناندین. من سنین یانیندا هئچ نه یم - یالنیز سنین کؤله‌لری‌نین آراسیندا بیر کؤله‌یم، سنین وظیفه‌یه قویدوغون آدامام، لاکین، ائی امیر المؤمنین، من ائله آداما بنزه ییرم کی، بیر بوزووو بسله‌ییب کؤکلتمیش و بؤیوتموشدور، اونون وضعیتی گؤزللشمیشدیر. بو آدامین دا دوست‌لاری همین بوزووون اتینی یئمه‌یه حسرت چکیر و اونا تکلیف ائدیرلر کی، بوزووو بیزیم اوچون کس. لاکین بو آدام راضیلاشمیر. سونرا اونلار بیر گون بو آداما دئدیلر: "وای سنین حالینا! سن نه سببه بو آسلانی بسلییرسن؟ بو ییرتیجی حیوان‌دیر و بؤیویه‌جکدیر، آسلان بؤیوینده ایسه، اؤز تای‌لارینین یانینا قاییدا‌جاقدیر". بو آدام اونلارا بئله جاواب وئردی: "وای سیزین حالینیزا! بو، آسلان دئییل، بوزوو‌دور". لاکین اونلار جاواب وئردیلر: "بو آسلان‌دیر! بو باره‌ده کیمدن ایستییرسن سوروش"، اونلار ایسه بو آدامی تانییان‌لارین هامی‌سینی قاباقجا‌دان اؤیرتمیشدیلر کی، اونا دئسینلر: بو - آسلان‌دیر. اودور کی، بو آدام جماعتدن سوروشماغا باشلایاندا، هر بیری دئییردی: "بو آسلان‌دیر! بو آسلان‌دیر!" بوندان سونرا همین آدام بوزووو کسدی. بودور، ایندی من محض همین بوزووام و نئجه اولا بیلر کی، من دؤنوب آسلان اولوم؟ الله، ائی الله! اؤز بدبختلیگیمده من سنه مراجعت ائدیرم! سن (معتصم) منیم حاقیمدا مرحمتلی اولموسان، سن منه شان-شؤهرت وئرمیسن، سن منیم آغام، منیم صاحبیمسن. من اللها یالواریرام، سنین اورگینی منه قارشی یومشالتسین.

  لاکین بو مراجعت خلیفه‌نین اوریینی یومشالتمادی. عکسینه، خلیفه امر ائتدی، آفشینین ارزاق پایینی آزالدیب اونا گونده تکجه چؤرک وئرسینلر، بونا گؤره آفشین چوخ کئچمه‌دن آجیندان اؤلدو.

آفشین 841-جی ایلین مای-یون آییندا اؤلدوکدن سونرا اونون جسدی ایتاحین ائوینه کؤچورولدو، سونرا چارمیخا چکیلدی. بوندان سونرا مئییتی یاندیریب، کولونو دجله‌یه آتدیلار.

  آفشینین ساراییندا آختاریش ائدیلنده "اوزرینده آغاجدان یونولموش اینسان صورتی اولان دوعا دفترچه‌سی تاپد‌یلار؛ اونون اوستونده چوخلو بزک و قیمتلی جواهیرات وار ایدی، اونون قولاق‌لاریندان قیزیلدان ناخیشی و ایکی آغ داشی اولان سیرغا آسیلمیشدی، آدام‌لاردان بیری داش‌لاردان بیرینی گؤتوردو؛ او گومان ائدیردی کی، بو چوخ باها‌لی بیر جواهیردیر. بو احوالات گئجه واختی اولموشدو، سحر آچیلاندا بو آدام قیزیل بَزَیی چیخارتدی و گؤردو کی، بو داش خابارون [ایلبیز] آدلانان بالیق قولاغینا اوخشاییر، اونون ائویندن چوخ غریبه هئیکلجیک‌لر و دیگر شئی‌لر گؤتورولدو... اورادا، اونون اؤزونون حاضیرلادیغی آغاج سال‌لار تاپیلدی... ائوینده باشقا بیر بوت، کیتاب‌لاری آراسیندا "زاراوا" آدلی کاهین‌لر کیتابی و چوخلو دینی کیتاب‌لار تاپدیلار؛ او، همین کیتاب‌لار اساسیندا اؤز الله-ینا سیتاییش و عبادت ائدیردی".

  عباسی‌لر خیلافتی‌نین گؤرکملی شخصیت‌لرین‌دن بیری اولان آفشینین یوکسلیش یولو بئله باشا چاتدی. آ.ژ.یاکوبووسکی آفشینه وئردیگی خاصیت نامه‌ده بئله یازیر: "او، ظاهرده خلیفه‌یه اینام و صداقتله قوللوق ائده‌رک، عرب خیلافتینه قارشی یؤنلدیلن چوخ بؤیوک خالق حرکاتینی یاتیریردی، خصوصیله آذربایجاندا بابک حرکاتینی دارماداغین ائتدی، گیزلینده ایسه اوسروشانادا عصیان حاضیرلایا‌راق، اؤز اجدادینین تاختینی اؤزونه قایتارماق نیتینده ایدی".

  لاکین گؤردوگوموز کیمی، آفشین هئچ ده بابکین تئز دارماداغین ائدیلمه‌سینی ایستمیردی، بوتون موحاربه عرضینده بیر نئچه دفعه اونونلا گؤروشموشدو و بو گؤروش‌لرده خیلافتی اؤزو ایله بابک و مزیر آراسیندا بولوشدورمگی بابکله راضیلاشدیرماغا جهد ائدیردی، بو شرطله کی، خلیفه اوردولارینی دارماداغین ائتمک اونلارا مویسر اولسون. لاکین اونلار راضی‌لاشا بیلمدیکده، آفشین دیگر سرکرده‌لرین تضییقی آلتیندا، بابکه قارشی اونسوز دا چوخ اوزانان موحاربه نی قورتارماغا مجبور اولدو.

  آ.ژ.کریمسکی‌نین آفشینه وئردیگی خاصیتنامه ماراقلی‌دیر:

"مامونون معتز‌لی قارداشی معتصیمین دؤورونده (833-842) ایرانلی آفشین (841-جی ایل ده هلاک اولموشدور) هامینین قودرتلی ایستکلی‌سی ایدی؛ او، زردوشتی‌لره قارشی دینی دوشمنچیلیک تظاهرونده چوخ جانفشانلیق گؤسترن موسلمان‌لاری جزالاندیرماق‌دان چکینمیردی، اؤزو موسلمانلیغی قبول ائتمیش اولسا دا سوننتسیز قالمیشدی. سوننتسیز نیوسلمان ایسه - خاچاچوران ائدیلمه میش خریستیانا بنزه ییر؛ راسیونالیست - معتز‌لی اولان او زامانکی باش قاضی بو باره‌ده تام جیدیتله دئمیشدی: "بوتون ایسلام سونتدن عبارت‌دیر!" دوغرودور، بو دؤزولمز سؤزلری قاضی آفشینه آنجاق او زامان دئمیشدی کی، یوکسک روتبه‌یه چاتمیش بو قودرتلی آدام داها گؤزدن دوشموشدو و اونون علیهینه قورولان محکمه هر جور بهانه آختاریردی کی، اونا اعدام جزاسی اعلان (841) ائتسین.

  هر حالدا بیز بو فاکتی قئید ائده بیلریک کی، آفشین اورکدن خورمی‌لره مئییل گؤستریردی، چونکی اونون ساراییندا تاپیلان موختلیف بوت‌لر آفشینین آتش‌پرست‌لیگه - زردوشتی‌لیگه، یعنی خورمی‌لرین سیتاییش ائتدیک‌لری دینه طرفدار اولدوغونو تصدیق ائدیر.

   خورمی‌لر و بابک تعلیمی‌نین گؤستردیگی تأثیرین ایزی چوخ سونرا‌لار- XV عصرده ده قالمیشدی.

   آغ قویونلو دؤولتی‌نین وارلیغینین سون دؤورونده، صفوی‌لر سولاله‌سی بانی‌لریندن بیری اولان شیخ حیدرین عصیانی اولموشدو.تاریخچی فضل الله بن روزبهان بو عصیان حاقیندا بئله معلومات وئریر:"همین 893[1488]-جو ایلین حادثه‌لریندن میسکین شیطانین، یعنی اردبیللی شیخ حیدرین عصیانینی گؤسترمک اولار؛ او قالخماق ایستییردی، لاکین مغلوب ائدیلدی... او، واختینین چوخ حیصه‌سینی اؤز عملیاتی اوچون قیلینج و نیزه حاضیرلاماغا صرف ائتدی. روم، تالیش و قاراداغدان (IX عصرده خورمی‌لر حرکاتینین وطنی) چوخلو آدام اونون یانینا توپلاندی و دئییرلر کی، اونلار شیخی اؤزلرینه الله[معبود] حساب ائدیر، دوعا و عمومی نامازا فیکیر وئرمه‌ییب، اونا قیبله کیمی باخیردیلار... شیخ اونلارین آراسیندا ایباحات اعتیقادینی (یعنی قاداغان ائدیلیب حرام ساییلان عمله ایجازه وئریلمه‌سینی) و بابکین دینی قایدا-قانون‌لارینی تبلیغ ائدیردی".

  گؤردوگوموز کیمی، عباسی‌لر خیلافتینده و سونرا‌لار، دئمک اولار کی، بوتون خالق حرکات‌لاری دینی ایدئولوژی پرده آلتیندا کئچمیشدیر. ف.ائنگئلس قئید ائتمیشدی کی، “فئودالیزمه قارشی دینی موخالیفت بوتون اورتاعصرلرده داوام ائتمیشدیر. زامانین شرایطیندن آسیلی اولا‌راق بو موخالیفت گاه میستیکا شکلینده، گاه آچیق بیدعت شکلینده، گاه دا سلاحلی عصیان شکلینده اؤزونو گؤستریر". لاکین خالق عصیان‌لارینین دئمک اولار،دایم دیندن عبارت اولان بو پرده‌سی، صینفی موباریزه فورماسی اولماق اعتباریله بو عصیان‌لارین کاراکتئرینی دییشدیرمیردی. ف.ائنگئلسین دئدیگی کیمی، خالق حرکات‌لارینین دینی رنگ آلماسینا سبب "نه اینسان قلبینین خاصه‌لری‌دیر، نه ده اونون دینی طلباتی‌دیر، بونا سبب بوتون اورتاعصرلرین اوولکی تاریخی‌دیر کی،اورادا ایدئولوگیانین یالنیز بیر فورماسی:دین و ایلاهیات مؤوجود ایدی".

  بونا گؤره بیز، عباسی‌لر خیلافتیندکی چوخلو عصیان‌لارین تیمثالیندا گؤردوک کی، دین بو عصیان‌لار اوچون دایم بیر پرده اولمو‌شدور، اونون آرخاسیندا ایسه همین عصیان‌لارین اصیل سیاسی، اقتصادی و اجتماعی مقصدلری گیزلنیردی. بابکین رهبرلیگی ایله خورمی‌لرین حرکاتینی، اوندان اوولکی و سونراکی بیر چوخ عصیان‌لاری یالنیز دینی حساب ائتسک، بونلاری دوزگون باشا دوشمک اولماز، چونکی بونلار عباسی خیلافتیندکی صینفی ضدیت‌لرین اینکیشاف ائتمه‌سی‌نین تأثیری آلتیندا میدانا گلمیشدیر، بو ضدیت‌لر ایسه یئرلی فئودال‌لارین ظلمونون گوجلنمه‌سی، هابئله "عباسی‌لر حاکمیت باشینا گلدیکدن سونرا وئرگی منگنه‌سی‌نین آرتان تضییقی" نتیجه‌سینده کسکینلشمیشدی.

سون

***

بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی

(آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی)

یازانی : پروفئسور ضیاء موسی اوغلو بونیادوو

لاتین الفباسیندان تورک الفباسینا کؤچورن:

ف .جعفر اوغلو اووشار

اورمو – ۱۳۹۰

یئددینجی بؤلوم: خیلافتده سونراکی سیاسی حادثه‌لره

      خورمی‌لر عصیانی نین تأثیری

  خورمی‌لر عصیانینین دارماداغین ائدیلمه‌سی، بابکین و. اونون طرفدارلاری نین دهشتلی صورتده اعدامی هئچ ده او دئمک دئییلدی کی، آذربایجاندا و خیلافتین دیگر ویلایت‌لرینده خالق کوتله‌لری‌نین حرکاتی یاتیریلمیشدی. بابک عصیانینین آلوو‌لاری یئنیجه سؤندورولموشدو کی، 9/838-جو ایلده تبریستاندا کارین‌لر سولاله‌سیندن اولان سون امیر مزیر[مازیار]ین، یا دا ماهیدیگه بن کارین  بن واندا-هورموزون رهبرلیگی ایله عصیان باشلاندی . اونو شهریار سون شیروئیه تبریستاندان قوودو، او دا خلیفه مامونا پناه آپاردی؛ خلیفه اونو موسلمان ائدیب محمد آدلاندیردی. 210-جو ایلده شهریار اؤلدو، مامون مزیری تبریستان، رویان و دونباوند حاکمی تعیین ائده‌رک، اونا ایسپاهباز[اسپهبد] لقبی وئردی.

  طبری یه گؤره  ، مزیر خوراساندا حاکم سولاله اولان طاهری‌لرین (809-837) نماینده‌لرینه نیفرت ائدیردی و خلیفه‌نین امرینه گؤره اؤز تورپاق‌لاریندان آلینان خراجی اونلارا وئرمیردی. معتصم اونا امر ائتدی کی، خراج مبلغینی عبدالله ابن طاهره وئرسین، مزیر ایسه بونا بئله جاواب وئردی: من خراجی عبدالله ابن طاهره وئرمرم. من اونو امیر المؤمنینه وئررم". مزیرین گؤندردیگی پول همدانا چاتاندا، معتصم پولو خوراسانا – عبداللها گؤندرمگی امر ائتدی.

  آفشین خلیفه ایله دانیشارکن بیر نئچه دفعه ائشیتمیشدی کی، او خوراسانداکی طاهیری‌لری ایشدن گؤتورمک ایستییر. آفشین بابک اوزرینده غلبه چالاندان سونرا، خیلافتده یوکسک روتبه‌یه چاتدی و خوراسان جانیشینی وظیفه‌سینی اله کئچیرمه‌یه جهد ائتمه‌یه باشلادی. مزیر ایله طاهری‌لر آراسینداکی موناسیبت‌لرین نورمال اولمادیغینی ائشیدن کیمی اونلارین قووولماسینی سرعتلندیرمک قرارینا گلدی. گیزلیجه مزیره مکتوب‌لار یازیب اونو خلیفه‌یه اطاعتسیزلیک گؤسترمه‌یه تحریک ائده‌رک، اونا یاردیم گؤسترجگینی وعده ائتدی. مزیر باج وئرمگی دایاندیردی. عبدالله ابن طاهر مزیرین حرکت‌لری باره‌سینده خلیفه‌یه یازدی و بونونلا معتصمده مزیره قارشی غضب اویاتدی.

   مزیر عصیان قالدیریب آفشینی سئویندیردی. خلیفه عبدالله ابن طاهره امر ائتدی کی، مزیرله موحاربه‌یه باشلاسین. آفشین ایسه اؤز طرفیندن مزیره یازدی کی، عبداللها قارشی موحاربه‌یه گیریشسین و خلیفه‌نین اونا کؤمک ائدجگینی وعده ائتدی. مزیر آفشینله یازیشماغا باشلادی؛ آفشین مزیرین موفقیت قازاناجاغینا شوبهه ائتمیردی. مزیر کندلی‌لره امر ائتدی کی، اؤز فئودال‌لارینا قارشی عصیان قالدیریب اونلارین مالیکانه‌لرینی یاندیرسینلار. او، بابکله یازیشیر و خیلافته قارشی اونون حرکت‌لرینی بَیَنیردی . مسعودی بیلدیریر کی. مزیر "آفشینه اعتراف ائتدی کی، او، هر ایکی‌سینی بیرلشدیرن دینی اعتیقاد خاطرینه، جانلاندیرماق ایستدیک‌لری دوالیزم و آتش‌پرستلیک دینی خاطرینه اونو (بابکی) عصیانا تحریک ائدیردی".

  منبع‌لرده بیلدیریلیر کی، مزیر عرب‌لرین حاکمیتینه و اونلارا باغلی اولان ایجتماعی قورولوشا قارشی عصیان قالدیران خورمی‌لردن ایدی و ایسلام دینینی ظاهرده قبول ائتمیشدی، چونکی بلاذری‌نین دئدیگینه گؤره، او، "الله‌سیز و خاین" ایدی. ابن ایسفندیار بیلدیریر کی، مزیر مزدکی، بابکی و ایسلامی محو ائتمک ایسته‌ین دیگر آتش‌پرست‌لری تعریفله‌ییب گؤی‌لره قالدیریردی  . بغدادی دئییر کی، مزیر موحمیره طریقتیندن اولان خورمی ایدی. حمدالله قزوینی یازیر کی، مزیرین آردیجیل‌لاری، "قیرمیزی پالتار گئییر و آچیقجا بابکین احکام‌لارینی قبول ائدیردیلر".

  عصیاندان سونرا، مزیر امر ائتدیردی کی، ایری مولکدارلارین تورپاغی توتولوب کندلی‌لره پایلانسین - بو ایسه خورمی‌لره خاص اولان املاک بؤلگوسو ایدی. مزیر ایری تورپاق صاحب‌لری‌نین تورپاغینی ال لریندن آلیب کندلی‌لره وئرمک له سیاسی مقصددن علاوه ایقتصادی مقصد ده گودوردو. او بیلیردی کی، تورپاق صاحب‌لرینین بؤیوک حیصه‌سی عرب‌لردن و مؤولیا‌دان عبارت ایدی  ؛ "اونلارین هامی‌سی عرب‌لر و عباسی‌لرین آردیجیل‌لاری [مسو‌ده] ایله ال بیر ایدی"  . بویا گؤره ساری شهرینده مزیرین نماینده‌سی اولان ابو صالح سرخستان[Əbu Saleh Sərxəstan] کندلی‌لره امر ائتمیشدی کی، گیروو ساخلانیلان تورپاق صاحب‌لریندن 260 نفری قیرسینلار. کندلی‌لر ده اونلاری خنده‌یه آتیب قیردیلار.

  مزیر کندلی‌لری خیلافت مالیکانه‌لرینده خلیفه مامورلارینی محو ائتمه‌یه چاغیریر و اونلارا دئییردی: "من اونون [خلیفه‌نین] مالیکانه‌لرینده خیلافت مامورلارینین ائولرینی سیزه وئریرم... بونا گؤره حبس خانا‌لارا گئدین و بیرینجی‌سی، بوتون مالیکانه صاحب‌لرینی اؤلدورون، سونرا منزیل‌لردن سیزه وئردیک‌لریمی اؤزونوز اوچون گؤتورون".

  مزیرین بو حرکت‌لری گؤستریر کی، اونون عصیانی عرب حؤکمرانلیغینی دئویرمه‌یه یؤنلدیلن سیاسی حرکات ایدی. مزیر ده خورمی بابکی‌لرین ایره‌لی سوردوک‌لری شعارلاری ایره‌لی سوروردو و همین شعارلار آشاغی صینیف‌لره منسوب کلی میقداردا آدامی اونون اطرافیندا بیرلشدیریب خیلافته قارشی موباریزه‌یه قالدیردی.

   خلیفه معتصم مزیرین قالدیردیغی عصیانین بوتون تهلوکه‌سینی یالنیز عبدالله بن طاهر آفشینین مزیره و مزیرین آفشینه یازدیغی مکتوب‌لاری اله کئچیرندن سونرا باشا دوشدو.

  مزیر 840-جی ایلین آوقوستوندا اؤز آدام‌لارینین ساتقینلیغی اوزوندن اوودا عبدالله ابن طاهر طرفیندن توتولدو. سامرایا گتیریلدی و بورادا خلیفه اونو ایستینطاق ائتدی، لاکین طبری‌نین دئدیگینه گؤره، خلیفه یازیشما مسئله‌سینی اوندان سوراشاندا، مزیر هئچ بیر شئیی بوینونا آلمادی. 840-جی ایل سئنتیابرین 24-ده اونو آفشین ایله اوزلشدیردیلر، بو زامان مزیر اعتراف ائتدی کی، آفشین اونو خیلافته قارشی عصیانا تحریک ائدیردی. معتصم امر ائتدی، مزیری دؤیه-دؤیه اؤلدورسونلر. اونا 450 چوبوق ووردوقدان سونرا مزیر اؤلدو و بابکین مئییتی یانیندا دارا چکیلدی.

   آز سونرا، خیلافت اوردولارینین عالی باش سرکرده‌سی آفشین حیدر بن کاوسون اؤزو خیلافتین وارلیغی اوچون عینی درجه‌ده تهلوکه تشکیل ائتمه‌یه باشلادی. لاکین ایزلمک لازیم‌دیر کی، بو مشهور سرکرده تدریجله خلیفه معتصمین اعتیمادینی نئجه ایتیریردی.

   معین ائتدیگیمیز کیمی، خلیفه‌نین آفشینه قارشی اعتیمادینین قیریلماسینا سبب اولان ایلک حادثه اونون مزیرله یازیشماسی، کارین‌لر خاندانینین ایسلام دینینی ظاهرده قبول ائدن بو نماینده‌سی ایله ال بیر اولماسی ایدی.

  سونرا آفشینین قوهومو مینگیجاور الفرغانی‌نین (یا دا الاسروشنه نین) قالدیردیغی عصیان اونون نفوذونون دوشمه‌سینه سبب اولدو. بابکین اعدامیندان سونرا خلیفه معتصم آفشینه بؤیوک لطفکارلیق گؤسترمکدن علاوه، اونو آذربایجانین حاکمی تعیین ائتمیشدی  . آفشین بابکی سامرایا آپاراندا مینگیجاوری آذربایجاندا اؤز یئرینه قویدو، او ایسه 'همین ایلده (838-839) آذربایجاندا عصیان قالدیردی" . طبری‌نین روایتینه گؤره، مینگیجاور بابکین کندلریندن بیرینده، اونون بیر ائوینده بؤیوک خزینه تاپیب منیمسه میش، بو باره‌ده نه آفشینه، نه ده خلیفه‌یه خبر وئرمه میشدی. لاکین آذربایجان پوچت[پوست] ایداره‌سی رییسی عبدالله بن  عبدالرحمان بو تاپینتیدان خبر توتوب خلیفه‌یه معلومات وئرمیشدی. مینگیجاور خلیفه‌دن آلدیغی سورغویا جاواب اولا‌راق پوچت ایداره‌سی رییسی‌نین یالان معلومات وئردیگینی بیلدیردی. مینگیجاور ایله پوچت رییسی آراسیندا دیدیشمه باشلاندی و مینگیجاور اؤز دوشمنینی اؤلدورمک قرارینا گلدی. عبدالله ایسه اردبیل اها‌لی‌سینه مراجعت ائدیب کؤمک ایسته‌دی،اها‌لی ده اونو مودافعه ائتدی. بو احوالات مینگیجاورین اردبیله هوجوم ائتمه‌سی اوچون بیر بهانه اولدو. خلیفه آفشینه امر ائتدی کی، مینگیجاوری آذربایجان حاکمی وظیفه‌سیندن کنار ائدیب حبس ائتسین. آفشینین گؤندردیگی سرکرده مینگیجاوری تعقیب ائتمه‌یه باشلادی. مینگیجاور ایسه کئچمیشده بابکه مخصوص آلینماز قالا‌لاردان بیرینی برپا ائدیب مؤحکملتدی، لاکین بیر آیدان سونرا قوشون مینگیجاورین علیهینه عصیان قالدیریب اونو حبس ائتدی و عرب سرکرده‌سینه تحویل وئردی، او دا 40/839-جی ایلده مینگیجاوری سامرایا آپاردی. خلیفه مینگیجاوری زیندانا سالدی. طبری‌نین روایتی بئله دیر.

  یعقوبی‌نین روایتی بیر آز باشقا شکیلده‌دیر. "ورثاندا (9/838- جو ایلده) محمد بن عبیداله الورثانی عصیان ائتمیشدی. آفشین اونا قارشی مینگیجاوری گؤندردی، او ایسه 20 مینلیک قوشونون امیری اولوب آذربایجاندا آفشینی اوز ائدیردی"  . لاکین خلیفه الورثانی‌نین تقصیریندن کئچیب، اونو باغیشلادی، اونا آمان وئردی و قوشون‌لارین هوجومونو دایاندیرماغی امر ائتدی. مینگیجاور ایسه خلیفه‌یه تابع اولماییب "اورادا [آذربایجاندا خلیفه‌دن] آیریلدی و بابکین طرفدارلارینی باشینا ییغیب ورثانین اوستونه گئتدی (اورادا) محمد بن عبیداله  الورثانی و سولطانا [خلیفه‌یه] صداقتلی اولان بیر نئچه شخصی اؤلدوردو"  . خلیفه غضبلنرک آفشینه امر ائتدی کی، مینگیجاوری اونون یانینا گتیرسین. آفشین اونا قارشی ابو الساجین باشچیلیغی ایله بؤیوک اوردو گؤندردی، لاکین خلیفه خبر آلدی کی، مینگیجاور آفشینین اؤز تاپشیریغی ایله خلیفه‌نین ایراده‌سی علیهینه چیخمیشدیر و آفشین ابو الساجی هئچ ده اونا گؤره گؤندرممیشدیر کی، مینگیجاورین اوردوسونو دارماداغین ائدیب، اونون اؤزونو اسیر ائتسین، عکسینه، اونون خلیفه‌یه قارشی عصیان قالدیرمیش اوردوسونا کؤمک گؤستریب اونو گوجلندیرسین. خلیفه آفشینین خیانتینی اؤیرنندن سونرا مینگیجاورین عصیانینی یاتیرتماق اوچون بوغا الکبیری گؤندردی. آغیر ووروشما‌لاردان سونرا 1/840-جی ایلده مینگیجاور تسلیم اولدو و سامرایا آپاریلدی.

  سونرا‌لار، مزیرین موحاکیمه‌سینده خلیفه معتصم اؤز شوبهه‌لری‌نین دوغرو اولدوغونو یقین ائتدی، زیرا بیلدی کی، آفشین خیلافته خیانت ائتمگی چوخدان قطع ائتمیشدی. مینگیجاوری عصیانا تحریک ائدیر و بو باره‌ده اؤز هم فیکری مزیره یازیلی صورتده خبر وئریردی.

   طبری بیلدیریر کی، "آفشین ده اونون [مینگیجاورین] ایشی اوستونده [خلیفه طرفیندن] شوبهه آلتینا آلیندی".

  آفشینین تنزولو و موحاکیمه‌سینی تصویر ائتمزدن اول، اونون کؤکو خیلافتین حربی باشچی سی درجه‌سینه نئجه یوکسلدیگی باره‌سینده قیسا معلومات وئرمک لازیمدیر. و.و.بارتولدون دئدیگینه گؤره، عرب‌لرین (اورتا آسیادا ) سون بؤیوک حربی عملیاتی، هیجری 208 (میلادی 822/23)-جی ایلده اوسروشانایا ائدیلن سفر ایدی". او زامان اوسروشانا حاکمی آفشین کاووس ایدی، اونون حیدر، فضل، خاش و رشید آدلی دؤرد اوغلو وار ایدی. عائله ایختیلافی اوزوندن حیدر بغدادا خلیفه مامونون یانینا قاچما‌لی اولدو، او دا کاووسون کومکی ایله اوسروشانانی ایستیلا ائتمه‌یه موفق اولدو و 822-جی ایلدن اونو خیلافتین ترکیبینه داخیل ائتدی. حیدر بن کاووسون اؤزو همین ایلده خلیفه‌نین قوللوغونا گیردی و ایسلام دینینی قبول ائتدی، لاکین آشاغیدا گؤرجگیمیز کیمی، آنجاق ظاهرده بئله ائتمیشدی. اونون حربی سرکرده اولا‌راق بیرینجی جدی حرکاتی 831-جی ایلدکی سفری‌دیر کی، بو زامان مصرده آدوس الفخری‌نین عصیانینی یاتیرتمیشدی.

  835-جی ایل یونون 3-ده معتصم حیدر بن کاووسو جیبال ایالتینه حاکم تعیین ائتدی و خیلافت قوشون‌لارینین باش کوماندانلیغینی اونا تاپشیریب بابکه قارشی موحاربه‌یه گؤندردی  . بابکه غلبه چالاندان سونرا 838-جی ایلده، حیدر بن کاووس 30 مینلیک اوردونون باشیندا خلیفه قوشون‌لارینین قاباغیندا گئده‌رک، ایمپراتور فئوفیلین سرکرده‌لیگی آلتینداکی بیزانس اوردوسونون اساس قووه‌لرینه هوجوم ائتدی، اونلاری مغلوب ائده‌رک قاچماغا وادار ائتدی. اونون ایشتیراکی ایله 838-جی ایل یولون 22-ده آموریوم شهری آلیندی.  طبری فئوفیل ایله موحاربه‌ده آفشینین دؤیوش شجاعتینی مدح ائدن شاعر حسین بن ضحاک البخیلی‌نین قصیده‌سینی وئریر:

      اللهین حامی سی ایله ابو حسنین قودرتی ایرَم سوتونلاریندان داها مؤحکم اولدو.

      کاووس اوغلانلارینین، ایران حؤکمدارینا اونون یاراتدیغی شؤهرت هامیدان اوستون اولدو.

      معتصمین الینده آفشین اللهین قودرتیله سییریلمیش قیلینج ایدی.

      بزده، او، ایرَمدکی هئیکللر بنزه‌ین‌لردن باشقا هئچ بیر شئیین قالماسینا ایمکان وئرمه‌دی.

      گؤزلریندن پئشمانلیق دویولان بابکی او، گیروو بیر اسیر کیمی اورایا گتیردی.

      سونرا فئوفیله ووردوغو گؤزه نیزه.

      هر ایکی اوردوسونو ایکی یئره پارچالادی، فئوفیل اؤزو ده قاچماغا اوز قویدو.

      اونلارین چوخو قیریلدی، سلمت قالان‌لار ایسه، سانکی شیشه چکیلمیش ات اولدو.

  خلیفه‌دن سونرا بیرینجی شخصیت اولان حیدر بن کاووس، طبیعی اولا‌راق، دیگر سرکرده‌لر ده، خصوصیله، آفشینه تابع اولان عرب عجیف بن عنبسه ده حسد دوغوروردو؛ عجیف ایسه خلیفه معتصمین قارداشی اوغلو عباس بن مامونلا، سرکرده‌لردن عمر ابن ابراه الفرغانی و محمد کوتاهلا، هابئله حارث السمرقندی آدلی بیری‌سی ایله خلیفه نی و آفشینی اؤلدورمک مقصدیله قصد دوزلتمیشدیلر. لاکین قصدین اوستو آچیلدی. خلیفه عباسی آفشینه وئردی، او دا عباسی آج ساخلاییب اؤلدوردو. عمر الفرغانینی دؤیه-دؤیه اؤلدوردولر. عجیف ابن عنبسه زینداندا اؤلدو. خلیفه اؤز قارداشینین بوتون آرواد و اوشاق‌لارینی محو ائتدی. آفشینین نفوذو داها دا آرتدی، لاکین ایکی ایلدن سونرا اونون تنزولو باشلاندی.

    40/839-جی ایلده آفشین خلیفه‌نین شخصی اوردوسونون باشچی‌سی وظیفه‌سیندن کنار ائدیلدی، 840-جی ایل سئنتیابرین7-ده ایسه خلیفه‌نین  امری ایله حبس ائدیلدی.

   آفشینین حبس ائدیلمه‌سی‌نین سببی بو ایدی. آفشین آذربایجان، آران و ائرمنیستاندا خلیفه‌نین جانیشینی اولا‌راق توپلادیغی ثروت و قیمتلی اشیانی، هابئله بابکله موحاربه زامانی اله کئچیردیگی هر شئیی خیلافت اراضی‌سینده ساخلاماییب، معتبر آدام‌لاری گیزلیجه اوسروشانایا گؤندریردی. ثروت دولو کاروان‌لار تبریستان یولو ایله گؤندریلیردی. آفشینله شخصی غرضی اولان عبدالله ابن طاهر ایسه بو باره‌ده خلیفه‌یه معلومات وئریردی. معتصم، عبدالله ابن طاهره امر ائتدی کی، اطرافلی کشفیاتلا مشغول اولوب آفشینین گیزلی ایش لری‌نین اوستونو آچسین.

  بیر گون آفشین همیشه کی کیمی، بیر دسته اؤز آدامینی مین دینار و یا داها آرتیق پوللا اوسروشانایا گؤندردی. اونلار پولو اؤز قورشاق‌لارینا تیکمیشدیلر. نیشابور یاخینلیغیندا عبدالله بن طاهر اونلاری توتدو. او، آدام‌لارین اوستونو آختاریب پولو تاپاندان سونرا ماراقلاندی کی، بو قدر بؤیوک مبلغ هارا‌دان اونلارین الینه کئچمیشدیر. اونلار جاواب وئردیلر کی، پول آفشینین‌دیر. عبدالله آلدیغی پولو اؤز قوشونونا پایلادی و بو خصوصدا خلیفه‌یه و آفشینه خبر وئردی. آفشینه یازدی کی، توتولان آدام‌لارین سؤزونه اینانمیر. عبداللهین حرکتیندن غضبلنن آفشین اونا جاواب وئردی کی، "اونون پولو ایله امیر المؤمنین پولو عینی شئی‌دیر و خواهیش ائتدی کی، آدام‌لاری بوراخسین تا اونلار اوسروشانایا گئده بیلسینلر. عبدالله بن طاهر اونلاری آزاد ائتدی، اونلار دا چیخیب گئتدیلر". بو حادثه آفشین ایله عبدالله بن طاهر آراسینداکی عداوتی داها دا درینلشدیردی؛ اودور کی، عبدالله گیزلیجه آفشینین ایشلرینه داها دقتله گؤز قویماغا باشلادی.

  خلیفه‌نین شوبهه‌سینی دوغوران آفشین خلیفه‌نین سویوق یاناشدیغینی گؤروردو، لاکین اؤزونون نه ائدجگینی بیلمیردی. او، خیلافتدن قاچماغی قرارا آلدی. اؤز ساراییندا، سال ایچینده چای و دنیزدن کئچمک اوچون دری تولوق‌لار حاضیرلادی. آفشین ایستییردی خلیفه و اونون سرکرده‌لری‌نین باش‌لاری قاریشدیغی بیر گونده موصولا قاچسین، تولوقلا زاب چایینی کئچیب آذربایجانا چاتسین، اورا‌دان دا دنیز یولو ایله خزرلرین یانینا گئتسین. بو پلانی حیاتا کئچیرمک چوخ چتین اولدو. اوندا آفشین بو قرارا گلدی کی، خلیفه نی و سرکرده‌لری کئف مجلیسینه دعوت ائدیب، اونلاری زهرله‌سین، سونرا دا قاچسین. او، خزرلرین اؤلکه‌سیندن دایروی یوللا تورک‌لرین اؤلکه‌سیندن کئچیب اوسروشانایا چاتماق فیکرینده ایدی.

  لاکین آفشینین نیتی باش توتمادی، چونکی سرکرده‌لردن بیری واجین الاوسروشانی اونون پلانینی بَیَنمه‌دی. آفشین اونو توتوب یوخ ائتمک قرارینا گلنده، واجین آتین اوستونه سیچراییب دوز خلیفه‌نین سارایینا چاپدی. ایتاح اونو خلیفه‌نین یانینا بوراخمادی، چونکی خلیفه یاتمیشدی. واجین گؤروش اوچون تاکید ائتمه‌یه باشلادیسا، یالنیز سحر خلیفه طرفیندن قبول اولوندو و آفشینین بوتون سیرلرینی آچیب اونا دئدی. خلیفه آفشینی چاغیرتدیردی و امر ائتدی کی، اونو جؤوسَک ایقامتگاهیندا ایچری لعل ("میرواری") حبس‌خاناسینا سالسینلار؛ سونرا‌لار بو یئر “آفشینین حبس‌خاناسی” آدلانماغا باشلادی.

آردی وار ...

۶ بالیق لار (حوت) ۱۳۹۰

بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی

آلتینجی بؤلوم : بابکین سون گون‌لری

  عرب‌لر بزی آلدیقدان سونرا بابک تاجیر پالتاری گئییب آراز چاییندان کئچه‌رک آران طرفه قاچدی. آفشین بابکین قاچدیغینی بیلن کیمی آذربایجان، آران، بئیلقان و ائرمنیستان حؤکمدارلارینا خبر وئردی کی، "بابک بیر نئچه آداملا قاچمیش و دره‌یه چاتمیشدیر، اورا‌دان ایسه ائرمنیستان طرفه یوللانمیشدیر و سیزین یانینیزدان اؤتوب کئچه‌جک‌دیر" . اونلارا امر ائتدی کی، بوتون شوبهه‌لی آدام‌لاری توتوب ساخلاسین‌لار.

  بابک بیزانس اراضی‌سینه گئدیب چاتماغی دوشونوردو، چونکی بیزانس ایمپراتورو ایله چوخ یازیشیردی.

  عرب منبع‌لرینده بابکین فئوفیل ایله نئجه علاقه ساخلادیغی و بیزانسین خورمی‌لره نئجه تأثیرلی کؤمک گؤستردیگی باره‌سینده معلومات وئریلیر. طبری 837-838-جی ایللرین حادثه‌لرینی شرح ائدرکن بیلدیریر: "همین ایلده بیزانسلی‌لارین حاکیمی فئوفیل میخاییل اوغلو زیباترا اها‌لی‌سینه هوجوم ائده‌رک اونلاری اسیر آلدی و اونلارین شهرینی تالان ائتدی. سونرا او، سرعتله موسلمان قالا‌لاریندان کئچدی، موسلمان قادین‌لارینی [بعضی‌لری دئییرلر کی، اونلارین سایی مین نفردن چوخ ایدی] اسیر آلدی و الینه کئچن موسلمان‌لارا ایشگنجه وئردی؛ او، اسیرلرین گؤزلرینی قیزمار دمیرله یاندیریر، قولاق و بورون‌لارینی کسیردی.

   فئوفیلین خیلافت اراضی‌سینه هوجومو بزده محاصره اولونموش بابک تام چاره‌سیز وضعیتده اولدوغو باره‌سینده فئوفیله مکتوب یازاندان سونرا باشلامیشدی، چونکی بابکین مکتوبوندان سونرا عرب‌لر بزی دارماداغین ائتمیشدیلر. طبری بیزانس قوشون‌لارینین غفلتا هوجومونون سببینی بئله ده ایضاح ائدیر: "او [بابک]، اؤلومه یاخین اولاندا، اؤز گوجسوزلوگونو، هابئله اؤز قوشونونون گوجسوزلوگونو یقین ائدنده، بیزانس پادشاهی گئورگی اوغلو، میخاییل اوغلو فئوفیله یازیب بیلدیردی کی، عرب‌لرین پادشاهی بوتون اوردولارینی، حتی اؤز درزیسی و آشپازی داخیل اولماقلا بوتون دؤیوشچولرینی اونون علیهینه گؤندرمیشدیر، بئله کی، اونون قاپیسیندا (بیزانس سرحدینده.) داها هئچ کس قالمامیشدیر. بونا گؤره "اگر سن [اونون اراضی‌سینه] سوخولماق ایسته‌سن، بیل کی، هئچ کس سنین یولونو توتمایا‌جاق و سنه مانع اولمایا‌جاقدیر". او [بابک]، فئوفیله مکتوب گؤندررکن بئله اومید ائدیردی کی، بو مکتوب بیزانس پادشاهینی جیدی عملیاتا باشلاماغا وادار ائده‌جک و بونون نتیجه‌سینده او، [اؤزونون] بعضی فلاکت‌لریندن خلاص اولا‌جاق‌دیر، چونکی معتصم اونون موقابیلینده دوران قوشون‌لاردان بیر حیصه‌سینی گئری چاغیریب بیزانسلی‌لارین پادشاهینا قارشی گؤندرمه‌یه مجبور اولا‌جاقدیر، بئله‌لیکله ده اونون باشی اونونلا [بابکله] دئییل، بیزانس‌لی‌لارلا قاریشا‌جاقدیر".

  دئییلن‌لردن گؤروندوگو کیمی،طبری فئوفیلین بابکه کؤمک اوچون ائتدیگی هوجوم تاریخینی هیجری 223 (ب.ائ. 838)-جو ایل گؤستریر. حال بوکی بابک هیجری 222 (836-837)-جی ایلده اعدام ائدیلمیشدیر؛ بئله کی، تاریخ‌لرین دوز گلمدیگی گؤز قاباغیندادیر.

   بابک فئوفیلین خیلافته قارشی هوجوما کئچمه‌سینی سرعتلندیرمک اوچون حتی یالان وعده لر وئرمکدن چکینمه میشدی. او، ایمپراتورا بئله یازیردی: "من حقیقتده خریستیان اوغلویام و گیزلیجه خریستیانلیغا سیتاییش ائدیرم. من بوتون طرفدارلاریمی مجبور ائدجگم کی، خریستیانلیغی قبول ائتسینلر. لاکین اونلارا دئمک اولماز کی، "بو ساعت بو دینی قبول ائدین!"، چونکی من بیلیرم، اونلار رد ائدرلر. منیم ایندیکی دینیم اونلارین خوشونا گلیر، چونکی بو دین اونلاری ایسلام دینیندن آییریر. من اونلارا [عرب‌لره] غلبه چالاندان سونرااونلارین هامی‌سی، حتی خلیفه ده منیم دینیمی قبول ائده‌جک وگؤسترجییم یول ایله گئده‌جک‌لر. محض او زامان من اونلاری خریستیانلیغا دعوت ائده‌جه‌یم، اونلار دا خریستیان اولا‌جاق‌لار".

  نئجه اولسا دا، فئوفیل 100 مین نفرلیک اوردو ایله عرب‌لرین اوستونه گئتدی. طبری بیلدیریر کی، او، زیباترانین اوستونه همین محمره ایله بیرلیکده گئتمیشدی کی، اونلار جیبالدا عصیان ائدنده و اسحاق ابن ابراهیم بن مصعب اونلارلا ووروشاندا بونلارین بیر حیصه‌سی بیزانسلی‌لارین یانینا قاچمیشدی (اونلارین رییسی بارسیس ایدی). بیزانس پادشاهی اونلارا تقاعد تعیین ائدیب اونلاری ائولندیردی، اؤزونه عسگر ائتدی و اؤزونون ان موهوم ایش لری اوچون اونلاردان ایستیفاده ائتدی".

  زیباترا و دیگر عرب شهرلری‌نین باشینا نه لر گلدیگی باره‌سینده یوخاریدا دئییلمیشدیر. یالنیز بونو قئید ائتمه لیییک کی،بابکله بیزانس ایمپراتورو فئوفیل آراسیندا یازیشما وار ایدی. فئوفیل،گئج ده اولسا، بابکه قوشونلا کؤمک ائتدی و بو قوشونون ایچری‌سینده خورمی حیصه‌لری ده وار ایدی؛ اولا بیلر، ایمپراتور عصیانین موفقیتله نتیجه لنجگی و خیلافت اوزرینده غلبه الده ائدیلجگی حالدا، بابکین طرفدارلاری ایچری‌سینده دییشیکلیک عمله گلجگی اومیدینده ایدی. آفشین بابکی توتماق اوچون بوتون یول‌لارا دسته‌لر گؤندردی، لاکین بابکین ایزینه دوشمه یین قیزغین چاغیندا،بیردن خیلافت پایتاختیندان خلیفه‌نین قیزیل مؤهورو ایله بیر مکتوب گلدی، معتصم بابکه آمان بخش ائدیردی، آفشین بو احوالاتدان لاپ چاشیب قالدی. او، بابکین اسیر ائدیلن بؤیوک اوغلونو یانینا چاغیریب دئدی: "من بونو امیر المومنیندن هئچ گؤزلمیردیم و اونون[بابکین] ایندیکی وضعیتینده آمان حاقیندا اونا شخصاً اؤزوم بیرشئی یازماق فیکرینده دئییلم". لاکین بابکین اوغلو آتاسینا خلیفه‌نین مکتوبونو آپاریب وئرمکدن ایمتیناع ائتدی. اسیر دوشموش ایکی خورمی گؤندریلدی. اونلار خلیفه‌نین مکتوبوندان علاوه، بابکین اوغلونون مکتوبونو دا آپاردیلار؛ بو مکتوبدا او، آتاسیندان خواهیش ائدیردی کی،خلیفه‌نین وئردیگی آمانی قبول ائدیب حیاتینی ساخلاسین. اوغلونون مکتوبونو اوخویان کیمی، بابک برک غضبلندی، قاصیدلردن بیرینی اؤلدوردو و خلیفه‌نین مکتوبونو آچما‌دان ایکینجی قاصیده بئله دئدی:"گئت، او فاحیشه اوغلوندان سوروش، بونو نه مقصدله منه یازمیشدیر؟"بوندان سونرا بابک اؤز اوغلونا بئله جاواب یازدی: "اگر سن منیم آردیمجا گلسیدین، اؤز سولاله‌نین واریثی اولاردین و ورثه‌لیک سنه کئچردی، بیر نئچه گون بوندان اووله دک سن منیم اوغلوم ساییلیردین.لاکین ایندی سنین فاحیشه آنانین اخلاقسیزلیغی منه آیدین اولدو! اولابیلر من بو گوندن سونرا آز یاشاییم، لاکین منیم اوستومده پادشاه[ملیک] آدی واردیر و هارادا اولسام، یا دا منیم باره مده هارادا نه دئسه‌لر، من پادشاه اولا‌راق قالیرام. سن ایسه ائله بیر جینسدن عمله گلمیشسن کی، اوندان بیر نفر لیاقتلی [آدام] چیخمامیشدیر و من[اوجا‌دان هامی یا] دئییرم کی، سن منیم اوغلوم دئییلسن، چونکی قیرخ گون آلچاق کؤله کیمی عؤمور سورمکدن سه، بیر گون رهبر کیمی یاشاماق یاخشی‌دیر" .

  بئله بیر رد جاوابی آفشینین، البته، خوشونا گلدی، چونکی، بابکله دانیشیق‌لاریندان خلیفه‌نین خبری اولدوغو حاقیندا شوبهلنمه‌یه باشلادی. او، بابکی و اونون یولداش‌لارینی آختارماغی داوام ائتدیرمک حاقیندا سرانجام وئردی.

   بابک، آذوقه‌سی قورتارانادک "آذربایجا‌ندان ائرمنیستانا گئدن" دره‌ده گیزلنیردی. بابکله بیرلیکده اونون ایکی قارداشی - معاویه و عبدالله، آناسی، بنت الکلندانیه آدلی سونونجو آروادی و بیر نئچه خیدمتچی اونون یانیندا ایدی. یقین کی، بنت الکلندانیه سونیک کنیازی واساکین قیزی ایدی و بابک واساکا عرب‌لره قارشی کؤمک ائدندن سونرا اونون قیزی ایله ائولنمیشدی، بابک 828-جی ایلده عرب‌لری دارماداغین ائتدیکدن سونرا "اونون [واساکین] قیزی ایله ائولندی و اؤز حاکمیتینی بو ویلایته [سونیکه] ده شامیل ائتدی.بابکین محض بو آروادی اونو دیله توتموشدو کی، بیزانسا قاچماق اوچون یولو اونون وطنیندن سالسین.

  بابک و اونونلا گئدن‌لر هئچ شوبهه لنمیردیلر کی، اونلاری تعقیب ائدیب گودورلر؛ یولدا دینجلمک اوچون بیر یئرده دایاندیق‌لاری زامان آفشینین گؤندردیگی دسته گؤزتچی‌لرین ایشاره‌سی ایله اونلارا هوجوم ائتدی. بابک، عبدالله و خیدمتچی‌لردن بیری قاچیب آرا‌دان چیخدیلار. معاویه، بابکین آروادی، آناسی و قالان خیدمتچی‌لر ایسه اله کئچدیلر. بابک ایله قارداشی گیزلیجه چوخ یول گئتدیلر، نهایت، آجلیق اونلاری وادار ائتدی کی، آچیق یولا چیخسینلار. بیر اکینچینی گؤرنده ارزاق الده ائتمک اوچون خیدمتچینی اونون یانینا گؤندردیلر.

   بو یئردن بیر آز آرا‌لی سرحد قاراووولخاناسی وار ایدی و همین ویلایتین (شکی‌نین) حؤکمداری کنیاز سهل ابن سمباتین محافظه دسته‌سی بورادا کئشیک چکیردی. بورایا گلن سهل واختیله عمومی منافعی بیر اولان بابکی تانیدی. بابکین بیزانسا گئتدیگینی اؤیرنن سهل اونو اؤز قالاسینا دعوت ائده‌رک دئدی: "بو سنین اؤز ائویندیر و من سنین نؤکرین. بو قیشی بورادا قال، سونرا نه ائدجگینی قت ائدرسن" آج و یورغون اولان بابک سهلین سؤزلرینه ایناندی و اونون تکلیفی ایله راضیلاشیب دئدی: "منیم و قارداشیمین بیر یئرده قالماغیمیز یاخشی دئییلدیر، چونکی بیریسی ایکیمیزدن بیرینین ایزینه دوشرسه، او بیریسی ساغ قالار. من سنین یانیندا قالارام، قارداشیم عبدالله ابن ایستیفانوسون یانینا گئدر، چونکی نه لر اولا بیلجگینی بیلمیریک، بیزیم ایسه سولاله‌میزی داوام ائتدیره بیله‌جک خلیفیمیز یوخدور.

   سهل آفشینه خبر وئردی کی، بابک اونون یانیندا‌دیر؛ بیر نئچه گوندن سونرا ایسه، سهلین دوزلتدیگی اوودا بابک توتولدو؛ سهل اونا گؤره بئله ائتمیشدی کی، بابکین توتولماسیندا اوندان شوبهه لنمسینلر.

  آز سونرا آفشینین طلبینه گؤره ابن ایستیفانوس بابکین قارداشی عبداللهی دا تسلیم ائتدی. سهل ابن سمبات "اؤز سیینه گؤره سارایدان [خلیفه ساراییندان] بؤیوک موکافات آلدی: ائرمنیستان، ایبئریا و آلبانیا اوزرینده عالی حاکمیت اونا وئریلدی، او دا بوتون بو یئرلره پادشاه کیمی حؤکمرانلیق ائتدی.

  آفشین بابکین و اونون قارداشینین اسیر آلیندیغینی معتصمه خبر وئردی، خلیفه اونلارین پایتاختا گتیریلمه‌سی اوچون امر وئردی. آفشین عیراقا قاییتماغا حاضیرلاشارکن بابکه دئدی: "من سنینله [عیراقا] یولا دوشمک نیتینده‌یم، بونا گؤره آذربایجان تورپاغیندا ایستدیگین شئیه آخیرینجی دفعه باخا بیلرسن". بابک بئله جاواب وئردی: "من اؤز شهریمه باخماق ایستردیم".    

 837-جی ایل سئنتیابرین 15- ده[بوگونگو گونش تقویم ایله شهریورین 15] بابک داغیدیلمیش و یاندیریلمیش   بزه باخدیقدان سونرا برزنده آفشینین یانینا گتیریلدی. بابک و اونون قارداشی 838-جی ایل یانوارین 4-ده[14دی] سامرایا گتیریلدیلر.

   مسعودی‌نین دئدیگینه گؤره، خلیفه بابکین اسیر آلیندیغینی خبر آلان کیمی "اونو سئوینج بورودو و او اؤز سئوینجینی آچیق بیلدیردی. غلبه [بابک اوزرینده غلبه] حاقیندا اؤلکه‌نین هر یئرینه خبر گؤندریلدی".

  بابک موختصر دیندیریلندن سونرا شاققالاندی، اونون باشی، اهالینی قورخوتماق اوچون خوراسانا گؤندریلدی، بدنی ایسه سامرادا آسیلدی.

   بیر چوخ اورتا عصر منبع‌لرینده بابکین اعدام زامانی گؤستردیگی متانت و مردلیگیندن بحث اولونور. مثلا، طنوحی بیلدیریر: "متانت و معنوی قووه‌یه داییر غریبه حکایه‌لر آراسیندا آشاغیداکی دا واردیر: بابک الخورمینی معتصمین یانینا گتیرنده، اونون قارداشی [طرفداری] المزیر اونا دئدی: "ائی بابک! سن هئچ کسین گؤره بیلمدیگی بیر ایش گؤرموسن. ایندی ده هئچ کسین دؤزه بیلمدیگینه سن دؤزمه‌لیسن!" بابک اونا بئله دئدی: "سن منیم دؤزومومو گؤررسن". ائله کی، اونو معتصمین یانینا گتیردیلر. معتصم امر ائتدی بابکین ال لرینی و آیاق‌لارینی اونون گؤزونون قاباغیندا کسسینلر. [جلاد] دا بابکله مشغول اولدو. اولجه اونون ساغ [الینی] کسدی، قان آخاندا، بابک بوتون اوزونو ائله قانا بویادی کی، اوزونده ذره قدر تمیز یئر قالمادی. معتصم دئدی: "اوندان سوروشون نه سببه بئله ائتدی؟" بابکدن سوروشدولار، او دا بئله جاواب وئردی: “خلیفه‌یه [بئله] دئیین: "سن امر ائتدین منی شاققالاسینلار، منیم اعدامیم اوچون سن ویجدانینلا جاواب وئره‌جکسن. لاکین بونا شوبهه اولا بیلمز کی، مندن آخان قانی دایاندیرماغا سنین حؤکمون چاتماز و نه قدر کی، باشیم کسیلمه میشدیر، بو قان آخا‌جاقدیر. من قورخورام کی، بوتون قانیم آخیب قورتارسین و اوزومون رنگی قاچیب سولغونلاشسین، آدام‌لار دا بئله دوشونسون کی، گویا من ائله اولدن اؤلومدن قورخموشام میش. محض بونا گؤره من بئله ائتدیم، یوخسا قانیمین آخدیغی اوچون ائتمدیم. من اوزومو قانا بویادیم کی، اوزومون رنگی قاچمیش کیمی گؤرونمه‌سین". اوندا معتصم دئدی: "اگر اونون گؤردوگو و باغیشلانماسینا ایمکان وئرمه‌ین ایش لر اولماسایدی، بو فایدا‌لی آدامی ساخلاماق دوزگون اولاردی"، اودور کی، او، [جلادا] امر ائتدی اعدامی داوام ائتدیرسین. اونون ال- قولونو کسدیکدن سونرا باشینی کسدیلر. سونرا بابکین ال لرینی، آیاق‌لارینی و باشینی اونون قارنینا سوخدولار و اوستونه نئفت تؤکوب یاندیردیلار. قارداشی ایله ده بئله ائتدیلر. لاکین اونلاردان هئچ بیری نه قیشقیردی، نه ده ذره قدر آه- ناله ائتدی".

   ابن تغری بئردی دئییر کی، "بابک اؤز زمانه‌سی‌نین قهرمانی و خیلافتی دهشته گتیرن بیر ایگید ایدی".

   مقدسی‌نین معلوماتینا گؤره، بابکین اوزرینده چالینان غلبه ایسلام [دؤولتینده] ان بؤیوک غلبه ایدی، اونون اسیر آلیندیغی گون ایسه موسلمان‌لارین بایرام گونو ایدی"  . بونو تصدیق ائتمک اوچون نظام الملکون دئدیگینی ده مثال گتیرمک اولار: "معتصمین اوچ غلبه‌سی اولموشدو، هامی‌سی دا ایسلامین شؤهرتی ایدی: بیرینجی‌سی، رورا اوزریندکی غلبه، ایکینجی‌سی، بابک اوزریندکی غلبه، اوچونجوسو، تبریستا‌نلی مزیر[مازیار] گبر اوزریندکی غلبه. بو اوچ غلبه‌دن لاپ بیری باش توتماسایدی، ایسلام محو اولاردی". بو، دوغرودان دا بئله‌دیر، چونکی ایگیرمی ایلدن آرتیق مودت عرضینده خورمی‌لر بابکین رهبرلیگی ایله چوخلو عباسی قوشونونو محو ائتدیلر. اورتا عصر منبع‌لری‌نین معلوماتینا گؤره، بو دؤور عرضینده خورمی‌لر 225500 نفر عسگر و چوخلو عرب سرکرده‌سینی محو ائتمیشلر.

  گؤردوگوموز کیمی، آذربایجان خورمی‌لری اوزریندکی غلبه خیلافت اوچون آسان بیر ایش اولمادی. بونون اوچون اساساً اؤز یوکسک دؤیوش کئیفیت‌لرینه گؤره عرب‌لردن فرقلنن تورک حربی بیرلشمه‌لری سفربرلی یه آلینمیشدی. بوندان علاوه، بابکین عصیانینی یاتیرماقدا "خیلافت قوشون‌لاری ایله بیرلیکده ائرمنی ناخارارلاری دا اؤز قوشون‌لاری ایله ایشتیراک ائدیردیلر".

  بابکین رهبرلیگی ایله خورمی‌لرین عصیانی آذربایجان تاریخینده ان پارلاق صحیفه‌لردن بیری دیر. م.کاظیم بی ین سؤزلرینه گؤره، عباسی‌لر خیلافتینده خالق عصیان‌لارینین موفقیت‌لری "قیسا مودتلی و کئچیجی اولسا دا، حیرتلی ایدی"  ؛ بابکین عصیانی موفقیتسیزلیگه اوغراماسینا باخمایا‌راق، خیلافتین شیمال ویلایت‌لرینده یاشامیش خالق‌لارین شعوروندا درین ایز بوراخدی. بابکین آردیجیل‌لاری IX عصرین آخیرینادک خیلافتده باش وئرن بوتون یئنی عصیان‌لارین اؤزَیی اولدولار. خورمی‌لردن بیر چوخ‌لاری X عصرده اسماعیلی لرین تبلیغاتینا اویدولار و تصادفی دئییل‌دیر کی، ایرانین شیمال- شرق و شیمال- غرب، خزر دنیزی ساحلی و کوهیستان رایون‌لاری سونرا‌لار خورمی‌لرین آردیجیل‌لاری اولان باطنی‌لرین دایاغی اولدو.

بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی

(آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی)

یازانی : پروفئسور ضیاء موسی اوغلو بونیادوو

لاتین الفباسیندان تورک الفباسینا کؤچورن:

ف .جعفر اوغلو اووشار

اورمو – ۱۳۹۰

بئشینجی بؤلوم : عصیانین سون دؤورو. بززین سوقوطو

یئنی خلیفه تاختا چیخان کیمی بیرینجی نؤوبه‌ده اؤز سلفینین وصیتینه عمل ائتمه یی قرارا آلدی. او، خورمی‌لره قارشی موحاربه‌یه جیدی حاضیرلیق گؤرمه‌یه باشلادی، زیرا، گؤروردو کی، آذربایجانین و دیگر ایالت‌لرین خالق کوتله‌لری‌نین بو تهلوکه‌لی حرکاتی قارشیسیندا داها دا ضعیفلیک گؤستریلسه، خیلافتین اؤز وارلیغی اوچون جیدی نتیجه‌لر دوغورا بیلر. او، بو ایش اوچون هئچ بیر شئیی اسیرگمه‌دی. بونا گؤره خورمی‌لره قارشی اونون قوشون‌لارینین ایلک هوجومو موفقیتله نتیجه‌لندی.

طبری‌نین وئردیگی معلوماتا گؤره، 833-جو ایلده "جیبالدا، همدان، اصفهان، ماسابزان و مئهریجان قازاق شهرلرینده اولان چوخلو اها‌لی خورمی‌لرین دینینی قبول ائتدی. اونلار توپلاندیلار و همدان طرفده دوشرگه قوردولار. معتصم اونلارا قارشی قوشون گؤندردی؛ اونون گؤندردیگی آخیرینجی اوردو اسحاق ابن ابراهیم بن مصعب ین کومانداسی آلتیندا ایدی کی، اونو دا (معتصم)، همین ایلین شووالیندا [اوکتیابرین 20-سی - نویابرین 17-سی] جیبالا حاکم تعیین ائتمیشدی. او، ذیقعده[آییندا] [نویابرین 18-ی - دئکابرین 17-سی] اونلارا گئتدی. اونونن [خورمی‌لر] اوزرینده چالدیغی غلبه حاقینداکی معلومات [بغداددا] ترویه گونونده [زوارلارین مکه دن منایا گئتدیکلری گون 833-جو ایل دئکابرین 25-ی]اوخوندو. او، همدان رایونوندا [اونلاردان] 60 مین آدام قیردی، قالان‌لاری روم اراضی‌سینه قاچدیلار.

م.سیریئتس، مغلوب ائدیلن خورمی‌لرین قالان حیصه‌سی‌نین بیزانس اراضی‌سینه قاچدیغی حاقیندا بئله دئییر: "همین [833] ایلده بابک طرفدارلارینین بؤیوک بیر حیصه‌سی ایرانلی‌لارین (عرب‌لرین ) موحاربه‌سیندن جانا گله‌رک باش کوماندان نصر ایله بیرلیکده روم پادشاهی فئوفیل[Feofil]ی آختارماغا گئتدی و خریستیانلیغی قبول ائتدی". ابن االعبری همین واریانتی داها قیسا شکیلده وئریر؛ "اونون [بابکین] سرکرده‌سی نصر اؤز هم قبیله‌لریندن بیر چوخو ایله فئوفیلین یانینا قاچدیلار و خریستیان اولدولار.

همدان ووروشماسیندان سونرا بیزانسا گئدن خورمی‌لرین طالعی حاقیندا موختلیف معلومات واردیر. بیزانس تاریخچی‌لری‌نین ایستیناد ائتدیک‌لری اورتا عصر یونان مؤلف‌لری بیلدیریرلر کی، قاچیب بیزانسا سیغینان خورمی‌لر قروپو 14 مین نفردن عبارت ایدی و اونلارا اصلی ایرانلی اولان فئوفوب [Feofob] آدلی بیریسی باشچیلیق ائدیردی. ایمپراتور فئوفیل اونلاری فئملئرده یئرلشدیریب تورما آدلانان آیری-آیری دسته‌لره بؤلدو؛ همین دسته‌لر عرب خیلافتی‌نین قوشون‌لارینا قارشی حربی عملیاتدا فعال ایشتیراک ائدیردیلر.

بئله روایت واردیر کی، گویا بابک اؤزو بیزانسا کئچمیشدی، بیر احتیمالا گؤره ایکی بابک اولموشدور: اونلاردان بیری 7 مین نفر طرفداری ایله بیزانسا (سینوپا) گئتمیش، دیگری ایسه خیلافتله موباریزه نی داوام ائتدیرمیشدیر. بونو م.سیریئتس و بیر سیرا تدقیقاتچی‌لار (ش.لئبو، ق.وایل، ن.ائمین، ق.فینلئی و دیگرلری) دئییرلر. لاکین بوتون بو روایت‌لر اساسسیزدیر، چونکی ایره‌لیده گؤرجییک کی، بابک عؤمرونون آخیرینادک بیزانس اراضی‌سینه گئده بیلمه‌دی.

فئوفوبون کئچمیش آدی، یعنی خریستیانلیغی قبول ائتمزدن اوولکی آدی حاقیندا دا بیر نئچه فیکیر واردیر. طبری دئییر کی، اونو بارسیس دئیه چاغیریردیلار. م.سیریئتس و ابن العبری یازیرلار کی، اونون آدی نصر (ناصر) ایمیش. ائرمنی تاریخچی‌سی م.آیرانوانسی نصرین خریستیانلیغی قبول ائتمه‌سی فاکتینی قئید ائدرکن تاریخی دولاشیق سالیر و بابکی بو احوالاتا داخیل ائدیر: "ائرمنی تاریخی‌نین 290 [ب.ائ. 841]-جی ایلده نصر و بابک خریستیان اولدولار".

بیز خورمی‌لرله بیزانس ایمپراتورو فئوفیل آراسینداکی علاقه‌لری نظردن کئچیرمیشیک. قئید ائتدیگیمیز کیمی، بو علاقه‌لرین مؤحکم زمینی وار ایدی و ایللردن بری داوام ائدیردی، یوخسا خیلافت 837-جی ایلده خورمی‌لرین عصیانینی دارماداغین ائتدیکدن سونرا بابکین بیزانسا قاچماسینی باشقا جور ایضاح ائتمک اولماز.

خلیفه معتصم همدان یاخینلیغینداکی ایلک موفقیتدن سونرا باشا دوشدو کی، قووه‌لری پارچالاماق و خورمی‌لرله هردن بیر ووروشماق موحاربه‌نین گئدیشینه تأثیر گؤسترمه‌یه‌جک‌دیر. معتصم گؤروردو کی، اونون قارداشی و سلف‌لری‌نین خورمی‌لرله ائتدیگی موحاربه تاکتیکاسی کؤکوندن یانلیش ایدی و خیلافتین بیر نئچه اوردوسو اوچون فلاکتلی اولموشدو. بابک کیمی تهلوکه‌لی دوشمنه قارشی خیلافتین بوتون قووه‌لرینی توپلاماق اوچون کیچیک آسیادا بیزانسلا دایمی موحاربه مئیدانیندا حربی عملیاتی دایاندیرماق لازیم ایدی.

بیزانس-عرب سرحدینده دؤرد ایللیک (833-837) ساکیتلیک معتصمه ایمکان وئردی کی، اول‌لر بیزانسلا موحاربه‌ده اولان قوشون‌لاری دا بابکه قارشی گؤندرسین.

معتصم اؤز سلفیندن فرقلی اولا‌راق بابکله موحاربه‌نین ایستراتئژی جهتینه جیدی دقت یئتیردی. او، دوشمنین قووه‌سی و گوجونو بیلدیگیندن اوزون سورن موحاربه‌یه حاضیرلاشدی و هر شئیی: قوشونون ترکیبینی و گؤرکملی سرکرده‌لری سئچمکدن، کؤمکچی حیصه‌لرله تامین ائتمکدن توتموش خیلافتین بوتون مالیه، ارزاق و یئم احتیاط‌لارینی سفربر ائدینجه[تجهیز ائدینجه] یه دک هر شئیی موحاربه احتیاج‌لارینا تابع ائتدی.

معتصم خورمی‌لرین اوزرینه عمومی هوجوما باشلامازدان اول امیرلردن ابو سعید محمدی گله‌جک ووروشما رایونونا گؤندریب اونا امر ائتدی کی، "زنجانلا اردبیل آراسیندا بابکین داغیتدیغی ایستحکام منطقه‌لرینی برپا ائتسین و [زنجان-اردبیل] یولوندا قارنیزون[اینگیلیسجهGarrison،ساخلوو پادگان] ‌لار قویسون کی، هئچ کس اردبیلین تجهیزی اوچون تهلوکه تؤرتمه‌سین".

قوشون قرارگاهی ایله خیلافتین پایتاختی سامرا آراسینداکی رابطه سیستئمینه بؤیوک دقت وئریلمیشدی. یول‌لار پیس اولدوغونا گؤره قاصیدلر معلوماتی گئج گتیریردیلر، بونا گؤره ده خلیفه امر ائتدی کی، اردبیلدن پایتاختا گئدن یولون هر فرسخینده معلومات گتیرمه‌یه حاضر اولان بیر آتلی قویسونلار. خلیفه بو مقصد اوچون امر ائتدی کی، اونون اؤزونون حولوان[بوگون کیرمانشاه بؤلگه سینده یئرله شن سرپل ذهاب] کئچیدی یاخینلیغینداکی مارج آت ایلخی‌سیندا خصوصی چاپار آتلارین‌دان ایستیفاده ائتسینلر . تپه‌لرده قارووولخانا‌لار دوزلدیلدی؛ بو قاراوولخانا‌لار بیر-بیرینی یاخشی گؤروردو و معلومات گتیرن آتلی‌لارین حرکتی حاقیندا بیر-بیرینه سسله خبر وئریردیلر. بئله‌لیکله، اردبیلده کی (برزنددکی) باش کوماندان[باشچی] قرارگاهیندان گؤندریلن معلومات سامرایا دؤرد گونه گلیب چاتیردی کی، بو دا او زامان اوچون چوخ تئز حساب اولونوردو. بونا گؤره ده خلیفه خورمی‌لره قارشی حربی عملیات رایونوندا باش وئرن حادثه‌لردن همیشه خبردار ایدی. بو موحاربه‌ده، خیلافت تاریخینده ایلک دفعه اولا‌راق معلومات گؤندرمک اوچون پوچت[پوست] گؤیرچین‌لریندن ایستیفاده اولونموشدو.

خلیفه معتصم میصرده بیزانس قوشون‌لاری ایله ووروشمادا اؤز حربی مهارتینی گؤسترن ایستعدادلی سرکرده آفشین حیدر ابن کاووسو 835-جی ایل ایونون 3-ده خورمی‌لره قارشی موحاربه ائدن بوتون قوشون‌لارین باش کوماندانی تعیین ائتدی.

خلیفه بو موحاربه اوچون وسایط اسیرگمیردی. آفشین آتا میننده یعنی خورمی‌لرله ووروشماغا گیرنده - گونده 10 مین دیرهم، حربی عملیات اولمایاندا ایسه 5 مین دیرهم پول آلیردی. الذهبی بیلدیریر کی، تکجه 837-جی ایلده معتصم بابک ایله موحاربه‌یه بیر میلیون دیرهم خرجلمیشدی. آفشینین اوردوسو آراسی کسیلمه‌دن ارزاق، سورسات و سلاحلا تجهیز اولونوردو.

آفشین اردبیل قرارگاهینا گلن کیمی ابو سعید محمده امر ائتدی کی، خورمی‌لرین داغیتدیغی قالا‌لاری برپا ائتمه یی سورعتلندیرسین. قالا‌لار برپا ائدیلیب مؤحکملندیکدن سونرا آفشینین امریله بونلارین اطرافیندا خندک‌لر قازیلدی. او اؤز قرارگاهینی خورمی‌لرین ایستحکام‌لارینا یاخین اولان برزنده کؤچوردو. برزند ایله اردبیل آراسینداکی قالا‌لار دا برپا ائدیلیب مؤحکملندیریلدی. پایتاختدان اردبیل یولو ایله برزنده گئدن ارزاق و سلاح کاروان‌لارینین یانینجا خصوصی موحافظه بؤلمه‌لری گئدیردی کی، بو دا خورمی‌لرین کاروان‌لارا غفلتا هوجوم ائتمه‌سی تهلوکه‌سینی آرا‌دان قالدیرما‌لی ایدی.

آفشین جاسوس معلوماتی توپلاماغا خصوصی دقت وئریردی. آفشین اؤز جاسوس‌لاریندان باشقا بابکین جاسوس‌لارینی دا اؤز طرفینه چکمه‌یه جهد ائده‌رک، خورمی‌لرین یئری، ایستحکام‌لاری و مانئورلری حاقینداکی معلومات اوچون اونلارا داها آرتیق پول وئریردی.

بابکین اؤز دوغما یئرلرینده عملیات کئچیریب بو یئرلره یاخشی بلد اولان قوشون‌لاری، قالا‌لاری مؤحکملندیرمکله مشغول اولان عرب ایستحکام‌لارینا تئز-تئز هوجوم ائدیردیلر. ابو سعید محمدین قوشونونا قارشی معاویه‌نین باشچیلیغی آلتیندا بیر خورمی دسته‌سی گؤندریلمیشدی. او، عرب‌لرین بیر نئچه ایستحکام منطقه‌سینه باسقین ائدیب اسیر توتا‌راق اؤز ایستحکامینا قاییتدی. ابو سعید اؤز قوشونونو توپلادی و معاویه‌نین دسته‌سینی تعقیب ائده‌رک، سیندابای یئرینده اونا چاتدی. ووروشمادا عرب‌لر معاویه‌نین دسته‌سینی مغلوب ائتدیلر. اسیر آلینان خورمی‌لرین باش‌لاری کسیلیب پایتاختا گؤندریلدی.

تاریخچی‌لر دئییرلر کی، بو ووروشما خیلافتین نظامی قوشون‌لاری ایله موحاربه‌ده خورمی‌لرین اوغرادیغی ایلک مغلوبیتی ایدی.

بو زامان بابکین یئرلی حؤکمدارلار سیراسیندان اولان موتفیق‌لری اوندان آیریلماغا باشلادیلار. عصیان قالدیرمیش خالقین زحملی قووه‌سیندن دهشته دوشوب، اؤز تورپاق‌لارینین بوتؤو قالا بیلمه یجگیندن قورخان و خیلافتین گؤردوگو تدبیرلر نتیجه‌سینده بابکین دارماداغین ائدیلجه یینی دویان یئرلی حؤکمدارلار اؤز موتفیقینه قارشی خاین چیخدیلار. بابکه خیانت ائدن‌لر آراسیندا تبریز و شاهی قالاسی حؤکمداری محمد ابن البعیث ده وار ایدی، حال بوکی بو آدام بابکین سرکرده‌لریندن عصمت الکوردی‌نین قیزینی آلیب اونونلا حتی قوهوم اولموشدو. ابن البعیث، خلیفه قارشیسیندا اؤزونه برائت قازاندیرماق اوچون "معتصمه [مکتوب] یازیب اونا اؤز صداقتینی بیلدیریر و اونو امین ائدیردی کی، بابکه و اونون طرفدارلارینا قارشی لازیمی تدبیرلر گؤره‌جکدیر".

بیر دفعه عصمتین دسته‌سی عادتا اولدوغو کیمی ابن البعیثین مولکونده گئجه لمه‌یه قالمیشدی. ابن البعیث هم عصمتین اؤزونو، هم ده اونون دؤیوشچولرینی ایچیرتدی و سرخوش اولوب اؤزلرینی بیلمدیک‌لری حالدا ال-قولو باغلی شاهی آداسینا آپاردی، اورادا ابن البعیث بوتون خورمی‌لری قیردی، عصمتی ایسه سامرایا خلیفه‌نین یانیناگؤندردی. ایشگنجه‌یه معروض قالان عصمت، خورمی‌لرین وطنی بززئین اؤلکه‌سی حاقیندا، اونون یول‌لاری، داغ کئچیدلری و ضعیف یئرلری باره‌سینده بیلدیگینی خلیفه‌یه سؤیله‌دی، یعنی خلیفه عرب‌لرین خورمی‌لره قارشی موفقیتلی موحاربه‌سینه کؤمک ائده بیله‌جک چوخ موهوم معلوماتی عصمتدن آلا بیلدی.

سونرا‌لار خلیفه متوکیلین حؤکمرا‌نلیغی دؤورونده ابن البعیث خیلافتدن یئنیدن آیریلدی، لاکین آخیردا 850-جی ایلده اؤز عؤمرونو زینداندا باشا ووردو.

بئله‌لیکله، بابک ایکینجی مغلوبیته اوغرادی. او، اؤز سرکرده‌لریندن بیریندن محروم اولدو. عصمه نین خورمی‌لر باره‌سینده خلیفه‌یه وئردیگی معلومات ایسه بابکین حرکت‌لرینی خئیلی چتینلشدیردی.

835-جی ایل آفشین یاخینلیغیندا یئنی ایستحکام‌لار تیکدیردی. عرب‌لرله خورمی‌لر آراسیندا کشفیات کاراکتئرلی ووروشما‌لار گئدیردی. بعضا بو، بعضا ده او بیری طرف موفقیت قازانیردی. بو یئره یاخشی بلد اولان خورمی‌لر عرب قوشون‌لارینین تجهیزات یول‌لارینی توتور، ارزاق و سلاح کاروان‌لارینی اله کئچیرمکله عرب‌لری چتین وضعیتده قویوردولار، چونکی "کارواندا اولان‌لارین هامی‌سینی محو ائدیردیلر". نتیجه‌ده آفشینین قوشون‌لاری دایم آجلیق و سوسوزلوقدان عذاب چکیردی، "جیسما و روحا مغلوب اولوردو" . همین ایلده خورمی‌لر آرشاک یاشاییش منطقه‌سی یاخینلیغیندا عرب‌لرله ووروشمادا یئنی بیر مغلوبیته اوغرادیلار. بابکین کشفیاتچی‌لاری پایتاختدان اردبیله پول گتیرن بؤیوک بیر کاروانی گودموشدولر. لاکین بابکین آدام‌لاری آراسیندا بیر نفر خاین وارمیش؛ بو خاین آفشینه بیلدیریر کی، بابکین کاروان حاقیندا خبری وار. آفشین پوسقو قورور، غفلتا یاخا‌لانان خورمی‌لر مغلوب اولورلار. عادتا اولدوغو کیمی، بو دفعه ده ووروشان خورمی‌لر آراسیندا اولان بابک بیرتهر اؤزونو خلاص ائدیر. منبع‌لرین وئردیگی معلوماتا گؤره، بو ووروشمادا خورمی‌لر مین نفردن آرتیق تلفات وئردیلر. لاکین بیر نئچه گوندن سونرا بابکین سرکرده‌لریندن تارخان (و یا آزین) یئنیدن عرب‌لرین کاروانینا هوجوم ائدیب موحافیظه‌لرینی قیریر و بوتون یوکو اله کئچیریب عرب‌لری چتین وضعیته سالیر. آفشین مجبور اولور کی، ارزاق گؤندریلمه‌سینی محمد ابن البعیثدن خواهیش ائتسین. خورمی‌لر یئنی کاروانی دا اله کئچیریرلر. اوندا آفشین کؤمک اوچون شیروان حاکیمینه مراجعت ائدیر؛ او، ارزاق کاروانی گؤندرمکله "[عرب] قوشون‌لارینین ایمدادینا چاتیر".

836-جی ایلده هشتادسر داغی یاخینلیغیندا خورمی‌لرله بوغا الکبیرین باشچیلیغی آلتینداکی عرب اوردوسو آراسیندا ووروشما اولموشدو. تکبورلو بوغا، آفشینین امرینه اعتینا ائتمه‌یه‌رک، شخصاً خورمی‌لرله ووروشماق قرارینا گلمیش و بونون جزاسینی گؤرموشدو. اولجه بابک بوغانین مین نفرلیک ارزاق داشییان دسته‌سینی محو ائتدی، اسیر آلدیغی عرب‌لردن ایکی‌سینی سئچدی و باش وئرمیش احوالاتی آفشینه سؤیلمه‌یه گؤندردی.

بونا باخمایا‌راق، بوغا اؤز اوردوسونو خورمی‌لره قارشی حرکته گتیردی؛ خورمی‌لر ایسه عرب‌لری ایزله ییردیلر؛ داغ جیغیرلاریندان کئچیب گوجدن دوشن عرب‌لر تپه‌لردن بیرینه قالخماغا باشلایاندا خورمی‌لر هوجوم ائدیب اونلاری موحاصره‌یه سالدیلار و عرب‌لری اونلار اوچون ال وئریشلی اولمایان شرایطده ووروشماغا مجبور ائتدیلر. بوغانین اوردوسو مغلوب ائدیلدی، بیر نئچه سرکرده اؤلدورولدو. بوغانین اؤزو ایسه قاچدی. خورمی‌لر بوتون عرب اوردوگاهینی، پول و سلاح‌لاری اله کئچیرتدیلر. بو مغلوبیتدن سونرا آفشین اؤز قوشون‌لارینی برزنده چکدی.

836-جی ایلین قیشیندا خورمی‌لر اؤز سرکرده‌لریندن تارخانی دا ایتیرد‌یلر. بو ایگید تورک عرب‌لری لاپ تنگه گتیریردی. آفشین تئز باشا دوشموشدو کی، تارخان خورمی‌لر اوردوسونون باشیندا قالارسا، عرب‌لر اونلارا قارشی موحاربه‌ده چوخ چتینلیک چکه‌جکلر. اودور کی، تارخانین حرکتینی دایم ایزله ییر و اونو سیرا‌دان چیخارتماق اوچون فورصت آختاریردی. نهایت، بونا موفق اولدو. تارخان عادتا قیش آیلارینی هشتادسر داغی یاخینلیغیندا اؤز کندینده کئچیریردی. آفشین جاسوس‌لاردان اؤیرننده کی، تارخان بابکدن ایجازه آلیب کیچیک بیر دسته ایله اؤز مولکونه یولا دوشموشدور، تورک اولان بیر جاسوسونو اونون آردینجا گؤندردی. جاسوس گئجه واختی تارخانا هوجوم ائدیب اونو اؤلدوردو و باشینی کسیب آفشینه گؤندردی. تارخانین اؤلومو بابک و خورمی‌لر اوچون بؤیوک بیر ضربه اولدو. خورمی‌لرین بئله ایگید سرکرده‌سی‌نین اؤلوموندن سونرا عرب‌لر داها جسارتلی حرکت ائتمه‌یه، خورمی‌لر ایسه دال بادال مغلوبیته اوغراماغا باشلادیلار.

عرب خیلافتینه قارشی ایل لر بویو داوام ائدن موباریزه‌ده خورمی‌لرین موفقیت قازاندیغی آخیرینجی ایل - 837-جی ایل گلیب چاتدی.

همین ایلده آفشین خلیفه‌دن بؤیوک بیر قووه آلدی؛ کؤمکچی قووه‌لره بؤیوک تورک سرکرده‌لرین‌دن جعفر بن دینار الخیاط و ایتاخ باشچیلیق ائدیردیلر. خلیفه اونلارلا آفشینه قوشونون معاشی و تجهیزاتی اوچون 30 میلیون دیرهم پول دا گؤندرمیشدی.

کؤمکچی قووه‌نین گلمیش اولماسینا باخمایا‌راق، آفشین خورمی‌لرله موحاربه تاکتیکاسینی بوتونلوکله دییشدیردی. موحاربه‌نین موفقیتینه هله ده اینانمایان خلیفه معتصم، آفشینه بیربیرینه ضد موختلیف سرانجام‌لار وئریردی. آفشین ده بو سرانجام‌لاری ائله یئرینه یئتیریردی کی، آز سونرا عرب قوشون‌لاری آراسیندا سرکرده‌یه قارشی ناراضیلیق باشلاندی. دوغرودان دا، خورمی‌لرین قالاسی بززدن عرب‌لری آییران سون دؤرد فرسخ (تخمینن 30 کیلومئتر) یولو عرب‌لر بیر ایله کئچمیشد‌یلر. آفشین عسگرلرین ناراضیلیغینا باخمایا‌راق، وئردیگی سرانجام‌لاریندا دایم خلیفه‌یه ایستیناد ائدیردی و خورمی‌لرله ووروشا گیرمه‌یه ایجازه وئرمیردی. یالنیز خصوصی دسته‌لر ایستحکام‌لار تیکیر، و بززه طرف یول چکمکله مشغول ایدی، چونکی یولون اولماماسی عرب قوشون‌لارینین ارزاق، سو و س. ایله تجهیز ائدیلمه‌سینی دایم تهلوکه قارشیسیندا قویوردو. چوخ واخت عرب‌لر بیرجه قورودولموش چؤرکله دولانیردیلار. بونو بیلن بابک بیر دفعه آفشینه بیر آداملا بیر یوک تروز گؤندردی. آفشین بابکین بو هدیه‌سینی ممنونیتله قبول ائتدی و اونون گؤندردیگی آداما ایجازه وئردی کی، عرب دوشرگه ‌سیندکی ایستحکام‌لاری باخیب گؤرسون. خورم اطرافلی باخدیندان سونرا، آفشین اونو گئری یه بوراخدی و خواهیش ائتدی کی، "قارداشی" بابکه اونون سلامینی یئتیرسین.

آفشینین بابکه بو جور موناسیبتی قوشوندا و خصوصیله سرکرده‌لرده شوبهه دوغورمایا بیلمزدی. بونا گؤره ایسلامین دوشمه‌نینه قارشی ومحاربه‌ده آفشینین حرکت‌لری چوخ تئز-تئز، خصوصیله جعفر الخیاط طرفیندن کسکین صورتده تنقید اولونوردو.

سونرا‌لار قئید ائدیله جگی کیمی، آفشین بابکله موحاریبه‌نین آخیرینجی ایلینده تبریستان حاکمی مزیرله اولدوغو کیمی گیزلی دانیشیق‌لار آپاریردی و مقصدی خیلافت حاکمیتینی محو ائتمک ایدی. لاکین آفشینین بابکله بیرلیکده قصد دوزلتمکده ایشتیراکی یالنیز مزیرین و آفشینین اؤزونون موحاکیمه‌سینده آشکارا چیخدی. بئله بیر قصدین مؤوجود اولدوغونو عرب منبع‌لری ده تصدیق ائدیر. ابو منصور البغدادی بیلدیریر کی، آفشین "بابک ایله گیزلی قصد دوزلتمیشدی". معتصم آفشینی بابکه قارشی موحاربه‌یه گؤندرنده "بئله دوشونوردو کی، او موسلمان‌لارا صمیمی موناسیبت بسله ییر. گیزلینده ایسه او [آفشین] بابکله ال بیر ایدی و اونا قارشی موحاربه نی اوزادیردی و موسلمان قوشون‌لاریندا چاتیشمازلیق اولدوغونو اونا حیس ائتدیریردی، او دا [بابک ده] دوشمن قوشونونون چوخونو محو ائدیردی" . یالنیز خورمی‌لرله موحاربه قورتاردیقدان سونرا "خلیفه، آفشینین ساتقینلیغینی و بابکله موحاربه زامانی اونون موسلمان‌لارا خیانت ائتدیگینی اؤیرندی".

لاکین خیلافته قارشی ال بیر عملیات کئچیرمک باره‌سینده آفشین، بابک و مزیر آراسیندا گئدن گیزلی دانیشیق و یازیشما‌لار بیر نتیجه وئرمه‌دی، اودور کی، آفشین ده اؤزونو تامامیله ایفشا ائتمه مک اوچون بزه هوجوم ائتمک امرینی وئرمه‌یه مجبور اولدو.

جعفر الخیاط، ابو سعید و بوخارا خوداتین سرکرده‌لیگی آلتینداکی تورک قوشون‌لاری و کؤنوللولر قالانی موحاصره ائتدیلر. شهر اوچون اوزون سورن ووروشما باشلاندی، بو زامان خورمی‌لر قالا‌دان چیخیب عرب‌لری حیس ائدیله‌جک تلفات وئرمه‌یه مجبور ائدیردیلر. عرب‌لر مانجاناق‌لاری بزین حاصارلارینا یاخینلاشدیردیلار، ایشچی کورپوسو ایسه حاصارلاری سؤکه‌رک داش‌لاری چیخارماغا باشلادی.

خورمی‌لرین بوتون قهرمانلیغی و ایگیدلیگینه باخمایا‌راق، عرب‌لرین اوستون قووه‌لری‌نین موحاصیره‌سینه قالانین داوام گتیره بیلمه یه جگی بابکه آیدین اولاندا، او، آفشینله شخصی دانیشیغا گیردی. بو دانیشیق‌لار زامانی آفشین "بابکه آمان تکلیف ائتدی، لاکین او بیر گون ده گؤزلمگیی خواهیش ائدنده آفشین ائله دئدی: "سن ایستییرسن اؤز شؤهرینی مؤحکمله‌ده‌سن. اگر آماندا قالماق ایستییرسنسه، چایی کئچ" لاکین او اوزاقلاشدی”.

بابکین آمانی قبول ائتمکدن بویون قاچیرماسینا باخمایا‌راق، آفشین بیر مدتدن سونرا اونون یانینا آدام گؤندریب خواهیش ائتدی کی، باریشیق حاقیندا دانیشیق‌لار اوچون اونون یانینا اعتبارلی بیر آدام گؤندرسین. بابکین ائلچیسینه او دئدی: "بابکه (بونلاری) سؤیله: هر باشلانغیجین بیر آخیری وار. اینسانین باشی سوغان گؤوده‌سی دئییل کی، یئنیدن جوجره بیلسین. منیم آدام‌لاریمین چوخو قیریلمیشدیر، اون نفردن بیری ده قالمامیشدیر. سنین وضعیتین ده یقین بئله‌دیر. گل صولح باغلایاق. سنین الینده اولان مولک سنده قالسین، سن بورادا قال، من قاییدیب گئدیم، خلیفه‌دن سنین اوچون بیر مولک داها آلیب فرمان گؤندریم".

بابک آفشینین تکلیفینی ایکینجی دفعه رد ائتدی، لاکین بیر نئچه گوندن سونرا، تورک قوشون‌لاری شهره گیرن زامان، بابک اؤزو آفشینله دانیشیق اوچون گؤروشمگی خواهیش ائتدی. گؤروشنده آفشینه دئدی:

- من امیر المؤمنیندن آمان ایستییرم! آفشین جاواب وئردی:

- من سنه تکلیف ائتمیشدیم و سن نه واخت ایسته‌سن، سنه آمان وئریله‌جک‌دیر. او جاواب وئردی:

- من ایندی ایستییرم، بو شرطله کی، منه بیر آز واخت وئره‌سن، اؤز عائلمی ییغیم و سفر اوچون لازیم اولان شئی‌لری حاضیرلاییم. آفشین اونا مراجعتله:

- اللها آند اولسون! من دفعه‌لرله سنه مصلحت گؤرموشم، لاکین سن منیم مصلحت‌لریمی قبول ائتمه میسن. من بیر داها سنه مصلحت گؤرورم - سنین بو گون آمان ایستمک ساعتین صاباحکیندان داها موناسیب‌دیر.

بابک دئدی:

- ائی امیر، قبول ائدیرم. منیم ائتمک ایستدیگیم ائله بودور". لاکین آفشین قاباقجا‌دان دانیشیلدیغی کیمی بابکدن طلب ائتدی کی، اونون یانینا گیروو آدام‌لار گؤندرسین، آنجاق بوندان بیر شئی چیخمادی، چونکی گیروو اوچون معین ائدیلمیش شخص‌لر ووروشمادا ایدیلر و اونلاری چاغیریب گؤندرمک مومکون دئییلدی.

بابک یئنه قالایا گئتدی، اورادا ایسه، تاریخچی‌نین دئدیگینه گؤره، "ائله ووروشما گئدیردی کی، بونون میثلینی هئچ کس گؤرمه میشدی".

آفشین شهره نئفت ساتان‌لار دسته‌سینی گتیردی و بونلارین کؤمک ایله شهر 837-جی ایل آوقوستون 26-دا عرب قوشونو طرفیندن آلیندی. آفشین امر ائتدی کی، شهرین قالا‌لارینی داغیتسینلار و شهری اوچ گون عرضینده یاندیرسینلار. "بیرجه ائو، بیرجه قالا سلامت قالمادی - او، هر بیرینی یاندیردی و یا داغیتدی" . بابکین اوغول‌لاری و اونلارین عائله عضو‌لری شهرده توتولدولار. نظام الملکون وئردیگی معلوماتا گؤره،بز آلینارکن 80 میندن آرتیق خورمی اؤلدورولموشدو.

آردی وار ...

دوردونجو بؤلوم : خورمی‌لرین عصیانی و اونون اینکیشافی

بابک بزده خورمی‌لر ایجماعینین رهبرلیگینی قبول ائدن زامان، اونون طرفدارلارینین سایی نیسبتا چوخ دئییلدی. بیر منبعده بیلدیریلیر کی، بابک اونلارا قیلینج و خنجر پایلادی و امر ائتدی کی، اؤز کندلرینه گئدیب چیخیش اوچون اونون خبردارلیق ایشاره‌سینی گؤزله سینلر. خبردارلیق ایشاره‌سی وئریلنده، بابکین آردیجیل‌لاری کندلرده عرب‌لرین و اونلارین اطرافینداکی آدام‌لارین اوستونه آتیلدیلار و هامی‌سینی قیردیلار. بوندان سونرا بابک اؤز آدام‌لارینی بزدن اوزاق ماحال‌لارا گؤندردی، اورادا دا بوتون عرب‌لر و اونلارین یئرلی اها‌لیدن اولان طرفدارلاری محو ائدیلدی. ابن الندیم یازیر کی، بابکدن اول "خورمی‌لرین دینی اعتیقادیندا قتل، عذاب و موحاربه یوخ ایدی، خورمی‌لر بوتون بونلارین نه اولدوغونو بیلمیردیلر" . بابک خورمی‌لره باشچیلیق ائده‌رک، اونون طرفدارلارینین سایی آرتان کیمی، عصیانچی‌لارین قارشی‌سیندا دوران مقصدلره اویغون اولا‌راق، ایجماعین قورولوشوندا بؤیوک دییشیک‌لیک عمله گلدی. آذربایجان و آرانین هر طرفیندن عرب‌لردن ناراضی اولان کندلی‌لر کوتله حالیندا بابکین یانینا گلمه‌یه باشلادیلار، "اونون قوشون دسته‌لری‌نین سایی او قدر آرتمیشدی کی، پیادا حسابا آلینما‌دان تکجه آتلی‌لار 20 مین نفر ایدی". بابک اؤز قوشونوندا مؤحکم اینتظام یاراتما‌لی اولدو و اونو باشلیجا مقصده - آذربایجاندا، سونرا دا دیگر ویلایت‌لرده عرب حاکمیتینی محو ائتمه‌یه تابع ائتدی.

ابو حنیفه دینوری بابکین رهبرلیگی ایله خورمی‌لر عصیانینین باشلانماسی حاقیندا بئله معلومات وئریر: "بابک [خیلافتده] باش وئرن فاصیله‌سیز قاریشیقلیق و چتینلیک‌لر دؤورونده میدانا چیخدی . او اؤز ایشینه بزده اونو احاطه ائدن آدام‌لاری اؤلدورمکله باشلادی، اؤز دؤوره‌سینده کی یئر و کندلری داغیتدی کی، اؤلکه نی اله کئچیرسین، [عرب‌لر طرفیندن] هم اؤزونون، هم ده اونا یاخینلاشما یول لارینین تعقیب اولونماسینی چتینلشدیرسین. اونون قودرتی دوغرودان دا آرتدی و حرکاتی بؤیوک ووسعت آلدی".

بابک خورمی‌لر قارشی‌سیندا عرب‌لری قووماق، ایسلام دینینی محو ائتمک وظیفه‌سینی قویدوقدان سونرا اؤز آردیجیل‌لارینا اعلان ائتدی کی، بو وظیفه نی یئرینه یئتیرمه یی جاویدان اونا وصیت ائتمیشد‌یر؛ گویا جاو‌یدان دئمیشدیر: "بابک سیزین اوچون ائله یوکسک‌لیگه چاتا‌جاقدیر کی، اونا قدر هئچ کس بونا چاتمامیش، اوندان سونرا دا چاتمایا‌جاقدیر. او، [بابک] تورپاق‌لاری اله کئچیره‌جک و ظالیمی محو ائده‌جک‌دیر. حقارت چکن‌لر اونا حؤرمت ائده‌جک و اصیل‌زاده اولمایان‌لار اونو یوکسلده‌جک‌لر".

آذربایجان عرب‌لردن آزاد ائدیلدیکدن سونرا عصیان دیگر ویلایت‌لره سیرایت ائتدی. بو ویلایت‌لرین اها‌لی‌سی عصیان ائتمیش خورمی‌لرین نه کیمی غلبه‌لر قازاندیغینی گؤروردو. بابکین تبلیغاتچی‌لاری و آگئنت‌[نماینده]لری ایسه اؤز ایش لرینی چوخ یاخشی بیلیردیلر و خصوصیله داغلیق ویلایت‌لرده بؤیوک موفقیت قازانیردیلار. مسعودی بیلدیریر کی، "بابک الخورمی‌نین ایشی اران اؤلکه‌سینده کی بئیلقاندا یاییلمیشدیر و همین اؤلکه‌ده اونون قوشونو چوخالمیشدیر. او اؤز قوشون‌لارینی او شهرلره طرف گؤندرمیش و اونلاری هر طرفه یولا سالمیشدیر" . عصیان هابئله ائرمنیستان، خوراسان و س. ویلایت‌لره سیرایت ائتدی. آز سونرا جبال، همدان، اصفهان، ماسابزان و دیگر شهرلرین اها‌لی‌سی عصیانچی‌لارین طرفینه کئچدی. اونلارین اها‌لی‌سی "همد‌ان ویلایتینده توپلانیر و سیلاحلانیردی" . مسعودی‌نین معلوماتینا گؤره، بابک "اونون ایشی آدام‌لارین اوریینده چوخ یئر توتان واخت" طائف ابن علی نی خوراسان شهرلری‌نین باشچی‌سی تعیین ائتدی. سونرا عصیان تبریستان و جورجانی[بوگونگو گورگان] بورودو، بورادا، "موحمیره دینینی قبول ائتمیش" مزیر[Məzyər]ین آردیجیل‌لاری اولان مزیریه طریقتی ایش گؤروردو. دئیلم ایالتی اها‌لیسی‌نین چوخ حیصه‌سی خورمی‌لره قوشولدو. بغدادی‌نین معلوماتینا گؤره، تکجه آذربایجاندا و دئیلمده بابک طرفدارلارینین عمومی سایی 300 مین نفر ایدی.

همچینین "داغلیق ویلایت‌لرین کوردلری" و بیر سیرا مالیک‌لر بابکین موتفیقی اولدولار، بونلاردان بیری اولان محمد ابن البعیث تبریزده کی و شاهی آداسینداکی (اورمیا گؤلو) قالا‌لارینی حربی سفر و ووروشما‌لار زامانی بابکین ایختیارینا وئردی. خیلافتین بعضی گؤرکملی خادیم‌لری (حاکیم‌لری) و امیرلری ده اؤزلرینه تابع اولان‌لارلا بیرلیکده عرب‌لره قارشی عصیان‌لاردا ایشتیراک ائتدیلر. بونلارین آراسیندا تبریستان حاکیمی مزیر[Məzyər] ده وار ایدی؛ بابک اونونلا یازیشیر و هر واسطه ایله اونو شیرنیکلندیریردی[رغبتلندیریدی]. همچینین مینگیجاور الفرغانی ده بابک طرفدارلارینین کؤمکیندن فایدالانیردی. آفشینی بابکه کؤمک ائتمکده تقصیرلند‌یریردیلر، عرب‌لر اونو بابکله ال- بیر حساب ائدیردیلر. مرند ملیکی عصمت الکوردی و بونونلا بیرلیکده بعضی کورد امیرلری سیاسی مولاحیظه‌لره گؤره بابکه قوشولدولار . خیلافتدن آیریلمیش ائرمنیستان حاکیمی خاتیم ابن خارساما[حاتم بن هرثمه] بابکله یازیشیردی. بیر منبعین وئردیگی معلوماتا گؤره، او، "بابک و خورمی‌لرله یازیشماغا گیریشدی، اونلاری ایناندیریردی کی، بورادا [آراندا] موسلمان‌لارین عؤهده‌سیندن آسانلیقلا گلمک اولار. بو، بابک و خورمی‌لرین حرکاتینا سبب اولدو. بابک ده آذربایجان ویلایتینده غلبه‌لر قازاندی".

خورمی‌لر عصیانینین بورودوگو بوتون ویلایت‌لرده بابک اؤز آردیجیل‌لارینا امر ائدیردی کی، "[عرب‌لرین] مولک و مالیکانه‌لرینه هوجوم ائتسینلر و اونلارین املاکینی اله کئچیرسینلر".

عصیانچی‌لارین بؤیوک موفقیت‌لری و خیلافتین گئنیش اراضی‌سینی توتما‌لاری خلیفه مامونو مجبور ائتدی کی، قارشیدا دوران تهلوکه‌یه جدی فیکیر وئرسین. 819-جو ایله دک خلیفه قوشون‌لارینین خورمی‌لرله بؤیوک ووروشما‌لاری اولماییب، ایش یالنیز یئرلی توققوشما‌لارلا محدود اولوردوسا، 819- جو ایلده خلیفه یحیی بن معاذ بن مسلمین باشچیلیغی ایله بابکه قارشی ایلک نیظامی اوردو گؤندردی. باش وئرن ووروشمادا طرف‌لردن هئچ بیری مغلوب ائدیلمه دی. سونراکی ووروشما‌لاردا دا گاه بو، گاه دا موقابیل طرف موفقیت قازانیردی.

820-جی ایلده مامون یحیی بن معاذ اوردو باشچیسی وظیفه‌سیندن گؤتوردو و عیسی بن محمد بن ابو خالدی ائرمنیستان و آذربایجانا حاکم و اوردو باشچیسی تعیین ائده‌رک، اونا امر ائتدی کی، قوشون‌لاری اؤز حسابینا سیلاحلاندیرسین و ارزاقلا تجهیز ائتسین. او، بابکله موحاربه اوچون [اوردو] توپلایا‌راق 821/822-جی ایلده [بیر] دره ایله حرکت ائتدی؛ بورادا بابک اونون قاباغینا چیخدی و اونو قاچماغا وادار ائتدی. عیسی دا دالینا باخما‌دان هئی قاچیردی، نهایت، ظارافاتچی بیر عسگر اونو سسله‌ییب دئدی: "ائی ابو موسی، هارا بئله؟" او، جاوابیندا دئدی: "اونلارلا [خورمی‌لرله] موحاربه‌ده بیزیم ایشیمیز گتیرمیر، بیز [آنجاق] موسلمان‌لاری قورخودا بیلریک".

خورمی‌لرین غلبه‌سی مامونو مجبور ائتدی کی، یئنی اوردو باشچی‌سینی تعیین ائتسین.4/823-جو ایلده زوریق[Züreyq] بن علی ابن صدقه الازدی اوردو باشچی‌سی اولدو. اونا کؤمک اولا‌راق احمد ابن جنید الاسکافی‌نین باشچیلیغی ایله قوشون دسته‌لری گؤندریلدی، لاکین بابک الاسکافینی اسیر آلدی. زوریق ایسه خورمی‌لره هئچ بیر شئی ائده بیلمه دی.

مامون زوریقی قوشون کوماندانلیغیندان کنار ائتدی و اونون یئرینه محمد ابن حمید[Hümeyd] الطوسینی تعیین ائتدی. او ایسه خورمی‌لرله موحاربه‌یه گیریشمزدن اول، زوریقی ازملی اولدو، چونکی او، خلیفه‌نین قراریندان ناراضی اولوب عصیان ائتمیشدی. محمد ابن حمید زوریقی و "تهلوکه‌لی اولا بیله‌جک" آدام‌لارین هامی‌سینی ساکیتلشدیردیکدن سونرا، بابکله موحاربه‌یه جیدی صورتده حاضیرلاشماغا باشلادی. محمد 827-جی ایلده اونونلا موحاربه‌یه گیریشدی و ایکی ایل عرضینده داوام ائدن ووروشمالاردا موفقیت همیشه اونون طرفینده ایدی. نهایت، 829-جو ایل ایونون 3-ده[بوگونکو گونش تقویم ایله خرداد/جوزانین 13] هشتادسر داغیندا عرب‌لرله خورمی‌لر آراسیندا اساس ووروشما اولموشدور.

عرب‌لرین وظیفه‌سی خورمی‌لرین قالاسی بزی اله کئچیرمک ایدی. طوسی اؤز اوردوسونون مرکزینه محمد ابن یوسیف ابن عبد الرحمان التاینی باشچی تعیین ائتدی، اوردونون ساغ جیناحیندا ایسه عباس ابن عبدالجبارالتکتینی نی قویدو. لاکین بابک طوسی‌نین قوشون‌لاری اوچون پوسقو دوزلتدی، قانلی ووروشما‌دان سونرا عرب‌لر مغلوب ائدیلیب قاچماغا باشلادیلار. محمد طوسی‌نین اؤزو اؤلدورولدو. واردان محض محمد طوسی ایله بابک آراسینداکی ووروشمانی نظرده توتا‌راق دئییر کی، "بیر ووروشمادا او [بابک] 30 مینه قدر ایسماعیل اؤولادینی [عرب‌لری] قیردی".

آغوان تاریخی”نین روسجا ترجومه‌سینده دئییلیر: "ایکی ایلدن سونرا [829-جو ایلده] بابان [بابک] تاووسینی داغیتدی و 150 مین [آدامی] قوودو” . چ.دووسئتت “آغوان تاریخی”نین بیر سیرا الیازماسیندا تاپمیشدیر کی، تاووسین (توسین) طوسی شکلینده اوخونما‌لیدیر، یعنی بورادا تاووسین آدلی بیر یاشاییش منطقه‌سی‌نین بابک طرفیندن داغیدیلماسیندان دئییل، محمد الطوسی و اونون 150 مینلیک اوردوسونون خورمی‌لر طرفیندن دارماداغین ائدیلمه‌سیندن بحث ائدیلیر.

خلیفه مامون محمد الطوسی‌نین هلاک اولماسیندان چوخ غمگین اولموشدو، چونکی او، چوخ باجاریقلی سرکرده ایدی. آز سونرا عرب قوشون‌لارینین کوماندانی ابراهیم ابن اللیث ابن الفضل اولدو، اونو دا بابک سونراکی [30/829] ایلده مغلوب ائتدی".

عرب قوشونلاری بیر ده دارماداغین ائدیلندن سونرا، خلیفه مامون قطعیتلی عبدالله ابن طاهری اوردو باشچی‌سی تعیین ائتدی، لاکین او، بابکله ووروشما‌لی اولمادی، چونکی قارداشی اؤلندن سونرا ارثی اولا‌راق خوراسان حاکمی وظیفه‌سینی توتما‌لی ایدی.

همین 30/829-جو ایلده مامون آذربایجان، جبال و اصفهانا علی ابن هشامی حاکم تعیین ائده‌رک، اونو خورمی‌لره قارشی ووروشماغا گؤندردی. لاکین ابن هشام ایالت‌لرده اؤزباشینا‌لیق ائتمه‌یه و خالقی سیخیشدیرماغا باشلادیغینا گؤره خلیفه اونو ساکیتلشدیرمک اوچون یمن حاکمی عجیف ابن عنبسه Uceyf ibn Ənbas ]ی گؤندردی. بونو خبر آلان علی ابن هشام عجیفه هوجوم ائدیب اونو اؤلدورمک و بابکین طرفینه قاچماق ایسته‌دی، لاکین توتولدو و 1/830-جی اوده بغداددا اعدام ائدیلدی.

دینوری بیلدیریر کی، بو زامان "بابکین ایشی بؤیوک ووسعت آلدی و آدام‌لار (عرب‌لر) اوندان قورخماغا باشلادیلار. اونونلا ووروشوردولار، لاکین اونا غالیب گله بیلمه‌دیلر. بابک اونلاری داغیدیر و اونلارین سرکرده‌لرینی اؤلدوروردو".خورمی‌لرین خیلافت قوشون‌لارینی غیبطه ائدیله‌جک بیر آردیجیللیق لا دارماداغین ائتمه‌سی عباسی‌لر دؤولتی‌نین حاکم دایره‌لرینی چاشقینلیغا سالدی.

خریستیان دینی‌نین مشهور مودافعه‌چی‌سی یعقوب ابن اسحاق الکندی[əl-Kindi] او زامان خلیفه مامونون ساراییندا ایدی، موسلمان ایلاهیاتچی‌لاری اونو بغدادا دعوت ائتمیشدیلر کی، ایسلام دینی‌نین خریستیا‌لیقدان اوستون اولدوغونو اونا ایثبات ائتسینلر. ایلاهیاتچی‌لار الکندی یه دئییردیلر کی، عرب‌لرین بوتون غلبه و ایستیلا‌لاری بونو گؤستریر کی، الله کافیرلرله موحاربه مسئله‌لرینده ایسلام احکام‌لارینی بَیَنیر. لاکین بابکین خلیفه اوردولارینی بیر چوخ مغلوبیته دوچار ائتمه‌سی، خریستیانلیغی مودافعه ائتمک ایشینده ال کندی‌نین الینده بیر نؤع اساس اولدو. الکندی عرب‌لرین ایلک موحاربه‌لرینده کی غارت و تالان‌لاری خورمی‌لرین خیلافت اوردولارینا قارشی موحاربه‌سی ایله موقاییسه ائده‌رک دئدی: "بو موحاربه بیزیم آغامیز و حؤکمداریمیز امیر المؤمنین اوچون چوخ تهلوکه و ناراحاتلیق‌لار دوغورموشدور".

الکندی بغداد ایلاهیا‌تچی‌لارینا دئدی کی، اگر اللهین غلبه‌لری بَیَندیگی ثبوتو دوغرودورسا، اوندا ان ایناندیریجی بودور کی، الله بابکه کؤمک ائدیر، چونکی بابک عباسی خلیفه‌لری‌نین اونا قارشی گؤندردیگی بوتون اوردولار اوزرینده غلبه چالیر. الکندی دئییردی: "ایندی اؤزون موحاکیمه ائت، [محمد] پیغمبرین غارت و غنیمت‌لره نه ماراغی وار ایدی؟ نه سببه او، یول‌لارداکی قولدورلوغا بنزر باسقین و هوجوم‌لاری دایاندیرمادی؟ منه دئ گوروم، سنین آغانلا [محمدینله]، عصیانی بیزیم آغامیز امیر المؤمنینی بو قدر کدرلندیرن و بشریته بؤیوک فلاکت گتیرن بابک الخورمی آراسیندا نه فرق واردیر؟ من یاخشی بیلیرم کی، سن بونا جاواب وئره بیلمزسن".

معلوم اولدوغو کیمی، آراندا اها‌لی‌سی خریستیان اولان سونیک،شکی، بئیلقان، آرساخ و دیگر ویلایت‌لر اراضی‌سینده خورمی‌لرین حرکت‌لری بیر قدر فرقلی ایدی. گؤرونور، بو ویلایت‌لره خورمی قوشونو تقریباً 820-جی ایلده، یعنی عرب جانیشین‌لری و وئرگی ییغان‌لارین سیخیشدیردیغی یئرلی مالیک‌لر کؤمک اوچون بابکه مراجعت ائتمه‌یه مجبور اولاندان سونرا گلمیشدی. بو زامان، آررانا کؤچوب بورادامؤحکم مسکن سالان بیر چوخ عرب فئودال‌لاری خیلافت تاختی اوستونده گئدن داخیلی موحاربه‌دن و خیلافتین پایتاختیندان اوجقارلارا گئدن یول‌لاری گئنیش عملیات نتیجه‌سینده کسمیش اولان خورمی عصیانینین اولدوقجا بؤیوک موفقیت‌لرین‌دن ایستیفاده ائده‌رک، آیریلما مئیل‌لری گؤسترمه‌یه باشلامیشدیلار. خیلافتدن آیریلیب مرکزی حاکمیتین سرانجام‌لار [بویروق لار، فرمان لار]-ینا اعتینا ائتمه‌ین بو فئودال‌لار آران ویلایت‌لرینده اؤزباشینا‌لیق ائتمه‌یه و اؤزلرینه تابع اولان طایفه دسته‌لری واسطه‌سی ایله قونشو خریستیان کنیازلیق‌لارا باسقین‌لار ائدیردیلر. بئله موتغللیب‌لر سیراسیندا سواده ابن عبد الحمید الجحافی ده وار ایدی . تاریخچی‌نین وئردیگی معلوماتا گؤره، "همین [2/821] ایلده داغیدیجی تاجیک [عرب] سواده، ائرمنیستاندا آوارانشان [Avaranşan “غارت‌چی”] آدی ایله مشهور اولان بو آدام باسقین‌لار ائده‌رک بوتون اؤلکه نی غارت ائتدی، قاییدیب سونیک[Sünik]ه گئتدی و سقوک[Squk] ویلایتینده کی شالاتو کندی-قالاسیندا مؤحکملندی. سونیک نسلینین بؤیوگو حؤکمدار واساک بابانی یانیما چاغیردی، "او دا گلیب [سوا‌ده نی] ازدی، قاچقین سالدی".واساک همین ایل اؤلدو. بابک اونون قیزی ایله ائولندی و همین ایلدن سونیک خورمی‌لرین حاکمیتی آلتینا کئچدی. بابکین قوشونو سونیکدن سونرا بئیلقان، آرساخ و اوتی ویلایت‌لرینی توتدو.

قئید ائتدیگیمیز کیمی، بئیلقانلی‌لار و یا پاو‌لیکیان‌لار بابکین حؤکمدارلیغینا تابع اولمادیلار، یا دا اولا بیلر، اؤز اوزَرلرینه قویولان باجین آغیرلیغینا تاب گتیرمه‌ییب، 826-جی ایلده بابکین علیهینه عصیان قالدیردیلار. آلبانیا کنیازی ایستئپانوس آبلاساد بابکی آذربایجاندان چاغیردی، او دا بئیلقان ویلایتینه گیریب عصیانی یاتیرتدی . بابکین قوشونو 827-جی ایلده گئقارکونی ([Geqarkuni]غربی سونیک) ویلایتینی توتدو. هم ده 15 مین آدام قیردی. لاکین بئیلقانلی‌لار هوجوم ائتدیلر. اورئاس[Ureas]، کارناکاش، خاکاری و تاپات کندلرینی توتدولار. هم ده 15 مین آدام قیردی. لاکین بئیلقانلی‌لار 830-جو ایلدن بیر آز اول، یئنیدن عصیان قالدیریب، بئرجور[Bercor] ویلایتینه هوجوم ائتدیلر. اورئاس، کارناکاش، خاکاری و تاپات کندلرینی توتدولار. ایستئپانوس آبلاساد تکرار بابکه مراجعت ائدیب کؤمک ایسته‌دی، خورمی‌لر ده گلیب عصیانچی‌لاری دارماداغین ائتدیلر.. 1/830-جی ایلده بئیلقانلی‌لارین رهبرلری اولان داوون و شاپوخ بابکین موتفیقی کنیاز آبلاسادی اؤلدوردولر. بئیلقانلی‌لار اوچونجو دفعه عصیان قالدیردیلار و بیر منبعده گؤستریلدیگینه گؤره، قوروز [Qoroz] قالاسیندا مؤحکملندی‌لر .عصیانچی‌لار آررانین آشاغیداکی ویلایت‌لرینی بیر ایل عرضینده اؤز ال لرینده ساخلادیلار: یوخاری وایکونیک، بئرجور، سیساکان (و کوتاک)، (میوس Mivs ) خاباند، آماراس، پازکانک، آرساخدا مخانک[Mxank] و اوتیده تری[Utidə Tri] ویلایت.

اؤلدورولن آبلاسادین یئرینه اونون باجی‌سی اوغلو یئسایی ابو موسی بئیلقان ویلایتی‌نین حؤکمداری اولدو. او، بابکین قوشون‌لارینی کومگه چاغیردی و اونلارین یاردیمی ایله "همین ویلایت‌لری اله کئچیردی و هامی یا حؤکمرانلیق ائتدی". یئسایی ابو موسی نین آدام‌لاری کنیاز آبلاسادین قاتیل‌لری داوون و شاپوخو یاخالاییب عذابلا اؤلدوردولر.

منبعدن گؤروندوگونه گؤره، قوروز قالاسی عصیان ائتمیش بئیلقانلی‌لارین الینده قالمیشدی. بابکین اوردوسو بو قالانی آلماق اوچون آرازدان کئچیب آماراس ویلایتینده دوشرگه سالدی. قالانین آلینماز اولدوغونو و عصیانچی‌لارین قطعیتینی گؤرن بابک، عصیانی یاتیرتماق اوچون اولجه ایشلتدیگی فورصتدن فرقلی اولا‌راق، عصیانچی‌لاری تسلیم اولماق اوچون دیله توتماغا باشلادی. "او، صولحدن دانیشماغا باشلاییب چالیشیردی کی، اونلاری اؤز حاکمیتینه تابع ائتسین. بیر چوخ‌لاری بیر مدت اوچون توبه ائدیب اونا تابع اولدولار، لاکین سونرا‌دان آلدادیلمیش اولدوغونو گؤره‌رک یئنیدن قیام قالدیردیلار".

بابک شهرین تسلیم اولماسینا مووفق اولمادیغیندان اؤز پایتاختینا قاییتدی، قالانین یانیندا ایسه اؤز سرکرده‌لریندن روستوم[Rostom]و قویوب "اونا امر ائتدی کی، قالا‌داکی‌لارلا ووروشماسین، اونلاری خوشلوقلا اطاعته جلب ائتسین. لاکین روستوم بابکین تاپشیریغینا فیکیر وئرمه‌ییب، قالادا مؤحکم یئر توتان‌لارلا موحاربه ائتمه‌یه باشلادی. او زامان قالانین کیشی‌لری عیسانین گوجونه پناه گتیره‌رک، خاچ و مقدس‌لرین قوروموش سوموک‌لرینی قاباق‌لاریندا توتا‌راق بابکین اوردوسونو مغلوبیته اوغراتدیلار".

گؤرونور، بابک آران ویلایت‌لرینده قان تؤکولمه‌سینی داوام ائتدیرمک ایستمیردی، چونکی او اؤز آرخاسینی تامین ائتمک فیکرینده ایدی.محض بونا گؤره او "صولحدن دانیشماغا باشلامیشدی". یقین محض بو زامان سهل ابن سمبات و یئسایی ابو موسی ایله بابک آراسیندا علاقه پوزولدو. نتیجه‌ده بابک آرران ویلایت‌لرینده اؤز کئچمیش موتفیق‌لری ایچری‌سینده کی دایاغینی و آتلی قوشونونون ایستیفاده ائتدیگی گؤزل قیشلاق‌لاری ایتیردی. س.ت.یئرئمیان اؤز مقاله‌لریندن بیرینده یازیر کی، زادَگان‌لارین بابکه قارشی موناسیبتی‌نین دییشیلمه‌سینده باشلیجا رولو "سونیک و آرساخ کندلی‌لری‌نین ناراضیلیغی اوینامیشدیر، چونکی اونلار بابکی ارزاقلا و بیرینجی نؤوبه‌ده تاخیل ایله تجهیز ائتمه‌لی ایدیلر. کندلی‌لرین احتیاطی قورتاراندا، بابک تاخیلی فئودال‌لاردان زورلا آلدی. ائرمنی‌لردن و ائرمنی لشمیش آلبان‌لاردان عبارت ایری زادگان‌لار بابکین حرکت‌لرین‌دن غضب‌لنرک اونا قارشی عصیان قالدیردیلار... بابکین آرخاسیندا گئدن بو موباریزه‌لر نتیجه‌سینده اونون قووه‌سی ضعیفله‌دی کی، بو دا 837-جی ایلده عرب‌لرین اونو قطعی مغلوب ائتمه‌سینه ایمکان وئردی".

سونیک و آرساخین بابکی تاخیل لا تجهیز ائدن بازا اولدوغو حاقیندا س.ت.یئرئمیانین وئردیگی معلوماتین منبع‌لرده تصدیق اولونمادیغی مسئله‌سینه توخونولمامیشدیر. قئید ائتملی ییک کی، ائرمنی کنیازلاری آراسیندا بابکین موتفیقی یوخ ایدی. اونون موتفیق‌لری آنجاق سونیک، آرساخ، شکی، بئیلقان و دیگر ویلایت‌لرین حاکم‌لری اولان آلبان کنیازلاری ایدی. آ.م.اوتمازیان دوغرو اولا‌راق گؤستریر کی، بو کنیازلار "بابکین حرکاتیندا اؤز صینفی منافع‌لری اوچون اجتماعی تهلوکه گؤروب بابکله علاقه نی کسیر، "گوناهکار بابکه" داها تابع اولمور، اونون "قانون‌لارینی و امرلرینی" یئرینه یئتیرمیرلر".

بیر طرف‌دن خورمی‌لر عصیانینین موفقیت‌لری، دیگر طرفدن خیلافتین اؤزونده مامونون قارشیلاشدیغی دایمی داخیلی چکیشمه‌لر اونونلا نتیجه لنمیشدی کی، عباسی‌لر خیلافتی اؤز وارلیغی اوچون تهلوکه‌لی زامان کئچیریردی. جزیره‌ده نصر ابن شبسین، سوریادا عرب طایفه‌لارینین، مصرده عبدالله السوری‌نین (820-826)، مصرده 829-جو ایلده یمنی‌لر و قیسی‌لرین عصیان‌لاری، هابئله بیزانس ایله دایمی موحاربه‌لر خلیفه ماموندان آغیر خرج و بؤیوک اوردو طلب ائدیردی. مامون بوتون ایگیرمی ایللیک حؤکمرانلیغی عرضینده خیلافتده یالنیز چوخلو عصیان‌لاری یاتیرما‌لی اولموشدو. او، عصیان‌لارین عؤهده‌سیندن گله بیلمه میش اولسا دا، اؤز حؤکمرانلیغینین آخیرلاریندا چوخ بؤیوک بیر اراضی توتان خورمی‌لره قارشی هئچ بیر ایش گؤره بیلمه‌دی. مامون اؤلن ایلده خورمی‌لرین عصیانی داها بؤیوک بیر قووه ایله قیزیشدی. نظام الملکون وئردیگی معلوماتا گؤره، عصیان اصفهان، فارس ویلایت‌لرینی و بوتون کوهیستانی بورودو. مامونون بیزانس ایله موحاربه‌یه باشی قاریشماسیندان ایستیفاده ائدن عصیان‌چی‌لار "بیر گئجه واخت تعیین ائتدی‌لر. حاضیرلاشیب بوتون ماحال و ویلایت‌لرده عصیان قالدیردیلار. شهرلری تالادیلار. فارسدا چوخلو موسلمان قیردیلار، آرواد و اوشاق‌لاری اسیر آپاردیلار. اصفهاندا اونلارین باشچی‌سی علی بن مزدکان آدلی بیریسی ایدی. او شهر داروازاسیندا ایگیرمی مین نفرلیک سلاحلی قووه نی گؤزدن کئچیرتدی و قارداشی ایله بیرلیکده کوها گئتدی. علی کوهو توتدو، غارت ائتدی، الینه کئچن موسلمانی اؤلدوردو... قاییتدیقدان سونرا او، بابکله بیرلشمک اوچون آذربایجانا گئتدی. هر طرفدن خورمی دینلی‌لر بابکین یانینا گئدیردیلر".

خلیفه مامون 833-جو ایل آوقوستون 7-ده اؤلدو، اؤز قارداشی معتصمی (ابو اسحاق محمد بن هارون الرشیدی) تاختا ولیعهد تعیین ائده‌رک، اونا وصیتنامه قویدو. بو وصیتنامه‌نین باشلیجا ماده‌سی خورمی‌لره قارشی موحاربه‌یه باشلیجا دقت وئرمک سرانجامی ایدی: "خورمی‌لره گلینجه، اونلارا قارشی موحاربه‌یه قطعیتلی و رحمسیز بیر آدام گؤندر، اونا صبرله پول، سلاح، آتلی و پیادا قوشونلا کؤمک ائت. اگر اونلارین واختی (خورمی‌لرله موحاربه) اوزون چکسه، سن اؤزون اؤز طرفدارلارین و یاخین آدام‌لارین ایله اونلارین اوستونه گئت". 833-جو ایل آوقوستون 10-دا معتصم خلیفه اعلان ائدیلدی.

بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی

(آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی)

یازانی : پروفئسور ضیاء موسی اوغلو بونیادوو

لاتین الفباسیندان تورک الفباسینا کؤچورن:

ف .جعفر اوغلو اووشار

اورمو – ۱۳۹۰

اوچونجو بؤلوم : جاویدان. بابک و خورمی‌لرین فعاللاشماسی.بذ قالاسی

معلوم اولدوغو کیمی، آذربایجاندا خورمی‌لرین عصیانی اؤز باشلانغیج مرحله‌سینده جاو‌یدان ابن سهل و یا ابن سوهراک آدی ایله با‌غلی ایدی. ابن ندیمین قیسما سیتات گتیردیگی باقید ابن عمر تمیمی‌نین ایتیریلمیش "بابکین تاریخی" اثرینده خورمی‌لر حرکاتینین میدانا گلمه‌سیندن بحث ائدیلن چوخ مارا‌قلی و معتبر ساییلا بیله‌جک تفروعات واردیر، هرچند کی، بوتونلوکده "بابکین تاریخی" اثری-حادثه و شخص‌لری تحریف ائدن مؤقعدن یازیلمیش‌دیر، خورمی‌لره و بابکه پیس مئیل و نیت‌لر ایسناد وئریر،خیلافت دوشمن‌لریندن بحث ائدیلدیکده تامامیله یانلیش معلومات وئریر.

بابکین تاریخی"نه گؤره، جاویدان اردبیل ماحالیندا یاشاییردی، اونون بؤیوک قویون سورولری وار ایدی و او، قویون‌لاری زنجان بازاریندا ساتیردی. یاغ گزدیریب ساتان عبدالله آدلی بیر شخص مدایندن کؤچوب بو یئرلره، داها دوغروسو، مئیماد]میمذ[ روستاکینین بیلال آباد کندینه گلمیشدی. او، یاغینی ساتارکن بیر کنددن دیگرینه گئدردی، نهایت، کندلردن بیرینده اؤزونه برومند آدلی بیرگؤزلو معشوقه تاپیر کی، او دا یئرلی حاکم ابن الروادین قوللوقچوسو ایدی. بیر ایلدن سونرا عبدالله اؤلور، برومند ایسه اوغلو بابک ایله سرابا کؤچور. بورادا بابک اولجه چوبانلیق ائدیر، سونرا ایسه تبریزه گئدیب، شهر حاکمی محمد ابن الرواد الازدی‌نین یانیندا قوللوق ائتمه‌یه باشلاییر. بوندان سونرا او، آناسینین یانینا قاییدیر.

بیر دفعه جاو‌یدان زنجاندا بیر قدر مال- قارا ساتیب اؤز یئرینه، بززه قاییداندا هاوا پیس اولدوغونا گؤره تصادفا بابکین آناسینین ائوینده قالیر. گؤرور کی، اونون موختلیف تاپشیریغینی یئرینه یئتیرن بابک چوخ باجاریقلی و زیرک اوغلا‌ندیر. او، جاویدانین خوشونا گلیر، بو دا گنج بابکین گله‌جک موقدراتینی حل ائدیر. جاویدان بابکین آناسینا تکلیف ائدیر کی، اوغلونو اونا قوللوق ائتمه‌یه وئرسین، بونون موقابیلینده جاو‌یدان اونون آناسینا هر آی معین مبلغ پول اؤده‌سین. برومند رازیلاشیر، بابک ده بززه گئدیب، جاویدانین مالیکانه‌سینی ایداره ائتمه‌یه باشلاییر. آز سونرا جاویدان اؤز دایمی رقیبی ابو عمرانلا ووروشمادا اؤلومجول یارا‌لانیر و اوچ گوندن سونرا اؤلور. جاویدانین بابکه گؤزو دوشن جاوان آروادی، ارینین اؤلوموندن سونرا تئز بابکله دانیشیر کی، جاویدانین طرفدارلارینا رهبرلیگی اؤز عهده‌سینه گؤتورسون. آرواد اونلاری اؤلن رهبرین یانینا توپلاییب دئییر کی، اونلارین آغاسی جاویدان اؤلوم قاباغی اونا آشاغیداکی وصیتی ائتمیش‌دیر: "من بو گئجه اؤله‌جه‌گم. منیم روحوم بدنیمدن چیخیر. بابکین بد‌نینه کئچه‌جک و اونون روحو ایله بیرلشه‌جک‌دیر... من اونواؤز یئریمه اؤز آردیجیل‌لاریما رهبر تعیین ائدیرم".

جاویدانین طرفدارلاری اونون دول آروادینین سؤزونه اینانیب، شرط‌لرینی دانیشیقسیز قبول ائتد‌یلر، بوندان سونرا ایسه بابکین ایجماع رهبرلیگینی قبول ائتمه‌سی مراسیمی باشلاندی. آرواد امر ائتدی بیر اینک گتیردیلر، اونو کسدیلر، دریسینی سویوب یئره سردیلر. سونرا درینین اورتاسیندا بیر شراب قدحی قویولدو، آرواد دا اونون ایچری‌سینه چؤرک دوغرادی. بو حاضیرلیق گؤرولدو‌کدن سونرا، آرواد جاویدانین هر بیر طرفدارینی آدی ایله چاغیرماغا باشلادی و اونا امر ائتدی کی، در‌ینین اوستونه چیخسین، قدحدن بیر تیکه چؤرک گؤتوروب یئسین و اونون آردینجا بو سؤزلری تکرار ائتسین: "من جاویدانین روحونا ایناندیغیم کیمی، سنه ده اینانیرام، ائی بابکین روحو!" بوندان سونرا هر بیری بابکین الیندن توتوب اؤپور و اونا باش اییردی. سونرا کئف مجلیسی قورولدو، بو ضیافتده دول آرواد بابکی اؤز یانیندا اوتورتدو و اونا بیر بوداق رئیحان وئردی، بو ایسه کبین مراسیمی‌نین سیمبولو ایدی. منبع‌لرین معلوماتینا گؤره، بو احوالات هیجری 201 (ائرا دان بری 816)-جی ایلده اولموشدور.

بابکین باشچیلیق ائتدیگی واختدان، یعنی 816/7-جی ایلدن اعتباراً خورمی‌لر حرکاتیندان بحث ائتمزدن اول، بو جهتی قئید ائتملی ییک کی، خورمی‌لر هله خلیفه مهدی‌نین (775-785) حؤکمرانلیغی دؤورونده خیلافتی جیدی صورتده ناراحات ائتمه‌یه باشلامیشدیلار. نظام الملک - ون وئردیگی معلوماتا گؤره، "هیجری 162 [ائ . ب778]-جی ایلده مهدی‌نین خلیفه‌لیگی زامانیندا سورخ ‌علم" آدلاندیریلان گرگان باطینی‌لری خوررمدینلی‌لرله بیرلشمیشدیلر. اونلار دئییردیلر: "ابو موسلیم ساغ‌دیر! پادشاهلیغی اله کئچیرک!" اونلار اؤز باشچی‌لاری ابو القرانین، اونون اوغلونون رهبرلیگی ایله رئی- یه حرکت ائتدیلر. مهدی موختلیف ویلایت‌لره و تبریستان حاکیمی امر ابن الاعلی یا بئله مکتوب گؤندردی: "بیرلشین، اونلارلا ووروشماغا چیخین". اونلار ووروشماغا چیخدیلار و او دسته داغیلیب قاچدی".

بیر نئچه ایلدن سونرا خلیفه هارون الرشیدین حؤکمرانلیغیندا خورمی‌لر یئنیدن‌دن عصیان قالدیردیلار. "192 [807/18]-جی ایلده آذربایجاندا خورمی‌لرین حرکاتی باشلاندی . هارون الرشید عبدالله ابن مالیکین باشچیلیغی ایله اونلارا قارشی 10 مین آتلی گؤندردی. او، خورمی‌لردن چوخونو قیردی، کیشی و قادین‌لاری اسیر آلیب، کارماسینه،هارون الرشیده گؤندردی، او دا امر ائتدی، کیشی اسیرلری قیرسینلار، قالان‌لارینی ایسه ساتسین‌لار".

بوندان سونرا خورمی‌لر خیلافته قارشی موباریزه‌ده اؤز فعالیت‌لرینی بیر مدت ضعیفلتدیلر. اونلارین رهبرلری اولان جاویدان و ابو عمران اؤز شخصی موباحیثه‌لرینی حل ائتمکله مشغول اولدوق‌لاریندان آردیجیل‌لارینی بو موباریزه‌دن یاییندیرد‌یلار. بابک بیرینجی‌سی، "قیرمیزی گئیمیش"، ایکینجی‌سی،"قیرمیزی با‌یراقلی" دئمک‌دیر. فیکریمیزجه،خورمی‌لر تاریخده ایلک دفعه اولا‌راق یاد ائللی ظولمکارلارا قارشی موباریزه‌ده بیر سیمبول کیمی قیرمیزی رنگ و بایراقدان ایستیفاده ائتمیشلر. خورمی‌لره رهبرلیگی قبول ائتدیکدن سونرا اونلارین موباریزه‌سی تامامیله خیلافته قارشی چئوریلدی.

بعضی منبع‌لرین وئردیگی معلوماتا گؤره، بابک گویا بیر واخت ایسلامی قبول ائدیبمیش و اونون موسلمان آدی حسن ایمیش. بابکین ایسلاما معین موناسیبتینی گؤسترن بو یئگانه معلومات نظره آلینمازسا، بوتون دیگر منبع‌لر تصدیق ائدیر کی، بابک عرب‌لره و اونلارین دینینه نیفرت بسله ییردی، بوتون عؤمرو بویو خیلافته قارشی موباریزه ائدیردی و آذربایجاندا ایسلامدان اول مؤوجود اولان قایدا قانون‌لاری برپا ائتمه‌یه چالیشیردی. بیرینجی‌سی، او اؤزونون موسلمان اولمایان بابک (پاپاک) آدینی برپا ائتدی، ایکینجی‌سی الله-ین اینسان صورتینده گؤرونجی (حلول) نظریه‌سینی اعلان ائتدی؛ اوچونجوسو، روحون بیر جیسیمدن باشقا بیر جیسمه کؤچدوگونه (تناسخ الارواح) اینانیردی و دؤردونجوسو، بو عقیده‌ده ایدی کی، ایمامین غئیب اولان روحو چوخ سونرا‌لار قاییدا‌جاقدیر (ریجعت).

خورمی‌لر ایجماسینی، یقین، حقوق قایدا‌لاری مسئله‌لرینی حل ائدن بیر نؤوع ایمام‌لار، ائلچی‌لر و یا ملک‌لر (فیریشته‌لر) ایداره ائدیردیلر؛ بونلار بیر ایجما‌عدان دیگرینه گئده‌رک، ایلهام تبلیغ ائدیر و ایجماع عضو‌لرینی اؤیردیردیلر. خورمی‌لرین دینی - ایشیق و ظولمتین سیمبولو اولان ایکی بؤیوک معنوی قووه‌یه، یعنی خئییر و شره ایناما اساسلانیردی. آذربایجانین کندلی کوتله‌لری، معین درجه‌ده زردوشتیلیک و مزدکیلیکله علاقه‌دار اولان ایسلامدان اولکی اعتیقادلاریندا ایدی‌لر. بو کندلی کوتله‌لریندن عرب‌لره و ایسلاما خوش موناسیبت گؤزلمک بیر ده اونا گؤره اولمازدی کی، ایسلام اها‌لی‌نین شعوروندا عرب‌لرین حؤکمرانلیغینین ایدئولوژی ایفاده‌سی ایدی، کند تصروفاتی محصول‌لارینین تقریباً یاری‌سینی آذربایجان کندلی‌لری‌نین الیندن آلماق اوچون عرب‌لرین قویدوغو وئرگی (خراج) سیستئمی ایسه گوجلو موقاومته راست گلیر و عرب‌لره قارشی اونلاری داها آرتیق غضبلندیریردی.

خورمی‌لرین اکثریتی آذربایجانین و قونشو ویلایت‌لرین کندلیلریندن عبارت ایدی. جاویدانین رهبرلیک ائتدیگی خورمی‌لر 816- جی ایله دک خیلافتی یالنیز هردن بیر ناراحات ائدیردیلرسه، جاویدانین اؤلوموندن سونرا خیلافت اوچون دهشتلی بیر قوه اولدولار. بابک خیلافته قارشی عصیان قالدیرماق واختینی یاخشی سئچدی. او، امین و مامون قارداش‌لارینین خیلافت تاختی اوستوندکی داخیلی موباریزه‌لریندن ایستیفاده ائتدی، چونکی بو زامان عرب‌لرین یوخاری طبقه‌لری‌نین دیقتی بغداددان اوزاقداکی شیمال ویلایت‌لریندن یایینمیشدی.دینوری‌نین وئردیگی معلوماتا گؤره، "بابک (خیلافتده) آراسی کسیلمه‌ین قاریشیقلیق و چتینلیک‌لر دؤورونده پوختله شمیشدی". او، "آذربایجان ویلایتی‌نین بززئین داغیندا میدانا چیخدی. اورادا اونون طرفدارلارینین سایی آرتدی". دئمک اولار عینی معلوماتی واردان دا وئریر: "بو گون‌لرده [817-جی ایلده] بغداددان (یعنی بززدن) اصلی ایرانلی اولان باب[اک] آدلی بیر آدام گلدی؛ بو آدام اسماعیل اؤولادینی [عرب‌لری] آغیر مغلوبیته اوغرا‌دیر، چوخ‌لارینی اسیر آپاریردی...". ابو دولف قئید ائدیر کی، بززده "ال-خورمیه آدی ایله مشهور اولان المحمیره بایراق‌لاری طنطنه‌لی صورتده تقدیس ائدیلدی. بابک بورا‌دان چیخمیش‌دیر". "الخورمیه و البابکیه‌نین منشایی بابک الخورمی‌دیر؛

او، معتصیمین واختیندا میدانا گلمیش‌دیر، اونلاری اونا گؤره ال-محمیره آدلاندیردیلار کی، عباسی‌لر اؤز بایراق‌لارینی قارا رنگه بویادیق‌لاری کیمی اونلار دا قیرمیزی [رنگه] بویاییردیلار".

اورتا عصر منبع‌لرینده بیلدیریلدیگی کیمی، اولجه جاویدانین، سونرا ایسه ایگیرمی ایلدن آرتیق بابکین باشچیلیق ائتدیگی خورمی‌لرین آذربایجان داکی مرکزی و یا پایتاختی قالا شهری اولان بزز ایدی. الطبری دئییر کی، بزز "بابکین ویلایتی و شهری ایدی". المسعودی یازیر کی، بابک "آذربایجان اؤلکه‌سینده اولان بززئین داغ‌لاریندا"عصیان قالدیرمیشدی. اونون اثرینده دئییلیر کی، "بابکین اؤلکه‌سی بزین Bəzzeyn] عربجه بذّین : ایکی بذ[آذربایجان، آران و بئیلقاندا‌دیر"، بزینده آراندا، "بابکین اؤلکه‌سینده" اولان داغدیر. یاقوتا گؤره "بز - آذربایجانلا آران آراسیندا بیر ویلایت‌دیر". بیرونی یازیر کی، "بز بابک الخورمی‌نین اؤلکه‌سی‌دیر" و ی.آ.

گؤردوگوموز کیمی، منبع‌لرده بز (بزین) حاقیندا موختلیف معلومات وئریلیر - همین آد اؤلکه، ویلایت، شهر، کند و ایکی یاشاییش منطقه‌سینه، همچینین داغ، ایکی داغ، دا‌غلیق یئر و سایره‌یه وئریلیر. بیر مسئله آیدین‌دیر: همین آددا بیر یئر، داها دوغروسو، قالا شهری مؤوجود اولموشدور و بیز اونون یئرینی معین ائتمه‌یه چالیشیریق، چونکی بزین بو یئرین هاراسیندا یئرلشدیگی حاقیندا چوخ موختلیف فیکیرلر واردیر.

دئمک اولار، بوتون تدقیقات‌چیلار بزین اردبیل رایونوندا[بؤلگه یا منطقه] بیر یئرده اولدوغونو سؤیلییرلر. ن.کاراولوو اؤز خریطه‌سینده ایکی بز اولدوغونو گؤستریر و بئله گومان ائدیر کی، "بو ایکی بزدن بیری، بوتون احتیمالا گؤره، ایندیکی روس[آذربایجان جمهوریتی]-ایران سرحدینده، علی آباد کندی‌نین یئرینده اولموش‌دور، بیری ده، شوبهه‌سیز، آلوادی آدلانیر .و.میور دئییر کی، بز اردبیلین آرخاسیندا ایدی، بونون هارادا اولدوغو ایسه معلوم دئییل‌دیر. م.تومارا دا اونون کیمی فیکیر ایره‌لی سور‌رک، بزی اردبیل ایله آران آراسیندا گؤستریر . اثرلرین بیرینده بززین تالیش اؤلکه‌سینده یئرلشدیگی، دیگرینده ایسه بزین ساوالان داغینین شیمال یاماجیندا اولدوغو بیلدیریلیر، لاکین همین مجموعه‌یه علاوه ائدیلن خریطه‌ده بز اردبیلین جنوبوندا یئرلشیر."بؤیوک سووئت ائنسیکلوپئدیاسی"ینداکی خریطه‌ده بز تقریباً اردبیلین 100 کیلومئتر جنوب-غربینده ، ت.ای.تئر- قریقوریانین خریطه‌سینده سالیانین جنوب-شرقینده یئرلشیر. س.نفی‌سی اؤز خریطه‌سینده بزی بلهب[Bəlhəb]ین یاخینلیغیندا، موغانین شرقینده و خزرین غرب ساحلینده یئرلشیردی. ز.ی.یامپولسکی ده عینی عینی فیکیرددیر.

فیکریمیزجه، تدقیقاتچی لارین گؤستردیگی یئرلردن هئچ بیری بزین حقیقتده اولدوغو یئره اویغون دئییل‌دیر. بو احتیما‌لی تصدیق ائتمک اوچون اورتا عصرلرده برده- اردبیل یولونداکی اساس یاشاییش منطقه‌لری آراسینداکی مسافه نی بیرینجی نؤوبه‌ده اؤیرنمک لازیم‌دیر. المقدسی و ابن حوقلین جدول‌لری همین تیجارت یولو‌نداکی شهرلر آراسینداکی مسافه‌نین عینی اولدوغونو گؤستریر. هر ایکی مؤلفده برزنددن اردبیله دک مسافه 2 منزیل و یا 14-15 فرسخ ایدی. یولون بو حیصه‌سی بیزی هر شئیدن چوخ ماراقلاندیریر، چونکی آفشینین کومانداسی آلتینداکی عرب اوردولاری ایله بابک قوشون‌لاری آراسیندا اساس حربی عملیات محض بورادا، همین برده-اردبیل یولوندا اولوردو. ابن خردادبه اردبیل-بززند یولونداکی یاشاییش منطقه‌لری آراسیندا، هابئله بززین اوستونه هوجوم ائدرکن آفشینین دایاندیغی آرا منطقه‌لرین مسافه‌سی حاقیندا بیزه چوخ موهوم جدول وئرمیش‌دیر. او دئییر: "اردبیل ایله بابکین آنا‌دان بزز شهری آراسینداکی مسافه‌لر بئله‌دیر:

اردبیل‌دن خوششا [Xuşş] - 8 فرسخ

خوشش‌دان برزنده [Bərzənd] - 6 فرسخ

برزنددن ساداراسپا [Sadarasp] - 2 فرسخ

ساداراسپ‌دان زهرکشه [Zəhrkəş] - 2 فرسخ

زهرکش‌دن داوالرود ا[Davalrud] - 2 فرسخ

داوالروددان بابکین بزز شهرینه - فرسخ".

دئمه‌لی، اردبیل‌دن بززه تقریباً 21 فرسخ، یعنی، تخمینا بورا‌دان دا بزه 7 فرسخ - تقریباً 50 کیلومئتردیر. لاکین عرب قوشون‌لاری برزنددن هانسی ایستیقامتده هوجوم ائدیردی؟ بزی اردبیلین شیمال-شرقینده، جنوبوندا و حتی جنوب-غربینده یئرلشدیرن تدقیقاتچی لارین دئمک اولار، هامی‌سینین نؤقطه-نظری بیزه آیدین‌دیر. لاکین بونلار منبع‌لرده بزز حاقیندا وئریلن آشاغیداکی معلوماتا اصلا اویغون گلمیر. منبع‌لرده دئییلیر کی، "آراز، آذربایجان ایله آران آراسیندا بیر ویلایت اولان بزین سرحدی بویو آخیر" ، "الراس چایی، آذربایجان، آران و بئیلقان آراسیندا یئرلشن بزینه، بابک اؤلکه‌سینه طرف آخیر".

ابن حوقل دئییر کی، آران ویلایتی‌نین شرق سرحدی، وارسان شهری‌نین یئرلشدیگی الراس چایینین آشاغی آخاریندان باشلانیر.معلوم اولدوغو کیمی، آرانین آذربایجان ایله سرحدی آراز بویو اوزانیردی. دئمه‌لی، بز وارسانین غربینده و البته، ایندیکی اوردوبادین شرقینده، بو ایکی نوقطه‌نین آراسینداکی اورتا بیر یئرده، شیمالدان آراز چایی، شرقدن قاراسی چایی، جنوبدان اهر و غربدن حاجی لارچای ایله احاطه اولموش بیر اراضیده، یعنی داغ ویلایتی قاراداغدا ایدی. بورادا، قیرخ سو- پئیوان چای حؤوضه‌سینده، هوندورلوگو 2 کیلومئتر و داها یوکسک اولان بؤیوک داغلیق سابه واردیر (دایرباشی، ساقرام، سوراجارتپه، قاباق تپه، سال و دیگر داغ‌لار). بو داغ‌لارین باشیندا بیر چوخ خارابا‌لار، او جومله‌دن بیر نئچه داغیلمیش قالا واردیر. بیز بو فیکیرده ییک کی، بو خرابه‌لردن هانسی ایسه بیری واختیله بز ایمیش. بوندا هئچ بیر شوبهه اولا بیلمز، چونکی هشتاد سر داغی دا داخیل اولماقلا بوتون علاوه تفروعات بونو گؤستریر کی، ایستر بز، ایسترسه "بابک اؤلکه‌سی" اولان بزین محض اردبیلین شیمال-غربینده ایدی. ائ.رایت بئله گومان ائدیر کی، بزز "اردبیلین 90 میل [145 کیلومئتر] شیمال-غربینده پول خودآفرین آدلانان یئنی کؤرپونون و کیچیک شهرین یاخینلیغیندا اولما‌لی‌دیر".

بئله‌لیکله، بیز، قالا شهری بزین بو یئرده هارادا اولدوغو باره‌سیندکی موحاکیمه‌میزده تک دئییلیک. همین واریانت ایله راضی اولان مینورسکی یازیر کی، بز داغلیق یئر اولان قاراجاداقدا ایدی.

المسعودی بزین اولدوغو یئری داها دوروست معین ائتمیشدیر: "آراز، آذربایجاندا بابک الخورمی‌نین وطنی بزین اؤلکه‌سی ایله آران اؤلکه‌سی‌نین بیر حیصه‌سی اولان ابو موسی داغی آراسیندان آخیر". ن.کاراولوو همین ابو موسی داغیندان بحث ائدرکن یازیر کی، "مؤلفین هانسی داغی بئله آدلاندیردیغینی دئمک چتین‌دیر"، لاکین ابو موسی محض بئیلقان (آران ویلایتی) حؤکمداری‌دیر کی، ائرمنی مؤلف‌لری اونو کنیاز یئسای[knyaz Yesai] ابو موسی، عرب منبع‌لری ایسه ابو موسی ابن یوسف ابن اوخت ایستیفانوس آدلاندیریرلار.

ابو موسی داغی آدلانان یئر، یقین کی، ایندیکی فضولی رایونونون خلفلی کندی یاخینلیغیندا آرازین موغان دوزونه چیخان یئرده، اونون سول ساحلیندکی دیری داغ‌دیر. بو یئر - آرازین موغانا چیخدیغی یئردیر.

اورتا عصر مولیف‌لری بیلدیریرلر کی، آفشین له بابک آراسینداکی بوتون موحاربه‌لر هشتادسر داغی، دارواز، رود الرود طرف‌لرینده و بزین اؤزونده گئدیردی. سالاننایین باشلانغیجی اولان هشتادسر داغی یاخینلیغیندا، 6/835-جی ایلده بابک ایله بؤیوک بوغا (بوغا الکبیر) آراسیندا بؤیوک ووروشما اولموش‌دور. همین داغین اتگینده عینی آدلی کندده بوغا الکبیر موحاصره اولونوب دارماداغین ائدیلدی.

بابکین سرکرده‌لریندن بیری اولان ترخان اوندان خاهیش ائتدی کی، 836-جی ایلین قیشینی اؤز کندینده کئچیرمه‌یه اونا ایجازه وئرسین. بابک تارخانی بوراخدی، او دا هشتادسر یاخینلیغین‌داکی اؤز کندینه گئتدی.

طبری بیلدیریر کی، عرب سرکرده‌لری اوچ طرفدن: آفشین برزنددن، ابو سید خوششدان و بؤیوک بوغا هشتادسردن حرکت ائدیب داروازدا بیرلشدیلر. بابک ایله دؤیوشه گیردیلر.

837-جی ایلین یازیندا آفشین برزنددن حرکت ائدیب، قوشونو بززین یانیندان آخان کلانرود چایینا طرف یئریتدی و اونون ساحلینده سنگره گیرمه‌یه امر ائتدی. بورادا آفشین ائشیتدی کی، بابکین باشقا بیر سرکرده‌سی آدین اؤز عائله‌سینی رود الرود کندی اوزرینده یوکسه‌لن داغا کؤچورموشدور؛ معلوم اولدوغو کیمی بو یئردن برزنده 6 فرسخ و بزه بیر فرسخ یولدور. آفشین ین عسگرلری سنگرلردن عینی آدلی چایین ساحیلین یالنیز بیر گئجه‌ده چاتدیلار. چایاچاتان کیمی آفشین امر ائتدی کی، بورادا یئنی و دؤردونجو سنگر خطینی قازیلسین.

آردی وار ...

بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی

(آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی)

یازانی : پروفئسور ضیاء موسی اوغلو بونیادوو

لاتین الفباسیندان تورک الفباسینا کؤچورن:

ف .جعفر اوغلو اووشار

اورمو – ۱۳۹۰

ایکینجی بؤلوم : "خورم" تئرمینی حاقیندا

آذربایجاندا و قونشو اؤلکه‌لرده عباسی‌لر خیلافتی‌نین آغا‌لیغینا قارشی خالقین گئنیش آزادلیق حرکاتی اولان خورمی‌لر حرکاتینین میدانا گلمه‌سی‌نین دقیق تاریخی ایندی یه دک معین ائدیلمه میش‌دیر. طبری آذربایجاندا خورمی‌لر حرکاتینین ب.ائ. 9/778-جو ایلینده باشلادیغینی گؤستریر . بو حرکاتی دوروست خاراکتئریزه ائتمک اوچون "خورم" و یا "خورمدین" تئرمینینی تصدیق ائتمک لازیم‌دیر.

"خورم" آدینین منشایی حاقیندا منبع‌لرده اوچ روایت واردیر. بونلاردان ان قدیمی IX-X عصرلر مؤلف‌لری‌نین سؤیلدیگی روایت‌دیر؛ اونلارین دئدیگینه گؤره، بو سؤز اردبیلین یاخینلیغیندا اولان خرم یاشاییش منطقه‌سی‌نین آدیندان گؤتورولموش‌دور. بو عنعنه نی مسعودی، یاقوت و صادیق الایصفاهانی داوام ائتدیرمیش‌لر. اونلارا ایستیناد ائدن آ.موللئر "خورم" تئرمینی‌نین بئله ایضاحینی دوزگون حساب ائتمیشدیر ف.هیتتی. د.مارقولیوس س.نفیسی وان فلوتئن ده عینی فیکره طرفدار چیخیرلار.

دیگر منبع و تاریخچی‌لرین عنعنوی تصووورلری بونا قارشی چیخماسایدی، "خورم" تئرمینی منشایی‌نین بو جور تفسیرینده عاغلاباتمایان هئچ بیر شئی اولمازدی.

باشقا بیر روایته گؤره، کئف چکن و عیاشلیق ائدن آدام‌لارا "خورم" دئییلیردی. بو حالدا "خورم" سؤزو "شن"، "شاد"،"شهوت‌پرست" و ی.آ. معناسیندا باشا دوشولوردو. بو عنعنه‌یه بیز سمعانی ده تصادف ائدیریک: "خرم-خ - اوستونده ضمه، ر – اوستونده فتحه و تشدید، آخیریا دا میم. اونلارین دینی بوندان عبارت‌دیر کی، اونلار ایسته دیک‌لری و یا آرزو ائتدیک‌لری هر ایشی گؤرورلر. اونلارا بو آدی اونا گؤره وئرمیشلر کی، اونلار قاداغان (حرام) نه اولدوغونو بیلمیرلر و شرابی، قادین‌لارلا یاشاماغی و فایدا‌لی اولوب نشئه وئرن هر شئیی خئییرلی (حالال) حساب ائدیرلر".

اورتا عصرلرین مؤلف‌لری مزدکی‌لره و اونلارین خلف‌لری اولان خورمی‌لره ایسناد وئردیک‌لری "آروادلارین عومومیلیگی‌" فیکرینی ایفراطت عیاشلیغین ایفاده‌سی حساب ائدیر‌دیلر. مطهر المقدسی دئییر کی، اونلارین (خورمی‌لرین) ایچری‌سینده بیز ائله‌لرینی تاپدیق کی، اونلار قادینلارین عمومیلیگینه یالنیز اؤز راضیلیغی ایله یول وئریرد‌یلر و اونلار روحا ذؤوق وئرن هر شئیدن ایستیفاده ائدیردیلر، آنجاق بو شرطله کی، بون‌دان هئچ کسه زیان توخونماسین" . ابو مظفر ایسفراینی یازیر: "اون بیرینجی قروپو خورمی‌لر تشکیل ائدیر، اونلار دا ایکی طریقته بؤلونورلر؛ بیری ایسلامین میدانا گلمه‌سین‌دن اول وار ایدی و مزدکی‌لر آدلانیردی. اونلار اؤز آرا‌لاریندا یاخین قوهوملا ائولنمه‌یه یول وئریردیلر. دئییرلر کی، املاک و قادین مساله‌سینده اونلارین هامی‌سی شریکدیلر. انوشیروان اؤز شا‌هلیغی دؤورونده اونلاری محو ائتمیشدیر.

خورمی‌لرین ایکینجی طریقتی ایسه ایسلام دؤولتینده میدانا گلمیش‌دیر. بونلار "بابکی‌لر و مزیری‌لردیر. بو طریقتی موحمیره و بابکیه آدلاندیریرلار، یعنی بابک خورمی آدلی بیر آدامین آردیجیل لاری، آذربایجاندا میدانا گلن بو آدامین (بابکین) آردیجیل‌لارینین سایی آرتیردی. اونلارین هامی‌سی یاخین قوهوملا ائولنمه‌یه یول وئریرلر". سونرا ایسفراینی دئییر: "هر ایکی جینسدن اولان بابکی‌لر ایلین بیر گئجه‌سینده او داغین باشیندا توپلانیرلار، موسیقی و شرابلا هر جور پیس عمل توتورلار. سونرا ایشیغی و اودو سؤندورورلر و اونلاردان هر بیری پوشک ایله اونا دوشن قادین‌لاردان بیری‌نین یانینا گئدیر".

ابوفرج ابن الجوزی خورمی‌لر حاقیندا بئله یازیر: "خورم خاریجی (عرب دیلی اوچون) بیر سؤزدور. بو سؤز اینسانین دیقتینی جلب ائدن خوش و ماراقلی شئی‌لری گؤسترمک اوچون ایشلنیر. بو سؤزون معناسی: اینسانین هر هانسی ذؤوق و شهوته اویماسی، هابئله جمعیتده هر جور رفتار نورما‌لارینا اعتینا‌سیزلیق گؤسترمه‌سی و دینی قانون‌لارین یوخ ائدیلمه‌سی دئمک‌دیر. مزدکی‌لری بو آدلا چاغیریردیلار. مزدکی‌لر ماق (آتش‌پرست) اولوب، قبادین دؤورونده میدانا گلمیشدیلر، قادینلا یاخینلیغا و قاداغان ائدیلن هر ایشه یول وئریلدیگی عقیده‌سینده ایدیلر. خورمی‌لرین گؤردوگو ایشلر ده عینیله مزدکی‌لرده اولدوغو کیمی ایدی".

ابن الاثیر بئله یازیر: "اونلارین (خورمی‌لرین- ) کیشی‌لری اؤز آنا‌لاری، باجی‌لاری و قیزلاری ایله آرواد کیمی یاخینلیق ائدیرلر، بونا گؤره ده اونلارا خورم آدی وئرمیشلر".

"خورم" سؤزونه "عیاش" و ی.آ. معناسی وئریلن ایضاحاتی عرب مؤلف‌لریندن گؤتورن ایلک آوروپا‌لی تدقیقاتچی آلمان عالیمی ق.فلوگئل ایدی؛ اونون واسطه‌سیله بو ایضاحات، بابک و خورمی‌لردن بحث ائدن،دئمک اولار، بوتون تدقیقات‌لارا کئچمیش‌دیر. ق.فلوگئل یازیر: "خورمیه" - اولجه‌دن فارس سؤزو اولوب خرم "شن"، "آیدین"دئمک‌دیر (خورمی - شن‌لیک، آیدین‌لیق؛ بورادا، البته، سیرتیق، سربست کیمی باشا دوشولور، بو‌نلارین معناسی همین آدلاری داشییان‌لارا عایید ائدیلیر). اونون عربلشدیریلمه‌سی داها موناسیب اولدو، چونکی سؤزون یازیلیشی عرب‌لر اوچون اونون طرفدارلارینین تعلیمی‌نین یارامازلیغی دئمک ایدی کی، بو دا "فیهریست" سؤزلرینده بئله ایفاده اولونور: "هم ده اونلاردا (خرمی‌لرده) آروادلار عمومی‌دیر. اودور کی، آدام‌لار اونلاردان (کیشی‌لردن.) هئچ بیرینه باشقاسینین آروادی ایله یاخین اولماغی قاداغان ائتمیرلر".

آ.موللئر سؤزون بئله باشا دوشولمه‌سی علیهینه چیخیب دئییر کی،“فلوگئلین هئچ بیر ایضاحات وئرمه‌دن - فارس سؤزو جهوررامchurram اوچون ("شن") دئمه‌سی اؤزونو گؤسترمک ایسته‌ین بیر مکتبلی جاوابین‌دان باشقا بیر شئی دئییلدیر. یالنیز "شنلیک" تئرمینی "سیرتیق" و "حیا‌سیز" سؤزلری‌نین عونصورو کیمی اساس تون اولا‌راق ان یئنی ژارقوندا "کئف اهلی کومپانیاسی" معناسیندا دا قبول ائدیله بیلر. لاکین آ.موللئر ق.فلوگئلین فیکرینی رد ائتمکله برابر، خرمی‌لرده آروادلارین عومومیلیگی حاقیندا بعضی عرب مؤلف‌لرین وئردیگی معلوماتا اینانیر و بو عومومی‌لیگی برابرچیلیک کومونیزمینین با‌شلیجا تعلیمی حساب ائدیر.

خورمی‌لره بو جور باخیش طرفدارلاری عالیم‌لر آراسیندا دا تاپیلیر. ائرمنی تاریخچی سی لئو بئله دئییر: "علمده قدیم و یا ایبتیدایی کوممونیزم آدلانان مولکیت فورماسی بو ایجما‌لاردا (خورمی ایجما‌لاریندا) حیاتا کئچیریلمیشدی و بونون با‌شلیجا علامت‌لریندن بیری قادین‌لارین وعمومیلشدیریلمه‌سی ایدی". و.میور خیلافت حاقیندا یازدیغی اساسلی اثرینده دئییر کی، بابکین غریبه بیر دینی وار ایدی؛ بو دین یاخین قوهوملا ائولنمگی، روحون کؤچوب گئتدیگی فیکرینی (تناسوخ) و شرق میستیکاسینین دیگر پرینسیپ‌لرینی تبلیغ ائدیردی. و.میور دئییر کی، "خورمیه" و یا "شهوت‌پرست‌لر" تئرمینی ده بورا‌داندیر . وئللهاوزئن ده بئله حساب ائدیر کی، "خورمیزم - اخلاقسیزلیق‌دیر".

آمئریکا عالیمی ائ.رایت، مطهر المقدسی یه ایستیناد ائده‌رک قئید ائدیر کی، خورمی‌لر جینسی علاقه‌لرده پیسه-یاخشییا باخمیرلار، آنجاق قادین‌لارین ایجازه‌سی ایله. "محض بو جهت، یعنی، "جینسی علاقه‌ده پیسه-یاخشییا باخماماق" خورمی‌لری تنقید ائدن‌لر آراسیندا ایستئهزا و نیفرت واسطه‌سی اولموش‌دور". وان فلوتئن دئییر کی، "خرم"تئرمینی‌نین "شهوت‌پرست" کیمی ترجومه ائدیلمه‌سی بونا سبب اولموش‌دور کی، خورمی‌لردن غیر-معین یئنی بیر دین طرفدارلاری کیمی بحث ائدیرلر و اونلاری ائله گؤستریرلر کی، گویا اونلار شهوت‌پرستلیک دینیندن باشقا هئچ بیر دین بیلمیرمیشلر.

خورمی‌لرین قادین‌لاری عمومیلشدیردیگی فیکرینده اولان تدقیقاتچی‌لارین نؤقطه-نظرینه ی.آ.ماناندیان دا شریک‌دیر؛ او دئییرکی، “عصیانچی‌لار (خورمی‌لر) املاکین و آروادلارین عمومی اولماسینی طلب ائدیرد‌یلر".

عرب خیلافتی‌نین ایجتماعی -ایقتصادی تاریخینه داییر بؤیوک بیر اثرین مؤلفی اولان مصر تاریخچی‌سی حسن ابراهیم حسن خلیفه‌لرین و اونلارین اطرافینداکی‌لارین معنوی صافلیغی و تمیزلیگینی گؤسترمک،اونلاری تاریخ قارشیسیندا تمیزه چیخارماق آرزوسو ایله خیلافتین بوتون دوشمن‌لرینی، او جمله‌دن بابک و خورمی‌لری لکه‌له‌ین تدقیقاتچی‌لاردان بیریدیر.

"خورم" تئرمینینی اخلاقسیزلیقلا علاقه‌لندیرن عنعنه‌ده فئودال و بورژووا مؤلف‌لری‌نین علمی و سیاسی محدودلوغو و صینفی غرضکارلیغی نظره چارپیر. ایگیرمی ایلدن آرتیق بیر مدت عرضینده خیلافته قارشی مردلیکله چوخ چتین آزادلیق موباریزه‌سی ائدن خورمی‌لری کئفجیل قارا جماعت، "کئف ایچینده پوزغون حیات سورن" آدام‌لار حساب ائتمک اولماز. بو باره‌ده هله آ.مویلئر دئمیشدی و تأسف کی، اونون بو سؤزلرینه لازیمی دقت وئریلممیشدی. سرخوشلوغا،پوزغونلوغا و اخلاقسیزلیغا یول وئرن هر بیر آزادلیق حرکاتی اولجه‌دن تئزلیکله پوزولماغا محکوم اولاردی.

بوندان علاوه، یوخاریدا قئید ائدیلمیش‌دیر کی، ایسفرای‌نین وئردیگی معلوماتا گؤره، خورمی‌لرده "آروادلارین عومومی‌لیگی" جمعی "ایلین بیر گئجه‌سینده" اولوردو.

حقیقتده بو مساله‌یه علمی نؤقطه-نظردن باخیلماسی بو جهتی قئید ائتمگی طلب ائدیر کی، ایبتیدایی قروپ نیکاحینین دینی قالیق‌لاری رسمی دینی، ائتنیک و حقوق نورما‌لاری پرده‌سی آلتیندا و بو پرده‌یه باخمایا‌راق، بوتون اؤلکه‌لرین خالق‌لاریندا موشاهیده اولونموشدور.

آنتیک دؤور مؤلفی بیلدیردیگی کیمی، هله قدیمده قافقاز داغ‌لاریندا کؤهنه عادته گؤره ایلده بیر دفعه قروپ حالیندا جینسی علاقه‌لر اولوردو. اولا بیلر خالق آراسیندا بو عنعوی دینی حادثه مزدکی‌لر، سونرا ایسه خورمی‌لر حرکاتینین گئدیشینده رسمی دین‌لرین (مزدکی و سونرا ایسلام) اؤرتوگو آلتیندان چیخمیش‌دیر و بونا گؤره ده XI عصر مؤلفینه "ایلین بیر گئجه‌سینده" باش وئرن بیر حادثه شکلینده گلیب چاتمیش‌دیر کی، بو دا اصلا "آروادلارین عمومی‌لیگی" اولا بیلمز.

مزدکی‌لر و خورمی‌لر حرکاتی حاکم صینیف‌لره، خورمی‌لر حرکاتی ایسه علاوه اولا‌راق خیلافته قارشی یؤنلدیلمیشدی، مزدکی‌لر و و خورمی‌لر "املاکی شریک اولان‌لار" کیمی مشهور ایدیلر. بونا گؤره ده همین صینیف‌لرین منافعینی ایفاده ائدن مؤلف‌لر (فئودال و بورژوا خصوصی مولکیتینی مدافعه ائدن لر) مزدکی‌لره و خورمی‌لره پوزغون حیات درسی و "آروادلارین عمومی‌لیگی" کیمی فیکیرلر ایسناد وئریردیلر. حال بوکی فاکت‌لار گؤستریر کی، نه مزدکی‌لرده، نه ده خورمی‌لرده بونلارین هئچ بیری اولمامیشدیر.

بیر حالدا کی، بو بئله‌دیر، "خورم" تئرمینی‌نین منشاینی"پوزغونلوق" و ی.آ. آنلاییشی ایله علاقلندیرمه‌یه هئچ بیر اساس یوخدور.

اینگیلیس عالیمی ج.سئلل خورمی‌لرین ایدئولوگیاسی و دینی حاقیندا قطعی بیر فیکری ایره‌لی سورمه‌ییب دئییر: "هیجری 201 (17/816)-جی ایلده بابک اؤزونو پیغمبر اعلان ائتدی: اونون "هوررمی" و "خورم دینی"آدلانماسی اونا گؤره‌دیر کی، آذربایجاندا خورم آدلی یئردن چیخمیش‌دیر، یا دا اونا گؤره‌دیر کی، خورم سؤزو ایله ایفاده ائدیلن شن بیردین تاسیس ائتمیشدیر. من اونون نه کیمی بیر احکام تبلیغ ائتدیگینی تاپمامیشام، لاکین دئییرلر کی، او، سونرا‌لار آسیادا معلوم اولان دین‌لرین هئچ بیرینی بیلمیردی".

نهایت، "خورم" تئرمینی‌نین منشایی حاقیندا ایر‌لی سورولن اوچونجو عنعنوی روایت بو تئرمینی مزدکین آروادینین آدی ایله علاقه‌دار ائدیر. بو تصووور آنونیم "مجمل-التواریخ والقصص"واردیر. نظام - الملک ده بو تصوورو بئله عکس ائتدیرمیش‌دیر: "مزدکین آروادی و فاده‌نین قیزی خورمه ایکی آداملا مدایندن قاچیب رئی محلینه گلمیشدی و اورادا آدام‌لاری اؤز ارینین دینی تعلیمینه دعوت ائدیردی؛ موختلیف جماعت بو دینه داخیل اولدو و آدام‌لار اونلاری خوررمدینلی آدلاندیردی‌لار". XII عصرین آنونیم مؤلفی قئیدائتمیش‌دیر کی، خورمی‌لرین اساسی بیرینجی قبادین (448-511) واختیندا دوغروسوایسه "مؤبئدان مؤبئد مزدک ابن بامدادین واختیندا" .قویولموش‌دور. یئنه همین مؤلف بئله گومان ائدیر کی، بیرینجی خسرو انوشیروان مزدکی‌لری قیراندان سونرا مزدکین آروادی رئ-ین شیمال-غرب رایونوندا (آذربایجاندا) گیزلنرک جزا‌دان خلاص اولوب خالقی مزدک دینینه دعوت ائدیردی. "بوندان سونرا اونلاری (مزدکین آردیجیل‌لارینی) خوررمدینلی لر و یا خورمی (یعنی خورمی دینی‌نین طرفدارلاری) آدلاندیرماغا باشلادیلار".

"خورم" تئرمینی‌نین ایضاحینداکی موختلیفلیک و ثبوتسوزلوق گؤستریر کی، بو مسئله‌نین حلی قطعی اولا بیلمزدی. مساله نی علمی صورتده حل ائتمک اوچون چیخیش نوقطه‌سی اولا‌راق آشاغیداکی احتیما‌لی ایر‌لی سورمک ایستردیک. X-XIII عصرلرین منبع‌لرینده دفعه‌لرله بیلدیریلیر کی،مزدکی‌لر و خورمی‌لر آتش‌پرست اولموش‌لار. مطهر المقدسی بونو بئله دئییر: "خورمی‌لر ماق‌لارین بیر گؤزودور" .سمعانی‌نین دئدیگینه گؤره: "اونلار (خورمی‌لر) قبادین دؤورونده میدانا گلن مزدکی‌لره اوخشاییرلار. بونا گؤره قبادین اوغلو انوشیروان اونلاری قیرمیشدیر. اونلارا مزدکی آدی وئردیک‌لری معنادا بونلاری دا خورمی آدلاندیرمیشلار. ابو منصور بغدادی بیلدیریر کی، "خورمی‌لر مزدکی‌لرین یولو ایله گئدیردیلر". ابولفرج ابن الجوزی قئید ائدیر (یوخاریا باخ) کی، "مزدکی‌لر ماق (آتش‌پرست) ایدی‌لر". ابن الاثیر بئله یازیر: "اونلار (خورمی‌لر) ،ماق‌لار (آتش‌پرست‌لر) دینی ایجماع قروپ‌لارین‌دان بیری دیر،یاخود نفیسی‌نین سؤزو ایله دئسک، اونلار یئنی مزدکی‌لر و یا ایسلامدان سونراکی مزدکی‌لر ایدی.

مزدکی‌لرله خورمی‌لرین ایدئولوگیاسی آتش‌پرست‌لیک (زردوشتی‌لیک، مازدئیزم) ایدئولوگیاسینین علاقه‌لری کیمی مورکب و موستقیل مساله‌یه بورادا توخونما‌دان "خورم" تئرمینی‌نین "اود" آنلاییشی اساسیندا تحلیلینی تکلیف ائدیریک. فارس و ائرمنی دیل‌لرینده "خور" سؤزونون معناسی بئله‌دیر: فارسجا - "خور"، "خوار"، "خارئنا" -"گونش"، “اود”؛ ائرمنیج گؤرونمه‌ین، مادی اولمایان اود. لاکین واردیر کی، بونو پروفئسسور پ.ف.مینورسکی مؤلفه دئمیش‌دیر؛ او گومان ائدیر کی،"خورم" - قدیم فارس diün دیون‌دن گلن - هورام، یعنی "مرامی یاخشی (یئرینه یئتیریلن) بونا دقت وئرمه دیلر، حال بوکی خورمی‌لرین قونشولاری و قیسما ایشتیراکچی‌لاری اولان ایرانلی لار و ائرمنی‌لر "خورم" - "خورمی‌لر" تئرمینی‌نین میدانا گلمه‌سی‌نین منبعی اولا بیلرد‌یلر، خصوصیله اونا گؤره کی، یوخاریدا دئییلدیگی کیمی، "خورم" سوزو عرب دیلی‌نین لوغت ترکیبینه داخیل اولمایان بیر سؤز حساب ائدیلیردی.

آردی وار ...

بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی

(آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی)

یازانی : پروفئسور ضیاء موسی اوغلو بونیادوو

لاتین الفباسیندان تورک الفباسینا کؤچورن:

ف .جعفر اوغلو اووشار

اورمو – ۱۳۹۰

کؤچورندن

اثر باره ده : بو کیتابچا آذربایجانین تاریخچی عالیمی رحمتلیک پروفسور ضیاء بنیادووون یازدیغی " آذربایجان9-7 ینجی عصرلرده" کیتابینین 5- ینجی فصلی- آذربایجان خالق کوتله‌لری‌نین خیلافته قارشی حرکاتی- دیر. بو کیتاب جبار جباروو و حسن علی زاده طرفیندن روس دیلیندن آذربایجان تورکجه سینه ترجومه ائدیلمیش و شرق – غرب نشریاتی طرفیندن 2007 –ینجی ایلده باکی دا یاییلمیشدیر.

بیزده همین نشرین اساسیندا "بابک و خورمی لرین آزادلیق حرکاتی" آدلی کیتابچانی ترتیب وئردیک. بو فصلی تورک الیفباسینا کؤچوررکن متنین اصلینه صادیق قالاراق اونو ال دیییلمه میش سیزلره تقدیم ائدیریک. تلفظ جهتیندن آنلاشیلماز اولان بعضی کلمه لرین تلفظون لاتین گرافیکاسی ایله []دیرناق ایچینده گتیردیک . مولفین سطیرلر آراسیندا وئردیگی ایضاحات اصل متنده () پارانتز ایچینده و ئریلمیشدیر بیزده همین ایشی تکرار ائتدیک. آنجاق دیرناق ایچینده ده بعضی چتین سؤزلرین آنلامینی و یا بیر پارا قیسا معلومات کؤچورنین طرفیندن آرتیریلدی. امانتدارلیغی یئرینه یئتیرمک اوچون خاطیرلاتمالی ییق دیرناق ایچینده اولان بعضی معلومات کیتابین تورکجه ترجومه سینده (باکی 2007 ) موجود ایدی بیزده اونلاری عینا اؤز الیفبامیزا کؤچوردوک .بو اثر ایمکان داخلینده گونئی آذربایجاندا تشکیل اولونان بیرینجی و ایکینجی تورک دیلی اورتوقرافی سمینارینین آلدیغی قرارلار اساسیندا یاییلیر.

بو کیتابدا ایشلنیلن لاتین کؤکلو سای لار

مؤلف حاقیندا(ضیاء بونیادوو کیم دیر؟)

(بو بؤیوک عالیمین بیوقرافی حاقیندا- اونون شانینه یاراشان-کیتاب و یا مقاله تاپا بیلمه دیکدن adam.az" " عنوالی سیته دن قیسا و ییغجام صورتده اولان اوندان بیر بیوقرافی عینا نقل ائدیلیر.عالمین شکیلی ده آدی چکیلن سیته دن گؤتورولوبدی.)

"ضیاء موسی اوغلو بونیادوو[Ziya Musa oğlu Bünyadov] 1923-جو ایل دئکابرین 21-ده آستارا شهرینده آنا‌دان اولوب. اورتا مکتبی بیتردیکدن سونرا باکی پیادا قوشون‌لاری مکتبینه داخیل اولوب. 1942-جی ایلدن موحاربه‌نین سونونا کیمی جبهه‌ده ووروشوب. وزوود و جریمه‌لنن‌لر باتالیونونون کوماندیری اولوب. 18 یاشیندان ووروشان بونیادوو ایکی دفعه یارالانیب و کونتوزیا آلیب.

1945-جی ایلده 27 فئورال تاریخینده گؤستردیگی شجاعت‌لره گؤره اونا "سووئت اتفاقی قهرمانی" فخری آدی وئریلیر. موحاربه‌دن سونرا ضیا بونیادوو موسکوادا شرق‌شونا‌سلیق فاکولته‌سینی بیتیریر. 1954 - جو ایلده ایسه نامیزدلیک دیسسئرتاسیاسینی مودافعه ائدیب. بوندان سونرا اونا موسکوا یا دا سانکت-پئتئربورقدا قالیب ایشلمک تکلیف اولونور او ایسه "من آذربایجا‌نلی یام آنجاق باکیدا ایشله‌ییب یاشایاجاغام"- دئییر.

ضیاء بونیادوو باکی دؤولت اونیوئرسیتئتینده معلم کیمی درس دئمکدن باشلایا‌راق سوندا میللی علم‌لر آکادئمیاسینین ویتسئ پرئزیدئنتی و آکادئمیانین حقیقی عضوو پیلله‌سینه قالخیر. ایندیکی شرقشوناسلیق اینستیتوتو دا اونون آدینی داشیییر. عینی زاماندا 1970-جی ایلدن "آذربایجان ع .آ-نین خبرلری" ژورنالینین تاریخ، فلسفه و حقوق سئریاسینین باش رئداکتورو اولموش‌دور.59-1958-جو ایللرده آ.د.و-دا درس دئمیش‌دیر.

بونیادوو 250-دن آرتیق اثر چاپ ائتدیرمیشدیر. 1980-جی ایلده او، دؤولت موکافاتینا لاییق گؤرولور. داها چوخ شؤهرت تاپمیش مونوقرافیا‌لاری - "آذربایجان VII-IX عصرلرده"، "آذربایجان آتابی‌لر دؤولتی" (1136-1225) "قافقاز آلبانیاسی تاریخیندن"، "خزر دنیزی عرب مخزلرینده"، "تورپاق مولکیتی وئرگی‌لری‌نین نؤع‌لری: وئرگی‌لر و خارزمشاه‌لارین وئرگی ییغیمی" (1097-1203) و س. علمی اثرلرین مؤلفی‌دیر.

ضیاء بونیادوو هم ده شرق دیل‌لری‌نین بیلیجی‌سی کیمی گؤزل ترجومه‌چی ایدی. ض. بونیادووون اثرلری فرانسادا، عیراقدا، روسیادا، تورکیه‌ده و دونیانین بیر سیرا باشقا اؤلکه‌لرینده نشر اولونموشدور. او، دونیانین بیر سیرا عالیم‌لری‌نین اثرلرینی اینگیلیس، عرب، روس و تورک دیل‌لرین‌ن ترجومه ائتمیشدیر. او، پروفئسسور واسیم ممدلی ئو له بیرگه "قوران"نی آذربایجان دیلینه ترجومه ائتمیشدیر.

ضیاء بونیادوو؛ قیرمیزی بایراق، آلئکساندر نئوسکی، 2-جی درجه‌لی وطن موحاربه‌سی، قیرمیزی اولدوز اوردئن‌لری و مئدال‌لارلا تلطیف ائدیلمیشدیر.

21 فئورال 1997-جی ایلده ضیاء بونیادوو یاشادیغی ائوین قارشیسیندا قتله یئتیریلمیشدیر."

بیرینجی بولوم : آراندا سوسیال حرکات

VII عصرده میدانا گلیب پاو‌لیکیان حرکاتی آدی ایله مشهور اولان گئنیش آنتی‌فئودال حرکات اورتا عصرلرین چوخ اوزون سورن و ان کوتلوی بدعتچی حرکات‌لاریندان بیری ایدی. بو حرکات ایندی یه دک معلوم اولدوغو کیمی، بیر تک بیزانس ایمپئریاسی و ائرمنیستان تاریخینده دئییل، همچینین آلبانیا تاریخینده ده ایز بوراخمیش‌دیر کی، ایندی یه دک بو باره‌ده یالنیز اؤتری دانیشیلمیش‌دیر.

ایندی یه دک هئچ بیر تدقیقاتچی دئمه میش‌دیر کی، پاو‌لیکیان حرکاتینین میدانا گلمه‌سی آلبانیا ایله علاقه‌داردیر. یالنیزق.م.بارتیکیان قئید ائتمیش‌دیر کی، چوخ قدیمده پاو‌لیکیان‌لارین آدی "اناوزاق[ənuzaq] (؟) قافقاز آلبانیاسیندا دا" چکیلیردی .

ی.ائ.لیپشیس ، ست.ت.مئلیک-باخشیان ، آ.ق.ایوهاننیسیان ،ف.کوننیبیر و دیگرلری بئله ظن ائدیرلر کی، پاو‌لیکیان حرکاتی VIعصرده تؤرمیشدی، لاکین ق.بارتیکیان ماتئناداراندا اولان ایکی سند اساسیندا ثبوت ائدیر کی، بو حرکات VII عصرده میدانا گلمیشدیر. بو الیازما‌لاریندا آشکارا چیخاریلمیشدیر کی، ان قدیم بیر منبع‌ده: 706-707-جی ایللرده کی پارتاو (آلبان) کیلسه ییغینجاغینین قطعنامه‌سینده پاو‌لیکیان‌لارین آدی چکیلیر. قطعنامه‌نین تام متنی بئله دیر:

"موقدس قریقوریدن باشلایا‌راق، سیرا ایله اوتوز بیرینجی کاتولیکوس اولان ائرمنی کاتولیکوسو ایلیا زامانیندا چاغیریلمیش آلبان کیلسه ییغینجاغینین قایدا‌لاری و قطعنامه‌لری.

کئشیش میخاییل آلبانیا پاتریارخی تاختینا چیخان زامان‌لاردا اؤزونون آشاغیداکی هم تاخت‌لاری ایله: کاپالاک یئپیسکوپو ایوهاننئس، آمارا یئپیسکوپو سااک، خوشی یئپیسکوپو یئلیزار، مئسکوقمان یئپیسکوپو عیزرائل، مئسیرانک یئپیسکوپو زاخاری و گیردیمان یئپیسکوپو ایوهاکیم ایله اؤلکه‌میزین آبادلیغی و دینیمیزین پراووسلاو‌لیغی[ pravoslavlığıاینگیلیزجه:orthodoxy ] حاقیندادانیشیب راضیلاشمیشدیر.

بئله‌لیکله، من، شئروی - آپویپات پاتریکی، گیردیمان حؤکمداری و آلبان کنیازی، واراز قریقور پاتریکی و آلبان ایسپاراپئتی، بابی شاخرپئروزیان، واراز-کورداکیان نسلیندن یونساتاخیان نسلیندن روستوم، واراز-یوهانیان نسلیندن واهان، کارویان نسلیندن سومبات، قانکاریان نسلیندن ماخمات، راهاتیان نسلیندن‌ قریقور، هامگیتان نسلیندن پاتریک، واروکیان نسلیندن آرئوکو،مردانشاهیان نسلییندن شئروی، تامدیکیان نسلیندن ایپات وارتیش ائرمنی تاریخی‌نین 88-جی ایلینده بو قرارا گلدیک:

سیز خالکئدون بیدتی[Xalkedon bidəti] و یا مایراقوم باره‌سینده و یاپاو‌لیکیان‌لار باره‌سینده و یا قوهوم ایله کبین کسمک و یا عمومیتله، هر بیر مسئله حاقیندا هر هانسی بیر تدبیر گؤرنده هئچ کسین ایختیاری یوخدور کی، سیزین امرینیزه تابع اولماسین. اگر بیربئله‌سی چیخارسا، قوی اللهین غضبینه راست گلسین، سیز ده (اونو) اؤز ایراده‌نیزله موحاکیمه ائتمه‌یه وکیلسینیز و کنیازلاردان هئچ بیری‌نین حاقی یوخدور کی، بو ایشه قاریشسین؛ سیز قبول ائتدیگینیز قرارلارین اوستونده مؤحکم دایانین.

من، آپویپات پاتریکی[apoipat patriki]، گیردیمان حؤکمداری و آلبانیا کنیازی شئروی بوتون اؤز آزات‌لاریم ایله بو یازینین اوستونه اؤز مؤهورومو باسدیم".

VII عصرین آخیری - VIII عصرین اول‌لرینده عرب‌لر آلبانیادا اؤز حاکمیت‌لرینی هله قورمامیش اولسا‌لار دا، آلبانیا اوزرینه بؤیوک باج قویموشدولار. یئرلی فئودال‌لار، بو باجی وئرمکله علاقه‌دار اولا‌راق اؤز ضررلرینی اؤده مک اوچون اها‌لیدن ییغیلان وئرگی یوکونو داها دا آغیرلاشدیرماغا باشلایاندا اؤلکه‌ده خالق هیجانا گلدی کی، بو دا، عادتا اولدوغو کیمی نتیجه‌ده بیدعت حرکاتی کاراکتئرینی آلدی. بو حرکاتدان بیری پاو‌لیکیان حرکاتی ایدی.

گیردیمان یئپیسکوپو نئرسئسین (باکور) آلبانیا کنیازی بیرینجی وارازترداتین[Varaz-Trdatın] آروادی ایسپارما ایله سازیشه گلیب، ائرمنی کیلسه‌سیندن آیریلدیغینی خبر آلان کیمی ائرمنی کاتولیکوسونون جدی تشویشه دوشمه‌سی‌نین سببی بو ایدی کی، موختلیف بیدعت‌لر تئز یاییلا بیلردی. ائرمنی کاتولیکوسو ایلیا بو باره‌ده خلیفه عبدالملکه (685-705) خبر وئردی و اونون کؤمگی ایله آلبان کیلسه‌سینی قریقوریانلاشدیرماغا باشلاماغا مووففق اولدو. نئرسئس عذابلا اؤلدورولدو. ایسپارما زیندانا سالیندی.

لاکین فیکریمیزجه، کاتولیکوس ایلیا پاو‌لیکیان بیدعتینی آلبانیانین یالنیز حاکم یوخاری طبقه‌لری آراسیندا یاتیرماغا مووفق اولموشدور. گئنیش اها‌لی طبقه‌لری آراسیندا ایسه پاو‌لیکیان بیدعتی بؤیوک آنتی‌فئودال حرکات کاراکتئری آلدی و آلبان ویلایت‌لریندن گیردیمان و خصوصیله بالاساکان بو جهتدن آیریجا یئر توتدولار.

مووسئس خورئنسکی بو ایکی ویلایت اها‌لی‌سی‌نین هیجان و ناراضیلیغینی قئید ائتمیشدیر؛ او یازیر کی، "باخاساکان اؤلکه‌لرینده" بیر "یالانچی نظریه" چوخ یاییلمیشدی و گیردیمان وادیسینده ده "همین بیدعتین آردیجیل‌لاری" وار ایدی. بونو مویسئی کالانکاتوکلو[Moisey Kalankatuklu] دا تصدیق ائدیر.

ائرمنی کاتولیکوسو ایلیانین خلفی کاتولیکوس اودزونلو ایوهانن (717-728) "پاو‌لیکیان‌لارا قارشی" خصوصی مکتوب یازمیشدیر و بو مکتوب پاو‌لیکیان‌لاری پیسله میش دوین[Dvin] کیلسه ییغینجاغینین "32 قایداسینین" اساسینی تشکیل ائتمیشدیر:

"پاو‌لیکیان‌لار آدلانان موردار مسخنئ طریقتچی‌لرینه اؤز ائوینده یاتاق یئری وئرمک، یاخود اونلارا قوشولماق، اونلارلا اوتوروب-دورماق، صحبت ائتمک اولماز، عکسینه، اونلاردان تامامیله اوزاقلاشماق، ایرنمک و اونلارا نیفرت ائتمک لازیم‌دیر، چونکی اونلار شیطان بالاسی و ابدی آتشین کؤزرتی‌لری‌دیر؛ اگر بیری‌سی اونلارا قوشولوب اونلاری سئورسه و اونلارلا دوستلوق ائدرسه، بئله‌لرینه ایشگنجه و آغیر جزا وئرمک لازیم‌دیر، هم ده او قدر کی، اونلارین اعتیقادلاری ساغلام اولسون و مؤحکملنسین. اگر اونلار یئنیدن بئله عمل توتسا‌لار، امر ائدیریک، بئله‌لرینی وبا خسته‌لیگینه توتولان‌لار کیمی، خریستیان کیلسه‌سی عضو‌لریندن آییریب آتسینلار".

ست.ت.مئلیک-باخشیان، هابئله بیر سیرا دیگر ائرمنی‌شوناس‌لار بئله ظنن ائدیرلر کی، دوین ییغینجاغینین قطعنامه‌سینده آدلاری چکیلن پاو‌لیکیان‌لاردان "سونرا‌لار تهلوکه‌لی بیر قوه" کیمی بحث ائدیلمیر . لاکین گئووندون "تاریخ"ینده بو کیمی فیکیرلری رد ائدن معلومات واردیر. گئووند "گوناهکار اوغول‌لار”دان دانیشیر. ق.بارتیکیان بئله حساب ائدیر کی، بونلار آنجاق پاو‌لیکیان‌لار اولا بیلر. گؤرونور،پاو‌لیکیان‌لار 768-جی ایلده پارتاو کیلسه ییغینجاغینین قطعنامه‌لرینده آدی چکیلن بیدعتچی‌لردن عبارت‌دیر؛ همین قطعنامه‌ده بئله دئییلیر: "قوی کیلسه‌لرده مانعه‌سیز اولا‌راق وارداپئت‌لر (معلم‌لر) تعیین اولونسونلار کی، اللهین ایدراک تعلیمینه مانعچیلیک گؤستریلمه‌سین و کیلسه‌لری پوزان تفریقتچی بیدعت اونلارا سیرایت ائتمه‌سین".

عرب مؤلف‌لری‌نین وئردیگی معلوماتدا ائله حادثه‌لره و اینسان‌لار فعالیتینه تصادف ائدیریک کی، بونلار پاو‌لیکیان‌لارین فعالیتینه چوخ اوخشاییر. VIII-IX عصرلرده بئیلقان ایالتی‌نین اها‌لی‌سی عرب‌لره مؤحکم اطاعتسیزلیک گوستریردیلر: فیکریمیزجه، بو حال آلبانیادا بیدعتچی‌لرین، خصوصیله پاو‌لیکیان‌لارین بؤیوک فعالیتینین نتیجه‌سی ایدی. مثلا، بلاذری بیلدیریر کی، خلیفه ابوالعباس[سفاح؛ بیرینجی عباسی خلیفه سی]ین (750-754) حؤکمرانلیغی زامانی بئیلقان اها‌لی‌سی عصیان قالدیریب گیلاب قالاسینا گیرمیشدی؛ اونلارین باشچی‌سی کاباد ابن آصف البیلقانی ایدی. یعقوبی ده بو حادثه‌دن بحث ائدیر، لاکین علاوه ائدیر کی، "گیلاب قالاسینا چوخلو آوارا توپلانمیشدی" و بونلارین باشچی‌سی وارد ابن صفوان السامی ایدی. یعقوبی "آوارا‌لار" دئینده، گئووندون "گوناهکار اوغول‌لار” آدینی وئردیگی آدام‌لارا اوخشار اینسان‌لاری نظرده توتوردو.

داها سونرا یعقوبی بیلدیریر کی، خلیفه هارون الرشیدین (786-809-) دؤورونده بئیلقان اها‌لی‌سی، برده‌یه گلمیش خلیفه جانیشینین علیهینه یئنیدن عصیان قالدیردیلار.

"آغوان تاریخی"نین ک.پاتکانوو طرفیندن ائدیلمیش ترجومه‌سینه داخیل اولمایان بیر نئچه صحیفه‌سینده آشاغیداکی معلومات واردیر:“همین گون‌لرده (841/2-جی ایلده ) بالاکاناسیک بئیلقان‌لی‌لار (؟) گلدیلر و سیسان دزور و آماراس[ Sisan Dzor - Amaras] ماحال‌لارینی تالاییب ویران ائتدیلر، ابو موسی آدلانان یئسایی اونلارا قارشی قالخدی و اونلاری [تامامیله] ازدی.

م.م.آلتمان یازیر کی، "نامعلوم" بالاکانلی‌لارین "باسقینی حاقیندا دیگر منبع‌لرده معلومات یوخدور". سونراکی تدقیقات‌لار بو نتیجه‌نین دوزگون اولمادیغینی گؤستردی. بئله کی، منبع‌لردن بیز بیلیریک کی، عرب خیلافتینه قارشی خورمی‌لرین آزادلیق حرکاتینین رهبری بابک آلبان کنیازی سهل ابن سومبات و آبلاسادین و واساکین قوشون‌لاری ایله بالاساکان ویلایتیندن کئچه‌رک بیرلشمه‌یه گئدرکن ویلایت اها‌لی‌سی آراسیندا حددن آرتیق تؤیجو ییغدیق‌لاری اوچون، بالاساکانلی‌لار 8/827-جی ایلده بابکه قارشی عصیان قالدیردیلار. بو عصیان موفقیتسیز اولدو. م.کالانکاتوکلو بیلدیریر کی، 1/830-جی ایلدن بیرآز اول بالاساکانلی‌لار بئرجور ماحالینا و آرساخ (قاراباغ) ایالتی‌نین اورئاس، کارناکاش، خاکاری و تاپات کندلرینه هوجوم ائتدیلر، لاکین بابکین کومگی ایله ایستئپانوس آبلاساد طرفیندن دارماداغین ائدیلدیلر".

1/830-جی ایلده آبلاساد اؤلدورولدوکدن سونرا بالاساکانلی‌لار یئنیدن عصیان قالدیریب قوروزو توتدولار و اورادا اؤز مؤوقع‌لرینی مؤحکملتدیلر. م.کالانکاتوکلونون دئدیگینه گؤره، بالاساکانلی‌لار بو دفعه آلبانیانین آشاغیداکی ویلایت‌لرینی 12 ایل عرضینده ال لرینده ساخلامیشلار: وئرین وایکونیک، بئرجور، سیساکان (و کوتاک)، میوئ (خاباند)، آماراس، پازکانک، مخانک و تریقاوار.

یالنیز 12 ایل کئچن‌دن سونرا، تقریباً 2/841- ینجی ایلده "آبلاسادین آدام‌لاری اونون قاتیلینی توتوب ایشگنجه ایله اؤلدوردولر. آبلاسادین قارداشی اوغلو، ابو موسی آدلانان یئسایی دینجلیک سئون بیر کیشی ایدی؛ او بو ویلایت‌لری اله کئچیردی و هامی یا حؤکمرانلیق ائتدی. یئنه همین ایلده بابان (بابک) ایراندان آراز چایینی کئچه‌رک، آماراس ویلایتینده دوشرگه سالدی".

لاکین قوروز قالاسی یاناشیلماز اولدوغوندان، بابک اونو آلا بیلمه‌دی، بونا گؤره ده محاصره‌ده اولان‌لارا "صولحدن دانیشماغا" باشلادی. بالاساکانلی‌لاری تسلیم اولماق اوچون دیله توتا بیلمه‌ین بابک بززه قاییتدی و سرکرده‌لردن روستومو اؤز یئرینده قویوب امر ائتدیکی، "قالا ایله ووروشماسین، عکسینه، اونلاری (بالاساکانلی‌لاری) خوشلوقلا اطاعته جلب ائتسین". لاکین روستوم[Rostom] بابکین امرینی یئرینه یئتیرمه‌ییب قوروز قالاسینا هوجوم ائتدی، اوندا "قالانین مردلری [اها‌لی‌سی] ایران اوردوسونو (یعنی بابکین اوردوسونو) بؤیوک مغلوبیته دوچار ائتد‌یلر".

شوبهه‌سیز، "آغوان تاریخی"نین نشر ائدیلمه میش پارچاسیندا آدی چکیلن و 1/840- -جی ایلده یئسایی ابو موسی طرفیندن دارماداغین ائدیلن بالاکاناسیک ایله 1/830-ینجی ایلده عصیان قالدیران بالاساکانلی‌لار – عینی آدام‌لاردیر. بوندا هئچ بیر شوبهه اولا بیلمز و بیز یالنیز بیر مساله نی آیدینلاشدیرمالیییق: بس بو بالاکاناسیک کیم‌لردیر؟

ب.ف.مینورسکی یازیرکی، بالاکاناسیک آدینی بئیلقان آدی ایله علاقه‌لندیرمک ایمکانی اونو چوخ هوسلندیریر، لاکین او، پایتاکاران(ائرم. ایالت آدی) ایله بئیلقان آراسیندا فیلولوژی عینیت اولدوغونا تامامیله یقینلیک حاصیل ائتمه میشدیر. لاکین داها سونراکی منبع ایله تانیش اولدوقدا ب.ف.مینورسکی‌نین شوبهه‌لری آرا‌دان قالخیر. ایستئپاننوس اوربئلیان بیلدیریر کی، "بالاساکان ویلایتی‌نین اها‌لی‌سی بابانا تابع اولماقدان بویون قاچیرتدیلار، بونا گؤره ده او، آلبا‌نلی آبلاسادین کومگی ایله ویلایتی رحمسیزجه‌سینه تالاییب ویران ائتدی، حتی قادین و معصوم اوشاق‌لاری قیردی". هرچند ب.ف.مینورسکی بئله حساب ائدیر کی، اوربئلیان بو مساله‌ده سهو بوراخا بیلر، لاکین بونا باخمایا‌راق، او اینکار ائتمیر کی، بالاساکان ایله بئیلقانین یئری بیر-بیری ایله دوز گلیر. دئییلن‌لره بونو دا علاوه ائتمک اولار کی، "ائرمنیستان جوغرافیاسیندا، پایتاکاران، موغان چؤلونده کی بالاساجان اولان یئرده گؤستریلمیشدیر".

بئله‌لیکله، بالاساکا‌نلی‌لار و یا بالاساکاجیک (بئیلقانلی‌لار) بئیلقان و یا پایتاکاران اها‌لی‌سی ایدی. بابکین آبلاساد، سهل و یئسایی ابو موسا ایله اتفاق باغلامیش اولماسینا باخمایا‌راق، بو ویلایتین اها‌لی‌سی بابک علیهینه عوصیان قالدیردی، چونکی بابک، اؤز فعالیتی‌نین محض بو دؤورونده، خورمی‌لرین خیلافتدن قوپاریب آییردیقلاری چوخ گئنیش اراضی اوزرینده تأثیرلی نظارت حیاتا کئچیرمک اقتداریندا دئییلدی.

همین بالاساکانلی‌لار و یا بئیلقانلی‌لار - پاو‌لیکیان اولا بیلردیلر؛ چونکی اونلار IX عصرین اورتالارینا دک ائله جدی بیر قووه ایدی‌لر کی، ایستر بابکین موتفیق‌لری اولان یئرلی کنیازلار، ایسترسه خیلافت اونلارلا حسابلاشما‌لی اولوردولار.

سونرا‌لار، احتیمال کی، پاو‌لیکیان‌لارین هامی‌سی و یا بیر حیصه‌سی قیریلیب توکنمک و یا موسلمانلاشدیریلماق تهلوکه‌سی‌نین تأثیری آلتیندا بئیلقاندان بیزانسا کؤچه بیلردی، آز حیصه‌سی ایسه ایسلام دینینی قبول ائده‌رک، آسسیمیلیاسیایا معروض قالمیشدی. بونو آشاغیداکی فاکت تصدیق ائدیر: دئ قویئ کودامانین اثرلرینی نشر ائدرکن، اونا معلوم اولمایان بیر دینی طریقتین آدینا راست گلمیش و اونون ترانسکریپسیاسینی نایلاکانی و یا نایکالانی شکلینده وئرمیشدی. لاکین لئ ایسترئنج بو طریقتین آدینی بایلاکانی شکلینده اوخوماغی تکلیف ائتدی، قویئ ده درحال بونونلا راضیلاشدی. معلوم اولدو کی؛ بو طریقت پاو‌لیکیان‌لار طریقتی ایدی و کودامانین اثرینده اونلارین آدی "بایلاکانی"، یعنی بئیلقان‌لی‌لار شکلینده ایدی . بوندان علاوه، مسعودی موختلیف خریستیان کیلسه‌لریندن دانیشارکن "بایلاقانی" (البیالیقه) ده اولدوغونو قئید ائدیر وگؤستریرکی، بو‌نلارین حتی آبریک قالاسی آدلی اؤز پایتاخت‌لاری وار ایدی. باشقا بیر اثرده یئنه ده مسعودی بئله معلومات وئریر: بایلاکانی (بیالیقه) طریقتی و اونون تعلیمیندن دانیشاق. بو طریقت خریستیان‌لارلا آتش‌پرست‌لر آراسیندا اورتا بیر یئر توتور. حاضیردا اونلار کؤچموشلر و یونان میلتی ایچریسینده یاشاییرلار".

بیزانسدا یئرلی حاکمیت اورقان‌لاری طرفیندن سیخیش‌دیریلان پاو‌لیکیان‌لار عرب قوشون‌لارینین ایشغال ائتدیگی اراضی یه کئچدیلر و یالنیز پاو‌لیکیان قالا‌لاری توتولدوقدان و مئلیتئنانین عرب امیری عمر بن عبدالله اوزرینده غلبه چالیندیقدان سونرا پاو‌لیکیان‌لارین بیر حیصه‌سی بیزانسلی‌لار طرفیندن فراکیا و کونستانتینوپولا کؤچورولدولر.

بئله‌لیکله، آلبانیادا گیردیمان و بئیلقانی (بالاساکان، پایتاکاران) پاو‌لیکیان‌لارین وطنی حساب ائتمک لازیمدیر. یقین، بو ویلایت‌لر اوزون زامان، هم یئرلی فئودال‌لارا، هم ده یاد ائللی باسقین‌لارا قارشی قودرتلی خالق حرکاتینین مرکزی اولموشدور.

آردی وار ...

۲۹ ینگج(سرطان) ۱۳۹۰

ملی حکومت و خالقلار دوستلوغی

 ملی اسارت و قابا استبداد اصولونون مزه سینی آنلادیغیمیزا  گؤره  اسیر ملتلره  اوره ییمیز یانیب اونلارین اسارت و استعمار بویوندوروغی آلتیندان خلاص اولماقلارین صمیم قلبدن آرزو ائتدی ییمیز حالدا  زلف یاره توخونماق قوروخوسوندان اونلارین آزادلیق حرکتی حاقیندا نهایت درجه احتیاط ایله دانیشماغا عادت ائتمیشیک.

                                         سید جعفر پیشه وری

 " مدیا دؤوروندن باشلامیش بو گونه  قدر شرق عالمی نین سیاسی، اقتصادی،اجتماعی و مدنی حادثه لرینده آذربایجان ملتی نین بؤیوک اولی اولموشدور. زردشت واختی ایله مترقی بیر اصول اوزره خالقی مدنیّته ، ترقی یه دوغری سوق ائتمیشدیر. او گونکی مدیالیلار محیطی نین ظهوره  گه تیردی یی زردشتین " یاخشی دوشونمک ، یاخشی دانیشماق ، یاخشی چالیشماق " شعارلاری مدیالیلارین شرق مدنیتینه ائتدیکلری بؤیوک خدمتلرین نمونه سی دیر. زردشتین اودی مادی حیاتا تطبیق ائتمه سی ، فلاحت ساحه سینده یازدیغی قانونلار شرق مدنیتینده آز اول اوینامامیشدیر.شرقی بتپرستلیک و بربرلیکدن نجات وئرن زردشتین قاباقجیل فلسفه سی اولموشدور. یونان تاریخچیسی هردوت یازیر: چوخ ملتلر آشوری لرین تسلطی آلتیندا قالمیشلار. لاکین، بیرینجی دفعه مدیالیلار آشور علیهینه مبارزه باشلایارق دیگر شرق خالقلارینا دا مبارزه یولونی گؤسترمیشلر.

 5- جی عصرده "مزدک"- ین بؤیوک معنالی عصیانی، ملتیمیزین سیاسی دوشونجه سینی نه تک شرق، بلکه بوتون دنیایا ثبوت ائتمیشدیر. مزدکین شعاری"محصولون بوتون اهالی آراسیندا برابر بؤلونمه سی"- ایدی. مزدکین تعلیماتی واختی ایله ان مترقی بیر تعلیمات حساب ائدیلیردی. بیز بو تعلیماتین ایزلرینه سونرالار شرق عالمینده  باش وئرن باشقا عصیانلاردا دا تصادف ائدیریک.

 9- جی عصرین اوّللرینده  پولاد اراده لی عصیان باشچیمیز بابکین ائندیردی یی ضربه لرعرب استیلاچیلاری نین بنؤوره سینی لاخلا داراق شرق ده  یاشایان دیگر ملتلره ده  اؤز استقلالی اوغروندا مبارزه  ائتمه یه  زمین  یاراتمیشدیر.

 12- جی عصرده آذربایجانین مدنیت و ادبیات عالمیندن نظامی گنجه وی کیمی جاهانشمول شاعرین پارلاق گونش تک ظهوره چیخماسی و اونون انسان پرورلیک فلسفه سی، شرق مدنیت و ادبیاتینا بؤیوک تأثیر بوراخمیشدیر.

 " سیواس" شهرینده اولان " یاشیل مسجد"- ین کتیبه سینده بئله یازیلمیشدیر:" تبریز استادلاری نین ایشی" . چونکی بو مسجد، بیزیم جاهانشاه  زامانیندا  تبریزده  دوزه لمیش" گؤی مسجد"- ین نقشه سی اوزره و تبریز معمارلاری نین یارادیجی اللری ایله یارادیلمیشدیر.

 حال حاضردا هلندده، بلژیک ده ، لندنین ، برلینین ، لنینگرادین موزه لرینده آذربایجانین ان قدیم ایپک فرشلری، زری توخوجولوق محصوللارینی گؤرمک چوخ آساندیر.

 بیز بؤیوک یازیچیلاریمیزین ، شاعیرلریمیزین ، ادبی تأثیرلرینی ایزله یه ره ک بغداددان، اکبرشاه  زامانیندا هندوستاندان سوراغینی آلیب و هند ادبیاتیندا دا بوراخدیقلاری تأثیرلره  راست گلیریک.

 14- جی عصرده فضولی نین عرب دیلینده یازدیغی شعرلر عرب ادبیاتینا بؤیوک خدمتلر ائتمیشدیر.16- جی عصرده شاه اسماعیل صفوی کیمی بؤیوک دولت باشچیمیز نه تک شرق، بلکه بشریت عالمی نین اجتماعی، سیاسی انکشافینا اونودولماز،خدمتلرائتمیشدر. اونون قیزیلباش حرکاتی آذربایجان چرچیوه سیندن تجاوز ائده رک یاخین شرقده ، ایراندا، عراقدا، کیچیک آسیادا بئله مینلرجه طرفدار قازانمیشدیر.

  16- جی عصرده یاشایان نابغه رسامیمیز بهزاد بوتون یاخین شرق رساملیغیندا بؤیوک اثرلر یاراتمیشدیر. همین عصرده یاشایان برهان الدین ابراهیم شبستری نین عرب دیلینده یازدیغی کتابلاری پاریس ملی کتابخاناسیندا و استامبولون حمیدیه کتابخاناسیندا گؤرمک اولار. شرق ایله غرب آراسیندا تجارت واسطه سی اولان آذربایجان،تجارت و اقتصاد ساحه سینده ده بؤیوک اهمیته مالکدیر.

 20 -  جی عصرین  اوّللرینده   باش  وئره ن  مشروطه  انقلابیمیز

 شرق عالمینه سرمشق اولاراق ایرانی استبداد اسارتیندن نجات وئردی"{1}.

  بئله اولان حالدا بو قدیم تاریخه مالک ملتله دیگر خالقلار دوستلوق علاقه لری یاراتماقدا  قیمتلی  نائلیتلر الده  ائتمیشلر.

 " تاریخی سندلره گؤره تنباکی عصیانیندا، مشروطه انقلابیندا، 1300- جی ایللرده باش وئرن ملی آزادلیق نهضتلرینده، 1320- جی ایلدن سونرا کی مبارزه حرکاتیندا، 21 آذر نهضتینده مختلف ملیّتلره منسوب خالقلار بیرگه حرکت ائتمیش، مادی و معنوی جهتدن بیر- بیرلرینه کمک گؤسترمیش ، موفقیتلی نتیجه لره چاتمیشلار. ستارخان حرکاتیندا تکجه اؤلکه داخیلینده اولان خالقلار و اونلارین نماینده لری دئییل ، روسیه ده مهاجرتده اولان ایرانلیلار، حتی زاقافقاز خالقلاری نین بیر چوخ نماینده لری ده کمک گؤسترمیشلر. مشروطیت انقلابی باده ده گئنیش تدقیقات ایشی آپارمیش سیداحمد کسروی تبریزی یازیرکی، قافقازین مسلمان، روس، گورجی ، ارمنی و باشقا انقلابچیلاری هله مشروطه انقلابیندان اوّل تبریز مبارزلری ایله رابطه ساخلاییردیلار و اونلارین  وضعیّتیندن  باخبرایدیلر"{2}.

 " فارس شوونیستلری اؤز آقالیقلارینی باشقا  خالقلار اوزه رینده تأمین ائتمک اوچون ایراندا یاشایان مختلف خالقلارین  بیر- بیری ایله بیرلشمه سیندن قورخاراق ایراندا مختلف خالقلارین یاشادیغینی دانیر.ایراندا یاشایان مختلف خالقلاری واحد ایران ملتی آدلاندیریر لار. منفور سلطنت دستگاهی ایسه  بو منطقی اساسی اولمایان بوش سؤزلری  تبلیغ  ائتمه یه  چالیشیردی"{3}.

 " دیکتاتور رضا خانین قاچما سیندان سونرا ایراندا اجتماعی و سیاسی وضعیت معین دره جه یه  قدر ده یشیلدی. اؤزونی خالقین غضب و هیجانی قارشیسیندا  گؤرن رضاخانین استبداد دستگاهی قورخویا  دوشه رک بیرینجی نؤوبه ده  خالقین تضییقی نتیجه سینده  بیر پارا گذشتلره  گئتمه یه  و بیر سیرا آلدادیجی تظاهرلره ال آتماغا مجبور اولدی.

 ماهیّت اعتباری ایله اصلا  ده ییشمه ین دولت دستگاهی آزادلیق قوّه لرینه هیجوم ائتمک اوچون آمریکا– انگلیس اشغال قوّه لرینده اؤزی اوچون استناد گاه  تاپدی. بوهیجوم چوخلی واسطه لر و مختلف جبهه لردن باشلاندی. علی دشتی و جمال امامی نین الی ایله "عدالت" حزبی نین تشکیلی ، سید ضیانی گه تیرمک  و اونون اطرافیندا اولونان گئنیش تبلیغات، "وطن حزبی" و سونرا " اراده ملی" حزبی نین دوزه لمه سی ایله بیرلیکده  بو حزبلرین باشچی لاری نین الی ایله ارتجاعی قوّه لری تقویت ائتمک اوچون چوخلی پوللار صرف اولونوردی.

 21 آذر نهضتی نین بیرینجی مثبت تأثیری بو ایدی کی، ایران استبدادینی بیر داها لرزه یه  گه تیردی. قیسا مدت ایچه ریسینده دولتی قوّه لرین خلع سیلاح ائدیلمه سی ایران قوشونی و دولتی نین قوندارما اولدوغونی بیر داها آشکارا چیخارتدی.آزادلیق حرکاتینی بوغماق اوچون هر طرفدن هیجوما کئچن ایران حکومتی اؤز تضییقینی موقتی صورتده اسکیلتمه یه مجبور اولدی. کئچمیش حکومتلرین خطالارینی جبران ائتمک و مسالمت آمیز یول تاپماق اوچون ایش باشینا گلن و آزادیخواهلارین طلبلرینی یئرینه  یئتیرمک فیکرینده اولدوغونی ادعا ائدن قوام حکومتی موقتی اولسا دا بیرینجی نؤوبه ده کئچمیش حکومتلرین آزادیخواه حزبلر علیهینه عمله گه تیردیکلری   محدودیتلری آرادان آپارماغا مجبور ایدی...

 21 آذرنهضتیندن بیرآز سونرا آذربایجان ملی حکومتی نین تورپاق اصلاحاتی خبری ایرانین بوتون یئرلرینه چاتدی.ائله بیر یئر یوخ ایدی کی، اورادا کندلی حرکاتی باشلانمامیش اولسون"{4}.

 " سیاسی حاکمیتی باشقالارینا تحمیل ائتمک ایشینده حاکم طبقه بوتون خالقلارا، ملی اقلیتلره، ملی قوروپلارعلیهینه یکسان تضییق گؤستردی یی حالدا بونلاردان بعضیلرینه قارشی علاوه  تضییقلره، محرومیتلره و ملی تحقیره  سبب اولان خصوصی آیری- سئچگی لیک سیاستی ده تطبیق ائدیردی. ملی اقلیتلره منسوب اولانلارا اؤز آنا دیللرینده مطبوعت یاراتماق،کتاب نشر ائتمک، درس اوخوماق، تیاتر و فیلارمونی آچماق، ملی اورکستر دوزه لتمک بئله قدغن ائدیلمیشدی. حاکم طبقه نین بو ظالمانه سیاستی تکجه آزاد انکشافا مانع اولماقلا دئییل،عین زاماندا اونلارین ملی حسلری نین تحقیر ائدیلمه سی ایله ده  نتیجه له نیردی.

 آذربایجان خالقی بو جهتدن اولدوقجا بؤیوک مادی و معنوی ضررلره  دوچار ائدیلمیشدی.آذربایجان دیلینه قارشی قدغن تدبیری گؤرمک معارفین انکشافینا مانع اولماقدان علاوه خالقی اؤز مدنیتیندن، علمی، تاریخی و بدیعی ارثیندن محروم ائتمیشدی.

 یئرلی فئوداللارین  و بورژوازی نین رحمسیز استثماری نتیجه سینده  زحمتکشلره تحمیل ائدیلمیش آغیر طبقاتی تضییقلره علاوه اولان یوخاریدا قید ائتدی ییمیز ملی محرومیتلر بوتون اقلیتلری مؤوجود  قورولوشا  قارشی ناراضی سالمیش و درین نفرته سبب اولموشدی. ایران خالقلاری نین تاریخی عنعنه وی دوستلوغی دا محض بو مبارزه لر جریانیندا  برکی ییب محکملنمیشدی"{5}.

 شانلی 21 آذر نهضتی بو جهتدن تاریخی اهمیته مالک حقیقتلرله زنگین دیر. اوجمله دن" آذربایجان " روزنامه سی آذربایجان ارمنیلری نین آذربایجان دئموکرات فرقه سینه مکتوبونی چاپ ائتمیشدیر. مکتوب دا فرقه نین بیانیه سی حاقیندا وئریلمیشدی:

 آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین نشر اولونموش بیانیه سی نین اصل مقصود و شعارلارینی مطالعه دن سونرا آذربایجان ارمنیلری آدیندان آذربایجانین داخیلی مدنی، اقتصادی و آبادلیق مسئله لری نین  بو جور صحیح  بیر یول ایله چوخ مناسب بیر طرز ایله حل ائتمه یی حسون استقبال ائدیر.

 بو مفکوره ایله باشلانان مکتوبی آوانس بوداغیان ، صمصام سعید خانیان، سیمون مقررد چیان، مقرر دیچ زرگریان، گورگین بدعلی یان، واهان عوقانیان ، مراد خانیان، استیانیان، بابگین قوروقچیان، آدوم صانونیان، پاریس گراگوسیان، آرا کل آراکلیان، گورگین سارکیسان ، آشورت حسرتیان، هابن آوانسیان، داوید گورگیان و میکائیل ساهاکیان امضاء ائتمیشلر{6}.

" آذربایجان ملی حکومتی نین ملی مسئله نی دوزگون حل  ائتمه سی فارس شوونیستلری و مرتجعلر طرفیندن یارادیلان ملی نفاقی آرادان آپارماقدا، خالقلار آراسیندا دوستلوق یارتماقدا بؤیوک رول اوینادی. آذربایجان خالقی نین بوتون موفقیتلری کیمی ملی مسئله نین حلینده الده ائتدی یی موفقیتلرین ده بوتون ایران خالقلاری اوچون بؤیوک اهمیتی وار ایدی. آذربایجان خالقی کیمی ایراندا ملی ظولم آلتیندا یاشایان بلوچلار، لورلار، عرب لر، ترکمن لر و باشقا خالقلار اوچون آذربایجاندا ملی مسئله نین حل ائدیلمه سی بیر سرمشق، روح یوکسکلی یی و الهام منبعی اولدی.

 مستملکه و یاریم مستملکه اولان یاخین  و اورتا شرق اؤلکه لرینده  بیرینجی دفعه اولاراق آذربایجاندا 21 آذر نهضتی نتیجه سینده ملی مسئله دوغری و دوزگون حل اولدی. بونا گؤره ده  بیزیم ملی قورولوشوموز بوتون خالقلارین درین محبتینی قازاندی"{7}.

 ملی اؤندر سید جعفر پیشه وری یازیردی: بیز آذربایجانلیلار اوّل اؤزونی بو خطرناک  گیردا بدان خلاص ائدیب و بوتون ایرانا نجات وئرن بابالاریمیزین یوللاری ایله گئدیریک{8}.

 " ملی حکومت ملی اسارته یول وئرمه دی یی کیمی، آذربایجان خالقی نین آزادلیغی اوغروندا سیلاحلی عصیان ائتدی یی کیمی، دیگر ملتلرین ده آزاد لیغینا امکان وئریر و بو آزادلیغین الده ائدیلمه سینده اونلارا مادی و معنوی یاردیم گؤسترمه یه حاضراولدوغونی بیلدیرمیشدیر.

 چوخ ملتلی مملکتیمیزین بیر چوخ خالقلاری نین ان مبارز و ان قهرمان اوغوللاری 21 آذر نهضتینده صمیمیتله اشتراک ائتمیش، آذربایجانلی قارداشلاری ایله بیرلیکده  ووروشاراق بیر سنگرده شهید اولموشلار"{9}.

 دیگر خالقلارین آذربایجان حرکاتینا مناسبتینی گوسته رن فاکت لاردان  بیرینه  استناد  ائتمک  یئرینه دوشر:

مرکزی حکومتله دانیشیق آپارماق اوچون " آذربایجان ملی حکومتی نین نماینده هیئتینی تهرانا آپاران طیاره آرتیق منزل باشینا چاتماق اوزه ایدی. آذربایجاندان گلمیش نماینده لری قارشیلاماق اوچون گلن آداملار طیاره نی اوزوک قاشی کیمی آرایا آلمیشدیلار. حتی سرنشینلرین  یئره  ائنمه سی اوچون پیلله کانی   قویماق بئله چوخ چتینلیکله ممکن اولدی. طیاره دن بیرینجی اولاراق ملی حکومتین بانیسی مرحوم سیدجعفر پیشه وری پیاده اولدی. اونون طیاره دن چیخماسی ایله ال اوستونه آلینماسی  بیراولدی.

 پیشه وری دن سونرا نؤوبه ایله  طیاره دن چیخان دیگر نماینده لرده  بورایا  توپلاشانلارین اللری اوستونده آپاریلدی. پیشوازا  گلن آداملارین شادلیق و سئوینج ندالاری و اوررا  سسلری اطرافی بوروموشدی"{10}.

" رهبر" روزنامه سی  یازمیشدی:

 حاضردا تهران دا اولان آذربایجان نماینده هیئتی او ایالتین  بوتون خالق کوتله سی نین نماینده سیدیر. بیز حاضرکی ایران حکومتیندن طلب ائدیریک کی ، آذربایجانلیلارین تقاضالارینی قبول ائتسین لر{11}." آزاد ملت" روزنامه سی ایسه یازیردی: آذربایجان ملتی نین آزادلیغی  و اؤز حاکمیتینی حفظ ائتمه سی  بو گون یالنیز آذربایجان خالقی نین دئییل، بوتون ایران خالقلاری نین مقدراتی ایله علاقه داردیر{12}.

 بو دوشونجه یه فاکت اولسون دئیه ایران داخیلینده بوتون حقوقلاریندان محروم اولموش ایکی خالقین علاقه لرینه اشاره ائتمک  مقصده  اویغون اولار دئیردیم.

 " 1325- جی ایل اردیبهشت آیی نین 3- ده آذربایجان و کوردستان ملی حکومتلری آراسیندا ایکی خالقین تارخینده اولدوقجا بؤیوک اهمیته مالک اولان  بیر قرارداد باغلاندی. 

 کورد خالقی نین قهرمان اوغلی قاضی محمد آذربایجان و کورد خالقی آراسیندا یارادیلمیش بو وحدتدن دانیشاراق گؤسترمیشدیرکی، بو گون آذربایجان خالقی، کورد خالقی ایله بیر لیکده سارسیلماز بیر وحدت یاراتمیشلار. بو وحدت اونلارا اجازه وئریرکی، بیر– بیرلری نین  حقوقوندان  لایقینجه مدافعه ائتسینلر.

 7 ماده دن عبارت اولان بو قرارداد دا  گونون بوتون مهم مسئله لری نظرده توتولموش، تام دئموکراتیک پرنسیپلر اوزه رینده ایستر کوردستاندا، ایسترسه ده آذربایجاندا کورد و آذربایجانلیلارا اؤز مقدّراتلارینی ایسته دیکلری کیمی حل ائتمه یه امکان وئرمک اوچون دولتی اداره ایشلرینده اشتراک ائتمک حقوقی وئریلمیشدیر. بو مقاوله حیاتی ضرورتدن دوغموشدور. تاریخ بویی قات- قات ظولمه معروض قالان بو ایکی قونشی خالق، ایران ارتجاع سینا   قارشی همیشه  بیرگه  مبارزه  آپارمیشدیر.

 ایستر مشورطه انقلابی زامانی، ایستر شیخ محمد خیابانی قیامیندا  و ایسترسه ده 1320- جی ایلین شهریور حادثه سیندن سونرا کی ایللرده بو ایکی قارداش خالقین مشترک دوشمن علیهینه واحد جبهه ده  ووروشماسی  بو مدعانین شاهدی دیر"{13}.

 "هئچ ده تصادفی دئییل کی، آذربایجاندا و یا خود کوردستاندا آزادلیق اوغروندا حرکات باشلاندیقدا باشیندا دوران مترقی و قاباقجیل عضولر آذربایجان و کورد خالقلاری نین بیرلی یینی یاراتماغا و واحد جبهه ده مبارزه آپارماغا سعی ائتمشلر.

  1945- جی ایل آوقوست آیی نین 16- دا کوردستان دئموکرات فرقه سی نین تشکیل اولماسی مناسبتی ایله نشر اولونان مراجعتنامه ده کوروستان دئموکرات فرقه سی نین قارشیسیندا کورد و آذربایجان خالقلاری نین دوستلوغونی محکملندیرمک و اونلارین واحد مبارزه جبهه سینی  یاراتماق ایشی مهم  بیر وظیفه کیمی قید ائدیلمیشدیر. کوردستان دئموکرات فرقه سی نین بیرینجی قورولتاییندا قبول ائدیلن مرامنامه ده ده ایکی قارداش خالقین بیرلیک و دوستلوغونی محملندیرمک مسئله سینه خصوصی بیر ماده حصر ائدیلمیشدیر.

 آذربایجان و کوردستان ملی حکومتلری دؤورونده ، یعنی ارتجاع حکمرانلیغی دئوریلن زامان ایکی قارداش خالقین بیرلیک و سارسیلماز دوستلوغی عملده  داها  قاباریق شه کیلده اؤزونی بروزا وئردی. بو بیرلیک و قارداشلیق 1946- جی ایلده ، آپرئلین 23- ده آذربایجان، کوردستان ملی حکومتلری آراسیندا  تبریزده امضالانان مقاوله یه  اساساً همیشه لیک اولاراق محکملندیریلدی.

 بو مقاوله نین امضالانماسی ایله علاقه دار اولاراق  قاهره  رادیو سی اؤز وئریلیشلری نین بیرینده دئمیشدیر: آذربایجان دولتی ایله کوردستان دولتی آراسیندا بیرلیک مقاوله سی دنیا سیاستینده اهمیتلی بیرحادثه اولوب ملتلر آراسیندا اولان مناسباتا  بؤیوک تاثیری اولموشدور. هرچند کی ، بو بیرلیک یالنیز آذربایجان و کوردستانا عائیددیر.لاکین، اونون نتیجه سی نین چوخ بؤیوک تاثیری اولاجاقدیر.

 تهران حکومتی کوردلری آذربایجانلیلاردان آییرماق اوچون همدان و خمسه منطقه سینده یاشایان آذربایجانلی کندلیلردن اجباری قوشون تشکیل ائده رک  کوردلرین اوزه رینه هیجوما کئچمه یه مجبور ائتدی. سردشت جبهه سینده کوردستان خالق قوشونلارینا باسقین ائتمک اوچون ایران دولتی طرفیندن گؤندریلمیش حصه نین اکثری همین آذربایجانلیلاردان عبارت ایدی.لاکین، بئله بیر موقعده  کورد پیشمرگه لری اؤزسیاسی ساییقلیقلاری سایه سینده دوشمنین حیله گر نقشه سینی پوزماغا موفق اولدیلار. سردشت جبهه سینده اولان ووروشمالارین  بیرینده کورد پیشمرگه لری همین اجباری عسگرلردن 50 نفر اسیر آلدیلار. کوردلر اونلارین هامیسی نین آذربایجانلی اولدوغونی  بیلدیکده اونلاری حؤرمتله آذربایجان ملی حکومتی نماینده لرینه  تحویل وئریرلر. همین عسگرلر تبریزده روزنامه مخبری ایله ائتدیکلری مصاحبه ده  دئمیشلر: بیزی اسیر ائدنلرین پالتارلاریندان  و سسلریندن   کورد اولدوقلارینی بیلدیکده  قوروخویا  دوشدوک .لاکین، قوروخوموز تئزلیکله رفع اولدی. چونکی، کورد عسگرلری بیزیم آذربایجانلی اولدوغوموزی بیلدیکده  گؤزله مه دی ییمیز حالدا  بیزه  محبت ائدیب و حؤرمتله ملی حکومته تحویل وئردیلر. اونلار دئییردیلرکی، بیز آذربایجانلیلارلا  دوستلوق و قارداشلیق حاقیندا مقاوله باغلامیشیق و همیشه بونا صادق قالاجاییق...

 ایرانین او واختکی باش وزیری، فتنه کار قوام السلطنه  کوردلرله آذربایجانلیلار آراسیندا نفاق سالماق مقصدی ایله کورد خالقی نین رهبری،  قاضی محمده  گیزلی صورتده خوش ظاهر بیر تئلگراف گؤندرمیش و آذربایجان خالقی نین ملی آزادلیق حرکاتینا قارشی  کوردلرین ایران حکومتینه کمک ائتمه سینی تکلیف ائتمیشدیر. کوردستان دئموکرات فرقه سی نین رهبری قاضی محمد ایران ارتجاعچیلاری نین بو چیرکین نیّتلرینی فاش ائتمیش و قواما کسگین جاواب وئرمیشدیر. بو مناسبتله " آذربایجان " روزنامه سی یازمیشدیر: کورد خالقی نین محبوب پیشواسی جناب آقای قاضی محمد نخست وزیر آقای قوامین فتنه انگیز و آزادلیق ضدینه اولان خوش ظاهر تئلگرافینا دیش سیندیریجی جاواب وئرمیشدیر. و اثبات ائتمیشدیرکی، کورد خالقی داها ظولم آلتیندا یاشاماق ایسته میر و آذربایجان ، کورد خالقلاری آراسیندا کی دوستلوغی بو حیله لرله  بوغماق اولماز"{14}...

 آذربایجان و کورد خالقی نین مبارزه سینی و اونلارین آراسیندا  دوستلوغون محکملنمه سینی گورن ارتجاع مختلف حیله لرله بو دوستلوغی هر آن بئله آرادان آپارماغا چالیشیردی.

 بیرگه آپاریلان بو مبارزه نین شدتلنمه سینی گؤرن ایران حاکمه طبقه سی مختلف بهانه لرله  بو بیرلی یی  پوزماغا، بو ایکی قونشی ملتی بیر- بیرینه دوست یوخ ، دوشمن ائتمه یه استقامت گؤتورموشدی .  نمونه اوچون  بو اولایلاردان  بیری نین اوستوندن پرده  گؤتورن  بیر سندلی  یازیا اشاره ائتمک اولار.

 غلام یحیی دانیشیان یازیرکی،منیم تعجیلی تبریزه  چاغریلماغیمین سببینی پیشه وری قیساجا شرح ائتمه سیندن معلوم اولدی کی، دوشمن بو دفعه آذربایجانلی- کورد قیرقینی سالماغا حاضرلاشیر. پیشه وری نین گؤسته ریشینه اساساً اورمیه یه حرکت ائتمه لی اولدوم . پیشه وری ایشین نه قدر تهلوکه لی اولماسی حاقدا اطرافلی دانیشماسادا هر حالدا معین اشتریخلرله منی آگاه ائتمک ایسته ییردی کی، حادثه چوخ مهم  و بلکه  ملّی حکومتین مقدراتی نین بیر حصّه سی نین حل ائدیلمه سی مسئله سی قارشیدا  دورور. هر حالدا  من مسئله نین نه قدر جدّی و خطرناک اولماسینی حس ائتسم ده سونرادان یئرلرده اولارکن ایشین نه قدر ملی حکومتین وارلیغی اوچون زیانینی داها دریندن حس ائتدیم.

 من، پیشه وری ایله گؤروشوب صاباحی تئزدن یولا  دوشدوم . مرنددن بیر دسته فدائی نین خویا گؤنده ریلمه سی باره ده سرانجام وئردیم  و اؤزومده تعجیلی خویا حرکت ائتدیم. خویدا غیر- عادی  و اهالی نین  واهیمه سینه سبب اولان بیرحادثه نین اؤزوم شخصاً شاهدی اولدوم. بیر عیده  کوردلر اؤز سیلاحلاری ایله خوی دا کوچه لرده  گه زیردیلر.اونلارین خویا  نه اوچون گلمه لری و کوچه لرده  نه اوچون گزمه لری حاقدا اهالی نین هئچ نه دن خبری اولمادیغینا گؤره ، اهالی  ایچه ریسینده  بؤیوک  واهیمه یه  سبب اولموشدور. بو وضعیّتدن استفاده ائدن دوشمن حکماً توققوشما تؤرتمک و یارانمیش واهیمه نی ده  شدتلندیرمه یه  چالیشیردی. شهرده ائله خوشا گلمز شرایط یارانمیشدی کی، هامی نه ایسه مهم خوشا گلمز ناگووار بیر حادثه نین باش وئره جه ینی قورخی ایچه ریسینده  گؤزله ییردیلر.من کورد باشچیلارینی فرماندارلیغا دعوت ائتدیم. اونلارلا عمومی وضعیّت حاقیندا قیسا صحبت ائدندن سونرا اونلارا بیلدیردیم کی، سیزین آتلیلارین کوچه ده ، دکان- بازردا سیلاحلی گزمه لری اهالی نین ناراحت اولماسینا سبب اولور. اونا گؤره ده  شهرده  سیلاحلی گزمه یی قدغن ائدیریک و بیزیم بو تدبیرین حیاتا کئچیریلمه سینده  بیزه  کمک ائتمه یی سیزدن خواهش ائدیریک. عینی زاماندا صحبت آراسی خاطیرلادیم کی، بیز بو تدبیری باشقا واسطه لرله ده حیاتا  کئچیره  بیله ریک .

 غلام یحیی دانشیان خوی شهرینده اولان حادثه لرین شرحینی وئردیکدن سونرا، یازیرکی، خویدان سلماسا گئتدیم. اورادا دا عینی خویدا حیاتا  کئچیردی ییمیز تدبیرلری تکرار ائتدیک و کوردلر شهردن چیخیب اؤز یئرلرینه گئتدیلر. خوی و سلماسدان سونرا اساس مأموریت یئریمیز اولان اورمیه یه گئتدیم.

 اورمیه ده وضعیت خوی- سلماسدا کی کیمی دئییلدی . بوردا وضعیت آغیر ایدی .اورمیه یه  یئتیشن کیمی سرهنگ آذری و فرماندار رفعی نین یارانمیش مؤوجود وضعیت باره ده معلومات لارینی  دینله دیم.

 اونلارین معلوماتیندان آشکار اولدی کی، کوردلر سرباز خانانی اوچ طرفدن محاصره ائدیبلر. بو وضعِیّت اهالی نین بؤیوک تشویشینه سبب اولموشدور. بو وضعیّتدن دوشمن استفاده ائتمه یه چالیشیردی. خصوصی ایله مرکزی دولتین سازمان– امنیت تشکیلاتی آرانی قیزیشدیریب ، قارداش قیرغینی تؤرتمه یه جان آتیردی. خیلی گرگین وضعیت یارانمیشدی. آزاجیق یوبانماق و کیچیک احتیاط سیزلیق بؤیوک فلاکته سبب اولا بیلردی.

 من ایلک نؤوبه ده سرهنگ آذری نی خاطیر جمع ائتدیم کی، نه لازیم دیرسه ائده جه ییک . او، آنجاق آرخایین اولسون و هئچ بیر پرووکاسییایا یول وئرمه سین. اونا  تاپشیردیم کی ، بیر قدر سویوق قانلی اولماقلا یاناشی عینی زاماندا بیر قدرده جّدی اولسون . فرماندار رفعی دن خواهش ائتدیم کی، کورد طایفا باشچیلارین فرماندارلیغا دعوت ائتسین .

 دانشیان یازیرکی، اونلارین نه ایسته مه سینی من آچیق دئسک- بیلمیردیم. هر حالدا معیّن خوشا گلمز تدبیرلره ال آتماق ایسته دیکلرینه آرتیق ذرّه  بئله شبهه یوخ ایدی. فرماندارین واسطه سی ایله توپلاشان کورد طایفا باشچیلاری ایله صحبته باشلاندی. یارانمیش وضعیت و قارشیدا دوران وظیفه لر حاقیندا دانیشدیقدان سونرا آذربایجان- کورد خالقلاری نین تاریخی دوستلوغوندان، هر ایکیسی نین عینی دوشمن طرفیندن محکم  تضییقه معروض قالماسیندان، هر ایکسیی نین ده ملی ظولمه معروض قالماسینا عائید مثاللار گه تیردیک . بیر قدر صحبتدن سونرا هر ایکی قارداش ملتین قارشیسیندا دورموش عینی دوشمنین حیله سیندن ده مثاللار سؤیله مکله، واحد دوشمنه قارشی هر ایکی قارداش خالقین واحد وظیفه لریندن دانیشدیم. بوتون بونلاردان سونرا اساس مطلبه کئچیب بئله سئوال وئردیم: ایندی سیزدن سوروشورام سیلاحلی دسته لرینیزی گه تیریب، سربازخانانین یانیندا ساخلاماقدان مقصد ینیز نه دیر؟ بیز قارداشیق، اونا گؤره ده  نه قدر آچیق دانیشساق بیر او قدر یاخشی اولار. بو عمللرینیزله  نه ائتمک ایسته ییرسیز؟ بلکه بیر قدرده آچیق دانیشاق. اگر اورمیه نی توتماق ایسته ییرسینیزسه اوندا اؤزونوزده  بیلیرسینیزکی باجارماسیز. گوجونوز چاتماز. گلین لاپ آچیق دانیشاق و دوشمنین فئلینه اویمایاق. گلین دوشمنین ایسته دی یینی یوخ، اؤز خیریمیزی نظردن کئچیریب اونا عمل ائده ک. دوشمنین تورونا دوشمکدنسه ، گلین دوستلوغوموزی بیر قدرده محکملندیره ک ؛ قارداشلیغیمیز داهادا محکم اولسون.

 دانشیان علاوه ائدیرکی،صحبتیمیزین سونوندا کورد طایفا باشچی لاریندان نوری بی آدلی بیریسی دئدی کی، سیز همیشه کورد و آذربایجانلیلارین قارداش اولماسیندان دانیشیرسیز، آمّا داغی بیزه  وئریب ، شهرلری اؤزونوز گؤتورورسوز. اوندا بس بو نئجه قارداشلیقدیر؟ اودورکی، اورمیه نی ده  بیزه  وئرین!اونون سئوالی بیر قدر ظارافاتیانا و کئچمیش ائل مثالینا اساسلانیب دئییلمه سینه باخمایاراق، بعضیلری نین حقیقتاً مقصدلری ، بعضی شهرلری اشغال ائتمک ایدی.

 من بو حاقدا گئنیش مباحثه و ایضاحین یئرسیز اولماسینی حس ائدیب دئدیم کی، هله لیک گلین حکومتیمیزی محکمله دک، واحد قوّه ایله دوشمنین قارشیسینا چیخیب، بو یئرلرین حقیقی صاحبی اولاق ، اوندان سونرا بیرلیکده اوتوروب ، ایکی قارداش اؤز آرزولاریمیزی حل ائده ریک. بو گون ایشیمیز دوشمن نیّتینی پوچ ائتمکدن، عمومی ایشیمیزین خیرینه اولان تدبیرلری حیاتا کئچیرمکده دیر. او تدبیرلردن بیری ده سیزین حربی حصّه لری نیزین اؤز یئرلرینه قایتاریلماسیدیر. شهرده سیلاحلی آداملارین گزمه سی اهالی نین ناراحتلیغینا سبب اولورکی، بودا یاخشی ایش دئییلدیر. سؤزوموزی یئکونلاشدیریب، اونلارا دئدیم کی، گئدیب سحر ساعات اونا قدر فیکیرلشسینلر و ساعات 10- دا  گؤروشک. فدائی لرین و قیزیلباش ملی اوردوموزون حاضر باش اولمالاری  حاقدا  گؤسته ریش وئردیم.

 صاباحیسی گون راضیلاشدیغیمیز واخت یئنی دن توپلاشیب صحبت ائتدیک ، - یازان غلام یحیی دانشیان کوردلرین سیلاحلی دسته لری نین شهرلردن چیخیب گئدیکلرینی قید ائدیر وعلاوه ائدیرکی، کورد لر شهردن چیخیب گئدندن سونرا یئنه ده طایفا باشچیلاری ایله صحبتیمیزی داوام ائتدیردیک . عمومی وضعیتله یاناشی ، من اونلارا دئدیم کی ، ملی حکومت سرحدلریمیزی قوروماق مقصدی ایله، بورادا 300 نفرلیک بیر نگهبانلیق یاراتماق قرارینا گلمیشدیر. من عینی زاماندا بیلدیردیم کی ، اونلارین خرجینی ، ائله جه ده  سیلاحلاندیریلماسی ایشینی ملی  حکومت اؤز عهده سینه  گؤتورمکله ، بو تدبیرین عملی ایشینی کورد قارداشلاریمیزا  تاپیشیرماق قرارینا گلمیشدیر.

 ملی حکومتین  بو  تدبیرینی اورکدن  به یندیکلرینی  بیلدیرمکله ، بو ایشین محض کوردلره تاپشیریلماسیندان  دا چوخ راضی قالدیقلارینی دئیه ره ک بئله اعتمادا قارشی اؤز تشکرلرینی بیلدیردیلر. بو تدبیر حقیقاً آذربایجانلیلارین و کوردلرین دوستلوق و قارداشلیغی نین محکم اولماسیندان و اونون داها دا محکمله نه جه ییندن خبر وئریردی. من طایفا باشچیلارینا مراجعت ائده رک دئدیم کی، گئدین اؤز آرانیزدا راضیلاشین هر طایفانین نه  قدر آدام وئره جه یینی معیّن ائدین . اونلار منیم یانیمدان چوخ راضی حالدا چیخیب گئتدیلر.

 صحبتیمیزدن اوچ گون کئچه نه  قدر اورادا ایدیم ؛هله ده کورد طایفا باشچیلاریندان خبر یوخ ایدی. من اونلاری بیرده  فرماندارلیغا دعوت ائتدیم. اونلاردان مسئله نین نه یئرده اولدوغونی سوروشدوم . نئجه بؤلدوکلری نین سایلارینی ایسته دیم. آیدین اولدوکی، نگهبانلیقدا خدمت ائده جک 300 نفردن هر طایفا نه قدر وئرمه سینده  راضیلیغا  گله  بیلمه میشلر.

 من اونلاردان سوروشدوم کی، نییه اؤز آرانیزدا راضیلیغا  گله  بیلمیرسیز؟ - اونلاردان بیری دئدی کی، بیز نئجه بؤلوروکسه بیر طایفا یا 10 نفر آدام آز دوشور. من سوروشدوم کی، بیز 10 نفر آرتیرساق ایشینیز دوزه لر؟ هامیسی بیر آغیزدان دئدی لرکی، اوندا دوزه لر. من دئدیم کی، من اؤز مسئولیّتیمله 10 نفر آرتیریرام . اوندان هامیسی سئویندیلر. بئله لیکله مسئله دوستجاسینا حل ائدیلدی. اونلارلا گؤروشوب دوستجاسینا آیریلدیق. بونونلا دا شهرده سیلاحلی گه زینتی نین قدغن ائدیلمه سی تدبیری اجراء ائدیلمه یه  باشلاندی.

 دانیشایان یازیرکی، بیز اوردا اؤیرندیک کی، بئله بیر خوشا گلمز حالین میدانا گلمه سینده  یئرلی ملکه دارلارین و سازمان امنیّت جاسوسلاری نین بؤیوک تأثیری اولموشدور. بیز اونلاردان 9 نفرینی حبس ائدیب تبریزه  گؤندردیک . بئله لیکله اورمیه ده ایشلر اؤز قایداسینا دوشدی و هرکس اؤز عادی ایشی ایله مشغول اولماغا  باشلادی{15}.

 " کیهان" روزنامه سی، کورد خالقی نین آزادلیق حرکاتی حاقیندا بحث ائدرکن یازیرکی، کورد، ایرانلی و ایرانلی دا  کورد دیر. کورد خالقی استقلال ایسته میر.

 ملی حکومتین باش ناظیری سید جعفر پیشه وری یازیرکی، بیز هندوستانی، عرب دنیاسینی ، مصری ، بالاخره اؤز وطنیمیزین اساسی ثروتنی تشکیل ائدن جنوب نفت معدنلرینی آزاد ائتمک شعاری ایله ایشه باشلامامیشیق. استعمارچی و خالقلارین قانلارینی سوران محافظه کار دولتلرین داخیلی و خصوصی ایشلری ایله ده ایشیمیز یوخدور. ساده  بیر صورتده اؤز ائویمیزی ایسته دی ییمیز کیمی اداره ائتمک ایسته ییریک {16}.

 بئله بیر دوشونجه ایله حرکته باشلایان آذربایجان ملی حکومتی نین ایراندا  تاثیری اؤزونی  بیر چوخ ساحه ده  گؤستردی.او جمله دن: "او واختا  قدر تهراندان باشقا ایرانین هئچ  بیر یئرینده علمی موسسه و عالی مکتب یاراتماق ایسته مه ین تهران حکومتی آذربایجاندا اونیورسیته یارادیلماسی نین تاثیری آلتیندا و خالق کوتله لردی نین تضییقی نتیجه سینده مشهد، شیراز و اصفهاندا طب فاکولته لری آچماغا مجبور اولدی"{17}.

 " تهران حکومتی نین آذربایجانا  قوشون یئریتمک اوچون کوردستان اراضیسیندن کئچمک حاقیندا کورد خالقی نین رهبری قاضی محمده گؤنده ردی یی تئلگرامین جاوا بیندا قاضی محمد بیلدیرمیشدی کی، تهران قوشونلاری آنجاق بیزیم نعشیمیزین اوزریندن آذربایجانا هیجوم ائده  بیلر.بو جاوابلا قاضی محمد ایکی قارداش خالقین آراسیندا دوستلوغون نه قدر صمیمی اولدوغونی و بو بیرلی یین  سارسیلمازلیغینی  بیر داها نشان وئردی"{18}.

 21 آذر حرکاتی دؤورونده مبارزه میدانینا آتیلان کوردلر اورمیه ده، میانداب دا و باشقا یئرلرده آذربایجانلی فدائی لرله خوشبخت حیات اوغروندا  بیرگه  ووروشموشلار.آذربایجان ملتی ایسه تاریخ بویی گئدن مبارزه لرده  کورد خالقینا هر جور کمک ائتمکدن مضایقه  ائتمه میشلر.

 آ. زادیگیان ، 21 آذر حرکاتی دؤورونی خاطره یازیسیندا بئله قلمه آلیر: 1946- جی ایلین او کتیابر آیی نین آخیرلاریندا پیشه وری نین باشچیلیغی ایله خوجه میر کندینده حربی مشاوره کئچیریلدی. قاضی محمد، محمد حسین  سیف قاضی و ائله جه ده ملامصطفی ، کبیری، عظیمی ، قلی صبحی و باشقا بیر سیرا  گؤرکملی فدائی باشچیلاری اشتراک ائدیردیلر.

 ایران قوشونلاری آذربایجانا خائنجه سینه باسقین ائتدی یی زامان عظیمی و ژنرال ملا مصطفی ساقیز، کوردستان خطی نین مدافعه سینه تعیین اولوندیلار. ژنرال کبیری ماراغا، چارویماق، قارا آغاج ، تیکان تپه خطینه، قلی صبحی ایسه میاندوآب قند کارخاناسینا و باشقا یولداشلارآیری-آیری منطقه لرین مدافعه سینه تعیین اولدیلار.

 مبارزه میزین ایلک گونلریندن سنگر یولداشی اولدوغوم شهید یولداشلارین بیر چوخ قهرمانلیقلاری و فداکار لیقلاری منیم اوچون اونودولمازدیر. اونلارین فدائی لرله ، قوشون حصه لری ایله، عمومیتله خالقا مهربان مناسبت لری نین، وطنه سونسوز محبتلری نین، محکم اراده لری نین و باشقا ملتلرین حقوقلارینا حؤرمت بسلمه لری نین عملده شاهدی اولموشام{19}. ایشخان زادگیان هله اؤنجه  بو علاقه لره اشاره ائده رک  یازمیشدی:  ژنرال عظیمی و مایور رامتینین باشچیلیغی ایله 2500 نفردن آرتیق آذربایجان فدائی و عسگرلری کورد خالقینا کمک ائتمک مقصدی ایله ماراغا و میاندابدان بوکان منطقه سینه دوغری حرکت ائتدیلر. کؤمه یه گلن بو قوشونلار کوردستان کندلیلری طرفیندن آچیق اوره ک  و  دوز– چؤره کله قارشیلانیردیلار. کورد قیزلاری اللرینده حالوا و یاغلی چوره کله دولی اولان سینیلر توتاراق یول اوستونه چیخیب " به خیرهاتون!"  ( خوش گلمیشسی نیز!) دئییردیلر. آذربایجان و کورد سیلاحلی قوّه لری  بوکانا داخیل اولارکن اهالی ائل عادتی اوزره اونلارین آیاغی آلتیندا قوربان کسدیلر، زورنا– بالابانلا اونلارین قارشیسیندا یاللی گئتدیلر. یئنیجه یاییلمیش دوستلوق ماهنیسی  بوکانلیلارین دیلیندن که سیلمیردی. ماهنی بو سؤزلرله باشلانیردی:" پیشه وری،قاضی محمد هه ردوک برای معنوین ..."  پیشه وری و قاضی معنوی قارداشلاردیرلار.

 آذربایجان و کوردستان ملی قوشون حصّه لری بوکاندان سقز جبهه سینه دوغری حرکت ائده رک سقز شهری نین 12 کیلومترلی یینده  یئرلشن سرا کندینده  شدتلی ووروشمالاردان سونرا دوشمن قوشون لارینی دارما- داغین ائدیب  سرا  کندینی و بیر چوخ باشقا کندلری اله  کئچیردیلر.

 مبارزه بونونلا بیتمه دی.تهران حکومتی سقزدا اولان قوشونلارینی گئتدیکجه قوّتلندیریردی. آذربایجان و کوردستان قوشونلاری ایسه تام شجاعتله ووروشوردیلار. بو مبارزه لرده  کوردستانین احمد فاروقی کیمی  بیر چوخ ایگید اوغوللاری شهید اولدوغی کیمی آذربایجانین دا یوزلرله فدائی سی ایکی قارداش خالقین آزادلیغی یولوندا اؤز جانلارینی فدا ائتدیلر. سقز جبهه سینده  کورد و آذربایجان خالقلاری نین ملی آزادلیق  و استقلالیتی یولوندا ووروشموش اولان ژنرال عظیمی، مایور رامتین ، سلطانی آزاد، ناصری، خاکزاد، جودت،  قاسمی و بیر چوخ باشقا ایگید اوغوللار تهران قوشونلاری باسقین ائدن زامان شاه جلادلاری طرفیندن توتولوب اعلام اولدیلار{20}.

 " کیهان " روزنامه سی یازیرکی ، شهبه یوخدورکی، ایرانین شمالیندا دئموکراتلارین حرکاتی ایرانین ان اهمیّتلی تاریخی حادثه لریندندیر. بو حرکات ایرانین بوتون شهرلرینه کئچرسه، نتیجه ده شرق تاریخینده یئنی فه صیل باشلاناجاقدیر{21} .

 "21 آذر نهضتینده آذربایجان فدائی لری نین تفنگلریندن آتیلان ایلک گول له سسلری ایرانین سیاسی محیطینی ده ییشیب، ارتجاع  قوّه لرینی گئری اوتورماغا مجبور ائتدی. کورد خالقی نین ملی آزادلیق مبارزه سی نین غلبه سی ایراندا یاشایان باشقا خالقلارین اؤز مبارزه لرینه اینامینی داهادا آرتیردی. ارتجاع دسته لری نین الی ایله باغلانمیش کلوبلارین قاپیسی آچیلدی، آزادیخواه مطبوعات یئنی دن  نشره  باشلادی.

 خسرو روزبه اؤزونون حربی محکمه ده کی دفاعیه سینده ایران آزادیخواهلاری نین 21 آذر نهضتینه مناسبتی، اونا بسله دی یی دوستلوق علاقه لرینی افاده ائده رک دئییردی: 25- 1324- جی ایللرده باش وئرمیش آذربایجان و کوردستان حرکاتی بیزیم  استقلالیمیزین ساخلانیلماسینا، قورونماسینا و محکملنمه سینه سبب اولموشدور.آذربایجان حرکاتی آذربایجانی و ایرانی آزاد ائتمک اوچون ضروری ایدی"{22}.

 حرکاتین رهبری، سید جعفرپیشه وری ایسه یازیردی: آذربایجان نهضتی خالق نهضتی دیر. او اؤز گوجونی و قدرتینی خالقدان آلمیشدیر.آذربایجان نهتضتی نین ریشه سی چوخ درین و چوخ قوّی دیر. اونی بوتون ایران خالقلاری نین اوره یینده  و مظلوملارین  روحونون عمقینده آراماق لازیم دیر{23}.

 سید جعفرپیشه وری ملتلره مناسبتده ایسه یازیردی کی،ملی اسارت و قابا استبداد اصولونون مزه سینی آنلادیغیمیزا  گؤره  اسیر ملتلره  اوره ییمیز یانیب اونلارین اسارت و استعمار بویوندوروغی آلتیندان خلاص اولماقلارین صمیم قلبدن آرزو ائتدی ییمیز حالدا  زلف یاره توخونماق قوروخوسوندان اونلارین آزادلیق حرکتی حاقیندا نهایت درجه احتیاط ایله دانیشماغا عادت ائتمیشیک{24}.

 بو سببدندیر کی، ملی حکومتین حیاتا کئچیردی یی مترقی تدبیرلر، خالقا وئردی یی حقوقلار ایراندا یاشایان مختلف خالقلارین آرا سیندا سون درجه جدی اهمیته مالک اولان مناسبتلر دوغوردی.

  ملی حکومتین خالقا وئردی یی مطبوعات، عقیده و سؤز آزاد لیغی ایران خالقلارینی بوحقوقلاری مدافعه ائتمک اوچون سفربر ائتدی. 

 بو اولایلارین عظمت و قدرتیندن بوتون ایران خالقلاری یئنی قوّه آلیر، حرکاتی  وار قوّه ایله مدافعه ائتمه یه سؤوق ائدیردی.

 " ایران ارتجاع سی نین خائنانه هیجوموندان سونرا یوزلرله آذربایجانلی عائیله سی ایرانین جنوب منطقه لرینه سورگون ائدیلدی. بوتون سورگون بویی اونلارا مادی وسائط، حکیم و درمان یاردیمی ایرانداکی باشقا خالقلارین اؤز آذربایجانلی قارداشلارینا،21 آذر نهضتینه اولان صمیمی مناسبتلرینی ثبوت ائتدی"{25}.

ادبیات و منبع لر

1- " آذربایجان" روزنامه سی 1327- جی ایل.نمره- 67.

      آذربایجان ملتی نین شرق دنیاسینا تأثیری.

     * مجیری.

2- " آذربایجان" روزنامه سی 1352- جی ایل. نمره- 2377.

3- " آذربایجان" روزنامه سی 1327- جی ایل. نمره- 90.

      ملی حکومت خالقلارین آزادلیغینی تأمین ائتمیشدی.

    * غفار کندلی.

4- " آذربایجان" روزنامه سی 1329-  جی ایل. نمره- 684 .

 5- " آذربایجان"روزنامه سی 1341- جی ایل.نمره- 1429.

      21 آذر نهضتینده ملی اقلیتلرین اشتراکی حاقیندا.

      * جعفر مجیری.

6- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل.3- مهر.

 7- باخ دیل و ادبیات دا 5- شه.

 8- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل، 4- آبان.

9- " آذربایجان" درگیسی 1365- جی ایل. نمره- 2. ص-51.

   * سیدآغا عون الهی- 21 آذر نهضتی نین تأثیری.

10- " آذربایجان" روزنامه سی 1343- جی ایل، نمره-1537.

    * ذ. شریفی- خالق محبتی.       

11- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل، نمره- 1591.

12- " آزاد ملت " روزنامه سی. 1325- جی ایل. 7 خرداد.

13-  " آذربایجان" روزنامه سی 1333- جی ایل، نمره- 634.

        آذربایجان و کورد خالقلارینین دوستلوغی سارسیلمازدیر.

     * سهراب زمانی.

14- " آذربایجان" روزنامه سی 1333- جی ایل، نمره- 670.

     * رحیم قاضی- ایکی قارداش خالقین دوستلوغی.

15- 2004- جی ایل دنیا آذربایجانلیلارینین ایمئل قوروپوندا.

      ژنرال غلام یحیی دانشیاندان خاطره.

     * صمد نیک نام.

16- ملی حکومت و رای لر. ص-39.

      آذربایجان و کورد خالقی نین وارلیغینی دانماق اولماز.

      *  فتحی خشکنابی.

17- باخ دارالفنون دا 16- یا.

18- " آذربایجان" روزنامه سی 1955- جی ایل.نمره- 708.

        کوردستاندا ملی حکومت قورولماسینین  ایل دؤنومی.

       * علی ابلوچ. 

19- " آذربایجان" روزنامه سی 1334- جی ایل، نمره- 793.

       * آ. زادیگیان- خاطره .

20- " آذربایجان" روزنامه سی 1334- جی ایل. نمره- 812.

       ایکی قارداش خالقین بیرگه مبارزه تاریخیندن خاطره.

      * ایشخان زادگیان.

21- " 21 آذر" درگیسی.1379- جی ایل، نمره- 9.ص- 54.

     * اسماعیل شمس- 21 آذر حرکاتی اؤلمزدیر.

22- " آذربایجان" روزنامه سی 1347- جی ایل.نمره- 1749.

      21 آذر نهضتینده خالقلار دوستلوغی.

       * مختار  دیده کنان.

23- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل.14- شهریور.

24- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل.

      سید جعفرپیشه وری .

25- " آذربایجان" روزنامه سی 1338- جی ایل. نمره- 1211.

       21 آذر نهضتی و خالقلار دوسنلوغی.

       * ج . حسین زاده .

۲۳ ائکیزلر(جوزا) ۱۳۹۰

ملی حکومت و جاوان لار

21 آذر حرکاتینین نتیجه سی، آذربایجان ملی حکومتی جاوانلارین انقلابی ایشه جلب اولونماسی نقطه– نظردن آذربایجان تاریخینده چوخ مهم  بیر مسئله نی اورتایا قویدی. جاوانلارهم حرکاتین حاضرلانماسیندا،هم اونون یارانماسیندا، هم ده اصلاحات تدبیرلری نین حیاتا کئچیریلمه سینده فعال صورتده اشتراک ائتدیلر.

اونلار فدائی لر جرگه سینده ، ملی قوشوندا ، مدنیت ، معارف و اینجه صنعت ساحه لرینده چوخ مهم رول اوینادیلار. ملی حکومتین دولت قورولوشوندا، ملی مجلس ده،انجمنلرده، دولت اداره لرینده، روزنامه لرده، صحیّه ده، آبادلیق ایشلرینده، قیزیلباش خالق قوشونلاریندا، محکمه لرده  و سایر یئرلرده  بوتون طبقه و زمره لر اشتراک ائتدی یی کیمی ، گنجلرده  بو اورقانلاردا فعال اشتراک ائدیردیلر.

سیدجعفرپیشه وری  یازیردی: وطنیمیزین گؤزی جاوانلاریمیزدیر. آذربایجاندا یاشامیش و دوغولموش، اونون دوز- چؤره یینی یئمیش و آنالاریمیزین حلال سودونی اممیش جاوانلاریمیز اؤز ملی وظیفه لرینه انجام وئریب، ارتجاع عنصرلری ایله  مبارزه ده خالقیمیز ایله شریک و هم فیکیر اولاجاقلار{1}.

اونا گوره دیرکی،" 12 شهریور تاریخلی مراجعتنامه سیندن سونرا کارخانا و اعمالاتخانالاردا ایشله ین جاوانلار، محصللر، مختلف پئشه صاحبلری اولان اوغلان و قیزلار فرقه نین بایراغی آلتینا گلدیلر. فرقه سیرالاریندا  بیرلشن و خالقین آزادلیغی اوغروندا هر جور فداکارلیغا حاضر اولدوقلارینی اعلان ائدن اودلی مبارزلر ایچه ریسینده جاوانلاردا گؤرکملی یئر توتوردیلار. بو بیر حقیقتدیر کی ، نهضتین حاضرلانماسی و کئچیریلمه سینده جاوانلار اؤز اوزه رلرینه دوشن وظیفه لری شرفله  یئرینه  یئتیردیلر. اونلار سنگرلرده  دوشمنله اوز- اوزه  ووروشور، فرقه نین هر جور تاپیشیریقلارینی حیاتا کئچیریر و اونون آزادلیق ایدییالارینی خالق کوتله لری آراسیندا یایماق اوچون آپاریلان تبلیغات و تشویقات ایشلرینده یاخیندان فعالیت گؤستریردیلر.تکجه بو جهتی گؤسترمک کفایتدیرکی، ملی حکومت طرفیندن تأسیس ائدیلمیش 21 آذر مدالی ایله تلطیف ائدیلنلر ایچه ریسینده  چوخلی جاوان دا  وار ایدی.

اوزون ایللردن بری آزادلیق و اضطرابسیز حیات عشقی ایله یاشایان جاوانلار فرقه نین و خالقین اعتمادینا لایق اولدوقلارینی عملده ثبوت ائتدیلر.

جاوانلار استحصالاتدا، یوکسک امک نمونه لری گؤسته ریر، ملی حکومتین مادی قدرتینی آرتیرماقدا، ملی صنایع و فلاحتی انکشاف ائتدیرمکده چالیشیر، مدرسه  و عالی مکتبلرده  یوکسک شعورلوق نمونه لری گؤسته ریردیلر. بوتون بونلارلا  یاناشی جاوانلار خالقی متشکللشدیرمک، اونلاردا انقلابی ایشه صداقتی قوتلندیرمک و خالقین مختلف طبقه لرینی یئنی حیاتین طلبلری  سه و ییه سینه  یوکسلتمک اوچون مدنی تدبیرلرین حیاتا  کئچیریلمه سینده ده فعال اشتراک ائدیردیلر. ملی حکومت دؤورونده آچیلمیش افسرلیک مکتبینی وطنه و خالقا خدمت ائتمک اوچون جاوانلار تشکیل ائدیردیلر"{2}.

"آذربایجان" روزنامه سی الده ائدیلن نائلیّتلری قوروماق اوچون بوتون آذربایجان جاوانلاری نین بیرلشمه سی ضرورتینی ایره لی سوروردی. روزنامه یازیردی کی، بیزه حیات لازیمدیر. بیزده  گره ک حقوق اجتماعی دن بهره مند اولاق . بیزده گره ک اؤز دردلریمیزه  چاره ائده ک . بیزده  گره ک اؤز آتالاریمیز کیمی اؤز حاقیمیزی آلماقدان اؤتری آیاغا قالخاق، قورخمایاق، اتحاد ائده ک ، مبارزه یه باشلایاق . بیزه آذربایجان بالاسی و ستارخان ائولادی دئییرلر. بیزده  گره ک بیرله شک، اتحاد ائده ک، محکم، قیریلماز بیر زنجیر کیمی ظالملرین ، مستبدلرین قاباغیندا ییخیلماز بیر سد اولوب جاوانلار تشکیلاتی نین بایراغی آلتیندا مبارزه یه  باشلا یاق{3}.بو دؤورده  جاوانلار آراسیندا استعدادلی شاعیرلر،گؤزه ل صنعتکارلار میدانا گلیردی.بونونلا  یاناشی دنیادا ان مهم خبرلردن سایلان 1945- جی ایل نویابرین 10- دا عموم دنیا گنج لر فئدراسیاسی یارادیلدی.او واخت دنیانین 63 اؤلکه سیندن 437 جاوان  لندنه  توپلاشاراق مختلف  دیللرده  دانیشان ، مختلف عقیده لره مالک اولان جاوان اوغلان و قیزلارین مجلسینی کئچیردیلر. عموم دنیاجاوانلار فئدراسیونی یاراتماغین اساسی دا همین توپلانتی  دا  قرارا آلیندی."عموم دنیا گنجلر فئدراسیاسی یاراناندان سونرا  بو فئدراسیایا داخیل اولان گنجلرین تشکیلاتلاری بیر چوخ اؤلکه لرده  آغیر مبارزه شرایطینده انکشاف ائتمیشدیر.

مستملکه و آسیلی اؤلکه لرده ملی آزادلیق حرکاتی نین یوکسلمه سی دئموکرات گنجلر تشکیلاتلاری نین فعالیّتینه و گنجلرین داها دا گئنیش مقیاسدا  مبارزه آپارمالارینا تکان وئردی. بو اؤلکه لرین دئموکرات گنجلری اؤز آزادلیغی اوغروندا،حقوقونون تاپدالانماسی علیهینه  جدی صورتده  مبارزه یه  قالخدیلار.

بعضی ارتجاعی حکومتلرین عموم دنیا گنجلر فئدراسیاسی علیهینه  یوروتدویی هر جور فتنه کارلیقلارا باخمایاراق مختلف اؤلکه لرده گنجلر تشکیلاتی بؤیوک موفقیتلر الده  ائتمیشدیر"{4}.

جاوانلاری اؤلکه ده  ساوادا، علمه، بیلی یه و یئنی یارانمیش ملی دولتی قوروماغا، اؤلکه نی داغینیق وضعیتدن چیخارماغا، مترقی بشریّتین الده ائتدی یی بؤیوک علمی نائلیتلره  یییه لنمه یی مقصد گؤتورن" آذربایجان" روزنامه سی جاوانلارا آشاغیداکی شه کیل ده  مراجعت ائدیردی:

سیز مگر فیکیر ائتمیرسیزکی، گله جک آذربایجان اؤز آزادلیق و استقلالیّتینی سیزدن گؤزله ییر{5}؟

" 21 آذر نهضتی نین حاضرلانماسی و کئچیریلمه سینده، حکومتی اله آلماقدا و سایره ده  ائله  حادثه یه  تصادف ائتمک اولماز کی ، اورادا جاوانلار آتا- آنالاریمیزلا  بیرگه  مبارزه ده اشتراک ائتمه میش اولسونلار.

ملی حکومت دؤورونده تشکیل اولونان شاعرلر جمعیّتی، اینجه صنعت مکتبی،  دولت تیاتری نین آرتیستلری سیراسیندا جاوانلار مثلی گؤرونمه میش فعالیت ائدیردیلر.

قیزیلباش و فدائی دسته لری نین سیرالاریندا و آرخا جبهه ده اولان اون مینلرله جاوانلارین فداکارلیقلاری خالقیمیزین افتخاری دیر.

فرقه نین مرکزی کمیته سی نین  صدری بادگان میانا محلی کمیته سینه یوللادیغی تئلگرافدا بئله یازیر: میانا دئموکرات جاوانلار تشکیلاتی نین جبهه ده اولان فدائی لری ایله اونلارین عائیله لری آراسیندا یاراتدیقلاری ارتباط دسته لری سیزین تشکیلاتین ان بؤیوک  فعالیّتیندن  بیری دیر"{6}.

بو ارتباط دسته لری حاقیندا حرکاتین اشتراکچیلاری طرفیندن خاطره لر شکلینده چوخلی معلوماتلار وئریلمیشدی. او جمله دن بیرینده  اوخویوروق:" او زامان خالقین منافعی کئشیینده دوران هر اوچ فدائی دن ایکسی جاوان ایدی. مبارزه نین گئنیشلنمه سی و شدتلنمه سی جاوانلار قارشیسیندا یئنی وظیفه لر قویوردی. بو جهتدن انقلاب عرفه سی دؤورونده میانا جاوانلاری نین گؤستردی یی تشبث اولدوقجا ماراقلی دیر. او دؤورده  جبهه لرده  دوشمنله ووروشان فدائی لرین اؤز ائولری  و عائیله لری ایله یاخین علاقه لرینین اولماسی سوزسوز کی ، اونلارین دؤیوش قابلیتلرینی آرتیرماقدا آز اهمیت کسب ائتمیردی. میانا جاوانلاری گؤزه ل بیر تشبث میدانا آتاراق فدائی لرله اونلارین عائیله لری آراسیندا علاقه یاراتماق ایشینی اؤز اوزرلرینه گؤتوردیلر.سونرادان بو تشبث داها گئنیش شه کیل آلدی.

آذربایجان جاوانلاری نین ملی قوشوندا کی اشتراکلاری دا تاریخی اهمیته مالک اولان بیرایش ایدی. چونکی حاکمیّت اله آلیندیقدان سونرا اونی قورویوب ساخلاماغین نه قدرده چتین اولدوغونی اونلار چوخ گؤزه ل باشا دوشدیلر"{7}.

باشقا یؤندن بو حادثه یه دیگر حرکات اشتراکچیلاریندان بیری بئله تؤخونولموشدی:" خمسه ایالتینده ذوالفقاری نین قولدور دسته لری و شاهین گؤندردی یی قوشون حصه لری علیهینه میانا و ساراب فدائی لری ده  ووروشوردیلار. بو ووروشمالار بیر نئچه آی داوام ائتدی یی اوچون فدائی لر ائولریندن خبرسیز ایدیلر. بئله بیر زاماندا میانا کمیته سی نین تشبثی ایله جاوانلار تشکیلاتی نین  بریقادالاری  فدائی لرین یاشادیقلاری کندلره  گئده رک اونلارین عائیله لرینه لازیم اولان ایشلرده  کمک ائدیر، حتی فدائی لرین تورپاقلارینی شوملاییر و اکیردیلر. سونراچتینلیکلردن قورخمایا راق فدائی عائیله لری نین مکتوبلارینی خمسه نین اوزاق کندلرینده اولان فدائی لره  یئتیریردیلر. گنج لرین موزیکال و آکتورول دسته سی، شاعیرلر و دیکلاماتورلاری  جبهه یه  گئده رک فدائی لری تشویق ائدیردیلر"{8}." 1325- جی ایل تیر آیی نین 13- ده  کونقره ده اشتراک ائتمک اوچون بوتون نماینده لر اطرافدان تبریزه گلمیش و کونقره کمیسیونی طرفیندن اؤز اعتبارنامه لرینی آلمیش دیلار. جاوانلار تشکیلاتی نین مبارزه  دوستلاری اولان  کورد دئموکرات جاوانلار تشکیلاتی طرفیندن 3 نفر قوناق عنوانی ایله نماینده  اشتراک  ائتمیشدیر...

 نهایت ، تیر آیی نین 15- ده سحر ساعات 9- دا آذربایجان دئموکرات جاوانلار تشکیلاتی نین بیرینجی کونقره سی تبریزده  فردوسی مکتبی سالونوندا تشکیل تاپدی.

ملی حکومتین باشچیسی آقای پیشه وری  کونقره یه  گؤندردی یی پیامدا یازمیشدی: اؤز صمیمی تبریکاتیمی کونقره یه  گؤندرمکله اونون موفقیّتینه اوره کدن علاقه مند اولدوغومی بیلدیرمک ایسته ییره م. دئموکرات جاوانلارین قارشیسیندا دوران وظیفه اولدوقجا آغیر، اولدوقجا جّدی دیر. فرقه میز 10 آیلیق شدید مبارزه  نتیجه سینده  بؤیوک موفقیتلره  نائل اولوب. خالقیّمیزی تشکیل ائتمیش و دئموکراتیک نهضتین بوتون ایرانا یاییلماسینا یول آچمیشدیر. دئموکرات جاوانلار تشکیلاتی سیاسی بیلیک ایله برابرعموم تعلیم و تربیه ایشینه آرتیق  درجه ده دقت و اعتنا وئرمه لی دیر. معارف و معلوماتسیز بیر ملت بو گونکی دنیادا سعادتمند اولا  بیلمز.

جاوانلار کونقره سی فرقه میزین رهبرلی یی آلتیندا آشاغیدا کی گونده لیکله ایشه باشلادی:

1- فرقه میزین عمومی سیاستی باره سینده دان- فریدون ابراهیمی.

2- عمومی گزارش.

3- مرکزی تشکیلات کمسیونی نین گزارشی.

4- مرکزی تبلیغات کمسیونی نین گزارشی.

5- مرکزی تفتیش کمسیونی نین گزارشی.

6- مرکزی مالی کمسیونی نین گزارشی.

7- مرامنامه و نظامنامه نین تصویبی.

8- مرکزی کمیته سئچگیسی.

9- مرکزی تفتیش کمسیونی نین سئچگیسی.

10- مختلف مسئله لر.

11- قرار.

12- دنیا دئموکرات جاوانلارینا  تبریک.

13- نمایش.

آذربایجان دئموکرات جاوانلار تشکیلاتینین بیرینجی کونقره سینی آذربایجان جاوانلاری و خالقی بؤیوک روح یوکسکلی یی ایله قارشیلامیش و اؤز ایشینی 3 گون داوام ائتدیره ن کونقره یه هر طرفدن تبریک تئلگرافلاری  گؤنده ره رک  اونا موفقیتلر آرزو ائدیردیلر.

کونقره اساس اعتباری ایله آشاغیدا قید اولونان قرارلاری آلمیشدیر:

1- مرکزی تشکیلات کمسیونی نین گزارشیندن سونرا نظره آلینمیشدیرکی آذربایجان جاوانلار تشکیلاتی ، محصللر آراسیندا نفوذی  داها دا  قوتلندیرمک اوچون ضیالی معلملرله سیخی رابطه ده اولوب طلبه لری جاوانلار تشکیلاتینا داها آرتیق جلب ائتمه یی اونوتمامالیدیر. اوشاقلا را ایندی دن ساغلام تربیه وئرمک اوچون آذربایجان دئموکرات جاوانلار تشکیلاتی نین رهبریتی آلتیندا اوشاقلار تشکیلاتی نین یارانماسی دا جاوان نسل اوچون آرتیق درجه ده اهمیتلی مسئله لردن بیری ایدی.

2- مرکزی تبلیغات کمیسیونینی دینله یه رک  کونقره، آذربایجانین بوتون یئرلرینده جاوانلار تشکیلاتی اوچون مناسب کلوب دوزه لتمک، جاوانلارین سیاسی و اجتماعی معلوماتلارینی یوکسلتمک اوچون سیاسی کورسلار تشکیل ائتمک، ساوادسیزلیغی لغو ائتمک اوچون کندلرده مکتب و گئجه کورسلاری آچماق ، جاوانلارین ساغلام تربیه ائدیلمه سی اوچون ورزش درنکلرینی داها آرتیق ایشه سالماق کیمی بیرچوخ باشقا مسئله لرده حل ائتمیشدیر.

3- کونقره ده مرکزی مالی کمسیونی نین گزارشی اساسیندا و فرقه میز طرفیندن جاوانلارا  کمک عنوانی ایله وئریلن بودجه نین ، عضولیک حاقیندان الده ائدیلن پوللاری آذربایجان دئموکرات جاوانلار تشکیلاتی نین واسطه سی ایله تصویب اولونموش بودجه لر اوزره خرجلنمه سی ، مالی قسمتی تقویت ائتمک اوچون جاوانلارین بوتون یئرلرده کنسرت و تیاترلار وئریلمه سی  و سایر بو کیمی مسئله لرده  ایره لی  سورولموشدی.

4- مرکزی تفتیش کمیسیونی نین گزارشی ایله علاقه دار اولاراق تفتیش کمیسیونی نین نظامنامه سی تصویب اولموش و بیرسیرا باشقا موافق مسئله لرده حل ائدیلمیشدی"{9}.

" آذربایجان " روزنامه سی آذربایجان دئموکرات جاوانلارین بیرینجی کونقره سینه حرکاتین رهبری سید جعفر پیشه وری نین اؤنجه قید اولونان پیامینی چاپ ائتمیشدیر. پیام دا قید اولونوردی کی، جاوانلار بیزیم  گله جه ییمیزدیر.اونلارا  بیز همیشه امید گؤزی ایله باخیریق. اگر اونلارین تربیه سی دوزگون یول ایله گئدرسه بیز هامیمیز خوشبخت اولاریق . اگر خدانکرده اونلار یانلیش یولا دوشسه لر اوندا بوتون خالقین زحمتلری هدر گئده جکدیر. من جاوانلاریمیزین آز بیر زاماندا بؤیوک موفقیتلره ، خصوصاً بیرینجی کونقره نین تشکیل ائدیلمه سینه موفق اولما لارینی فال نیک توتوب امیدوارم اونلار هوا و هوسی کناره قویوب دوزگون یول ایله خالقیمیزا رهبرلیک ائده جکلر و بو یولدا داها بؤیوک موفقیّتلر قازاناجاقلار{10}.

"آذربایجان دئموکرات جاوانلار تشکیلاتی آز بیر مدتده وطنیمیزین گوندن-گونه چیچکلنمه سینده سرعتلی آددیملارلا ایره لییه  دوغری  گئتمه یه باشلادیلار. دئموکرات جاوانلار بیر ایل ملی حکومت دؤورونده اؤز مرکزی اورقانی اولان " جاوانلار" روزنامه سینی ده  منتشر ائتمه یه موفق اولدیلار.

جاونلار تشکیلاتی نین اورقانی " جاوانلار" روزنامه سی گنجلری وطن مدافعه سی و اصلاحات تدبیرلری نین حیاتا کئچیریلمه سینده، اونلارین  سفربرلی یینده  اونودولماز رول اوینامیشدی"{11}.

"21 آذر نهضتی جاوانلارین استعداد و قابلیتلرینی ، اونلارین یارادیجیلیق قوّه لرینی ایشه سالماق دا گئنیش امکانلار یاراتدی. جاوانلار ایسه اؤز استعداد و یارادیجیلیق فعالیتلرینی نهضتین گئنیشله نیب محکملنمه سی ایشینه حصر ائتدیلر. اونلار فدائی و خالق قوشونلاری حصه لرینده کنسرتلر، آزپرده لی نمایشلر و آکروبات تاماشلار تشکیل ائدیردیلر. جاوانلارین الفبا ساوادسیز لیغینی لغو ائتمک ایشینه خدمتلری خصوصی ایله قید ائدیلمه لی دیر. جاوانلار شهرلرده خالق معارفی شبکه لری نین گئنیشلنمه سی اوچون وسایط  توپلانیلماسی ایشینده وار قوّه ایله چالیشمیشلار. تبریزین بیرینجی ناحیه سینده 3، 4، 6- جی و باشقا ناحیه لرینده، اورمی، ماراغا و اردبیلده ملی حکومت زامانی تیکیلن بیر چوخ مکتبلر او زامان فرقه تشکیلاتلاری نین تشبثی و جاوانلارین  بو یولدا ائتدیکلری فعالیّتین یادگاری دیر. تیکینتی ایشلرینده ، تازا کارخانالارین،خصوصی ایله  ظفر کارخاناسی نین  تیکیلمه سینده ، سایر مؤسسه لرین  برپا ائدیلمه سینده ، مکتبلرین قورولوشوندا، مدنی اوجاقلارین یارادیلماسیندا آذربایجان ملی حکومتی نین پایتختی اولان قوجامان تبریز شهری نین آبادلاشیب گؤزه للشمه سینده ده جاوانلار مهم رول اوینادیلار"{12}.

ملی حکومتین چوخ سایلی تدبیرلریندن اولان اوشاقلارا قایغی، حیاتا کئچیریلن اصلاحاتین ان ده یرلی ساحه لریندن ایدی .

" یئتیم و صاحبسیز اوشاقلارین تربیه سی حاقیندا کی قرار، کوچه لرده سرگردان قالمادان اوشاقلارا نجات وئردی. بو قرار اوزه ره ایکی تربیه ائوی تیکیلدی و اوشاقلارین تربیه آلینماسینا امکان یارادیلدی. بو تربیه ائولرینده اوشاقلارین ساغلاملیغینا و اونلارین انکشاف ائتمه لرینه بؤیوک فیکیر وئریلیردی. اوشاقلارین دوزگون و بو گونکی اصول ایله تربیت اولونمالاری اوچون تدبیرلر گؤرونوردی. بئله لیکله ایللر بویی  دیوارلار دیبینده یاتان اوشاقلار همین باغچالاردا و تربیه ائولرینده آزاد  و شن حیاتا چیخدیلار.  ائله بونون اوچون ایدی کی ، ملی حکومت دؤورونده  کوچه ده  یاتان اوشاقلارا  راست گلمک ممکن دئییل ایدی. همین اوشاقلارین متشکللشدیریلمه سی جاوانلار تشکیلاتینا تاپشیریلدی . جاوانلار تشکیلاتی اوشاقلاری مجّانی اولاراق یالنیز بیر دفعه 3220 دست اوغلان و قیز اوینفورم پالتاری ایله ، 577 جفت باشماق ایله تأمین ائتدی.

گئت- گئده  بو تشکیلات کندلرده  و قصبه لرده یارانماغا باشلادی.

ملی حکومتین قراری اوزره حربی مکتبده  بیرینجی نؤوبه ده  یوخسول کندلی بالالاری قبول اولونوردی . بئله لیکله 1000- نفره  یاخین اوشاق بورادا تربیه آلیردیلار. ملی حکومتین بو قایغیسی نتیجه سینده  نه اینکی تبریز، اورمیه، زنگان کیمی شهرلرده حتی ان کیچیک قصبه لر و کندلرده ده  بئله اوشاقلاردا قهرمانلیق ارثی تظاهر ائدیب و آزادلیق حسی اویاتمیشدی"{13}.

ادبیات و منبعلر

1- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل. 22- آبان.

2- " آذربایجان" روزنامه سی 1344- جی ایل. نمره - 1591.

     21 آذر عنعنه لری جاوانلارین مبارزه سینده  یاشاییر.

    * ا- صابر.

3- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل. 28- آذر.

4- " آذربایجان" روزنامه سی 1955- جی ایل. نمره- 790.

    عموم دنیا دئموکراتیک گنجلر فئدراسیاسی حاقیندا.

   * میرزه زاده  سلطان.

5- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل. 27- آذر.

6- " آذربایجان" روزنامه سی 1950- جی ایل.نمره- 309.

   * غفار کندلی- جاوانلار ملی حکومت دؤورونده .

 7- " آذربایجان" روزنامه سی 1349- جی ایل. نمره - 1849.

    * ا- صابر- 21 آذر نهضتی و جاوانلار.

8- " آذربایجان" روزنامه سی 1334- جی ایل. نمره- 800.

    * علی شمیده - 21 آذر نهضتی و گنجلریمیز.

9- " آذربایجان" روزنامه سی 1950- جی ایل. نمره- 309.

     دئموکرات جاوانلار تشکیلاتینین بیرینجی کونقره سی.

    *  تبریزخانی.

10- " آذربایجان " روزنامه سی 1325- جی ایل. 6- تیر.

11- " آذربایجان" روزنامه سی 1328- جی ایل. نمره- 207.

      دئموکرات جاوانلار تشکیلاتی ایل دؤنومی.

     *  حمید محمد زاده.

12- " آذربایجان" روزنامه سی 1341- جی ایل. نمره- 1430.

     * محمدعلی مجیری- 21 آذر نهضتی و جاوانلار.

13- " آذربایجان" روزنامه سی 1950- جی ایل. نمره- 309.

    * رضی قوامی- جاوانلار تشکیلاتی نین فعالیتیندن.   

آردی وار ...

۲ بوغا(ثور)  ۱۳۹۰

قادین لار

اوزون ایللردن بری اؤلکه نین آزادلیغی و استقلالیتی اوغروندا کیشی لرله چی یین- چی یینه مبارزه آپاران قادینلارین مبارزه سی ایکینجی دنیا محاربه سی دؤورونده  و اوندان سونراکی ایللرده  داها دا  شدتلنمیشدیر.

20- جی عصرین اوّللریندن ایران قادینلاری ان ابتدائی حقوق لاردان بئله محروم ایدی. قیزلاراوچون یازیب- اوخوماق بؤیوک بیر گوناه حساب اولونوردی. کئچمیشده قادینلارین ساوادلانماسی بیرنوع عائیله  پوزغونلوغی کیمی قلمه وئریلیردی.

قادینلارین حقوقونی مدافعه ائدن هئچ بیر قانون یوخ ایدی.   

 1911-1905- جی ایللرین مشروطه حرکاتی دؤورونده قادین لارین دا  بو انقلابدا اشتراک ائتمه سینه باخمایاراق اونلارا یئنه ده حقوق وئریلمه دی. لاکین ، آذربایجاندا  گئدن ملی- دئموکراتیک حرکاتیمیزدا قادینلاردا بویوک رول اوینادیلار. ایستر 21 آذر حرکاتی نین حاضرلانماسیندا، ایسترسه ده اونون موفقیتلری نین قورونماسیندا، اصلاحاتلاری نین حیاتا کئچیرمه سینده قادینلاردا کیشی لرله چی یین- چی یینه ووروشموش، مبارزه آپارمیش و حتی اؤز جانلارینی دا  بو یولدا  قوربان وئرمیشلر.

"خالقین دوشمنلرینه قارشی همیشه باریشماز انقلابی مؤوقعده دوران،آچیق فیکیرلی و دئموکراتیک احوال- روحیه لی مینلرله مبارزلرین یئتیشمه سینه و یوکسک معنوی صنعت لره مالک اولماسیندا آنالارین تربیه سی نین بؤیوک رولی واردیر.لاکین، آذربایجان قادینلاری نین خالق سعادتی یولوندا کی خدمتی بونونلا  بیتمیر. اونلار آزادلیق حرکاتیندا اؤز ارلری و قارداشلاری ایله بیر سیرادا بلاواسطه اشتراک ائتمیشلر.

آذربایجان قادینلاری خصوصی ایله 1911- 1905- جی ایللرده خارجی امپریالیستلره و فئودال اصول- اداره سینه قارشی ملی استقلالیت و دئموکراتیک قورولوش اوغروندا کی انقلابی حرکاتدا دقته  شایان  رول  اوینامیشلار.

قادینلاریمیز مشروطه انقلابی نین بوتون مرحله لرینده و بوتون مبارزه  فورمالاریندا ایستر سیلاحلی  ووروشمالاردا ، ایسترسه ده میتینگلرده ، نمایشلرده  و باشقا انقلابی چیخیشلاردا  فعال اشتراک ائتمیشلر.اعتبارلی منبعلره اساسلانان" ایرانین استقلالیت مبارزه سی اوغروندا " آدلی اثرین مولفی  یازیرکی، تبریز ووروشمالارینا حصر اولونان  فوتو  شه کیللرین  بیرینده  اوزو  روبندلی ، الی تفنگلی 60 قادین شکلی چه کیلمیشدیر . بو قادینلار تبریز سنگر لریندن  بیرینی  ساخلاییردیلار...

" حبل المتین" قزئتی نین یازدیغینا گؤره ، انقلابچی ستارخان عسگرلری ایله  شاه اوردوسی آراسینداکی ووروشمالاردان بیرینده اؤلن انقلابچیلارین مئیتلری آراسیندا کیشی پالتاری گئیمیش 20 قادینین مئیتی تاپیلمیشدیر"{1}.

" 20- 1918- جی ایللرده، 45 - 1941- جی ایللرده  و خصوصی ایله 21 آذر نهضتینده مؤوجود قورولوشون ده ییشدیریلمه سینده، شاهلیق اصول اداره سینه قارشی آذربایجانین کندلرینده قهرمانلیق لار گؤسته رن،  سیلاحا  ساریلان، اؤز قارداشلاری ایله  بیرلیکده چی یین- چی یینه ووروشان فدائی قادینلاریمیز یوزلرله دیر.

1945 - جی ایل آذربایجانین بیر چوخ ماحللاریندا ، او جمله دن هشترود

ماحالی نین عجمی کندینده ، کاغیذکنان ماحالیندا ، قوشا بولاق و یانبولاق کندینده ، سارابین شره بیان کندینده ، تیکمه داش دا، گول تپه کندینده، قاراداغین آزقان و اوتی کندلرینده قهرمانلیقلار گؤسته رن آذربایجان قادینلاری هئچ واخت یاددان چیخمایاجاقدیر.

 سلطان آباد کندینده ژاندارملار کیشیلرین اوستونه هیجوم چکدیکده قادینلار ژاندارملارین قارشیسیندا سد اولوب" اوّل بیزی اؤلدورون سونرا ارلریمیزی دؤیون"- دئیه بؤیوک بیرهیجان قوپارمیشلار.

1946- جی ایلده خائنجه سینه وطنیمیزه  سوخولان ایران ظولمکار لارینا قارشی ووروشاراق 5 گون تامام محاصره ده قالیب تک باشینا مقاومت گؤسته رن شاهئسون قیزی سریه نی کیم یاددان چیخارا  بیلر"{2}؟

" 21 آذر نهضتی قادینلارین دا حیاتینا جدی تأثیر گؤسترمیش و ایراندا بیرینجی دفعه اولاراق قادینلاری اجتماعی حیاتا جلب ائتمیش و اونلارین آزادلیغی اوغروندا مهم تدبیرلر حیاتا کئچیر میشدیر.

آذربایجان قادینلاری سئچگیلرده فعال اشتراک ائتمیش و بئله لیکله سیاسی حاکمیّتین الده ائدیلمه سینده بؤیوک رول اوینامیشلار"{3}.

" وطن یولوندا " قزئتی یازیر کی، بو یاخینلاردا تهران قزئتلری مدیرلریندن بیر نئچه سی :" فرمان" قزئته سی مدیری- شاهنده، "ایران ما" قزئتی مدیری- تفضلی،" رهبر" قزئته سی یازیچی لاریندان- بزرگ علوی ایله مهاباد دا  کورد خالقی نین رهبری جناب محمد قاضی آراسیندا مصاحبه اولموشدور." فرمان" قزئته سینده  چاپ اولونموش همان مصاحبه نی اختصارلا درج ائدیریک  یازان - " وطن یولوندا "  قادینلار حاقیندا بیر سئوال- جاوابی  بئله یازیر:

 س : آذربایجان دئموکرات فرقه سی " متفق ملت لر منشوری"- نین اجازه  وئردی یی  کیمی  بیرینجی دفعه اولاراق سئچگی لرده اشتراک ائتمک  حقوقینی  قادینلارا دا  وئرمیشدی . سیزده  بئله  حرکت  ائده جکمی سینیز؟

 ج : آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین بو ایشینی چوخ دوزگون و یئرلی بیلدی ییم حالدا دئمه لی یم کی، بیز بو اشده بئله موفقیت قازانا بیلمه میشیک{4}.

 ایران تاریخینده بیرینجی کره آذربایجان قادینلاری ملی مجلس سئچگیلرینده اشتراک ائتمیش، کیشی لرله برابر بو یولدا بؤیوک فعاللیق گؤسترمیشلر.

 قید ائتمک  یئرینه دوشرکی ، ملی حکومت زامانی  آذربایجاندا " آذربایجان قادینلار تشکیلاتی 1945- جی ایل، دئسامبرین 26- دا تشکیل ائدیلدی. 1946- جی ایل ژوئیه نین 4-ده قادینلار تشکیلاتی نین 600 نفرعضوی نین اشتراکی ایله گئنیش اجلاس چاغیریلدی. تشکیلاتین هیئتینه موقتی اولاراق 5 نفر قادین سئچیلدی. آذربایجاندا قادینلار تشکیلاتی نین یارانماسی مناسبتی ایله ایرانین بیر چوخ شهرلریندن، او جمله دن تهراندان، رشتدن و چالوسدان آذربایجان قادینلارینی تبریک ائتمک اوچون نماینده هیئت لری گلدی.

1946- جی ایلین مارس آیی نین 5- ده تبریزده آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین رهبرلی یی ایله قادینلار تشکیلاتی نین کونفرانسی کئچیریلدی. کونفرانس دا 250 - نفردن آرتیق قادین نماینده سی اشتراک ائتمیشدی. کونفرانسی آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین مرکزی کمیته سی نین صدری سید جعفر پیشه وری تبریک نطقی ایله آچدی.

 آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین رهبرلی یی ایله اردبیل، زنگان ، ماراغا، خوی، آستارا، میانا، خالخال، اورمیه، ساراب، مشگین و باشقا شهرلرده قادینلار تشکیلاتلاری یارانیر و فعالیته باشلاییردی. بئله کی، 1946- جی ایل ژانویه نین 17- ده مرندده  قادینلار تشکیلاتی نین ایکینجی نؤوبتی اجلاسی کئچیریلدی"{5}. 

 " آذربایجان قادینلاری نین کوتله وی  صورتده  ساوادلانماسی اوچون لازیمی تدبیرلر گؤرولدی. قادینلاراوچون هر ناحیه ده بیرمکتب آچیلدی. عین زاماندا تبریزده کی کارخانالاردا زحمتکئش ایشچیلرین ساوادلانماسی اوچون کورسلار تشکیل ائدیلدی.

 کبریت، گؤن، ایپلیک کارخانالاریندا سوادسیزلیغی لغو ائتمک اوچون آچیلمیش کورسلاردا 1000 نفردن آرتیق قادین تحصیل آلیردی. اوچ یوز نفردن آرتیق قادین آدینی ملی قوشون سیرالارینا یازدیرمیشدی. ایران قادینلاری نین حقوقونی مدافعه ائدن جمعیت، تهراندان ملی حکومتین باشچیسی سید جعفر پیشه وری نین آدینا گؤندردیکلری تئلگرافدا ایران قادینلاری نین سئوینجینی بیلدیره رک یازیردی: قادینلارین حقوقونی مدافعه ائدن جمعیت سیزه  و دئموکرات فرقه سی نین باشقا رهبرلرینه اؤز صمیمی تشکرلرینی بیلدیریر. چونکی ، سیزین سعیلرینیز و فداکارلیغینز نتیجه سینده ایران خالقی نین آزادلیغی اوغروندا مبارزه ده  بؤیوک موفقیتلر الده ائدیلمیشدیر. خصوصی ایله دئموکرات فرقه سی نین باشچیلیق ائتدی یی عظمتلی نهضت قادینلارین عصرلر بویی دوچار اولدوق لاری محرومیت زنجیرلریندن آزاد اولمالارینا ، اونلارین سئچگی لرده اشتراکینا و باشقا اجتماعی حقوقلار الده ائتمه لرینه شرایط یاراتدی"{6}.

 21آذر حرکاتی نین اشتراکچیسی م. طاهر، " آذربایجان" روزنامه سینده  یازیردی: بوتون اجتماعی حقوقلاردان محروم اولان آنا و باجیلاریمیز، هر بیر زحمته قاتلاشا- قاتلاشا، قوینوندا گئجه– گوندوز بیزلری بسله ییب بؤیودن آنالاریمیز بیزیم کیشی لریمیزدن داها آرتیق درجه ده علمدن، معارفدن محروم اولموشلار. ارتجاع بیزیم غیرتلی، ناموسلی آنا و باجیلاریمیزین اوزونه علم، مدنیت قاپیلارینی باغلامیش، اونلاری بوتون بشری حقوقلاردان محروم ائدیب زاواللی ، بیچاره حالینا سالمیشلار.

 آروادلارین کیشی لرله برابر حقوقا مالک اولماسی و انتخاباتدا  اشتراکی تزه  بیر مسئله دئییلدیر. بلکه بوتون دنیا دئموکراسی مملکتلرینده خانملار اؤز حقلرینه مالک اولموشلار. یعنی دولتی ایشلرده دخالتلری وار.لاکین، بیزیم مملکتده  قادینلاریمیزی بیچاره و بدبخت ائتمیشلر. بو گون آذربایجان قادینلاری بوتون ایران قادینلاری اوچون سعادت قاپیلارین آچماق دا آذربایجانین مرد، قهرمان آزادیخواهلاری کیمی بو یولدا اوّلینجی قدملرینی گؤتوردیلر.بلی، ممکن دور بعضی ارتجاعی قیسا فیکیرلی آداملارا  قادینلاریمیزین رأی وئرمه سی تعجب گلسین؛ لاکین، هئچ تعجب ائدیله سی شئی یوخدور. قادینلارین دنیا آزادلیغیندا بؤیوک اهمیتی و شرکتی اولموشدور.

  یوناندا  قادینلار ارتجاعی قوّه لرایله ووروشموش،داش ایله، اسلحه ایله دوشمنی ازمیشدیر. قادینلار جامعه نین اوزونی ایشیقلا ندیریر. بو گون آذربایجان خالقی اؤز تاریخینه  بیر شئی علاوه ائتدی. اودا آنا- باجیلاریمیزین ملی مجلس وکیللرینه رأی وئرمه لریدیر.

 قوی دنیا ملتلری ائشیتسین و گؤرسون کی، آذربایجانین قادینلاری اوره کلری شاد  و سئوینج ایله دسته- دسته اؤز رای لرینی مجلس وکیللرینه  وئردیلر.

 آنا- باجیلاریمیز بونونلا  کیفایتلنمه یه جکلر.اونلارحتی مجلسه بئله گله جکده  اؤزلریندن وکیللر انتخاب ائده جکلر.  قوی آنالاریمیزین طالعی گولسون . بو بوتون ایران خانیملارینا  بیر مژده دیر.

 بونونلادا  آنا و باجیلاریمیز تاریخین صحیفه لرینه قیزیل خط ایله اؤز دوغری و حقیقی حقوقلاریندان دفاع ائتمک اوچون آدلارینی ثبت ائتدیلر. تاریخ همیشه آذربایجانین قادینلاری نین قهرمانلیغینی و آزادیخواهلیقلارینی قید ائدیب، گله جک نیسللریمیز اونلارین  بو ایشلرینی یاد ائده جکلر{7}.

1324- جی ایل آذر آیی نین 10- دا 40 اؤلکه قادینلاری نین 850  نفر نماینده سینین اشتراکی ایله پاریس شهرینده چاغریلان بیرینجی کونقره ده بین الملل قادینلار فئدراسیونی تشکیل ائدیلمیش، فاشیزمه قارشی مبارزه ده قادینلارین بؤیوک رولونی یوکسک قیمتنلدیره رک ، کونقره محاربه دن سونرا کی دؤورده  قارشیدا دوران وظیفه لرین حل ائدیلمه سینده فعال اشتراک ائتمک اوچون قادینلاری بوتون اؤلکه لرده واحد دئموکراتیک تشکیلاتلار اطرافیندا سیخ  بیرلشدیرمک ضرورتینی قید ائتدی. بیرینجی کونقره  قادینلارین اقتصادی، سیاسی و اجتماعی حقوقلارینین مدافعه سی، اوشاقلارین حیاتی نین قورونماسی و خوشبخت گله جه یین تأمین ائدیلمه سی، بوتون یئر اوزونده حقیقی دئموکراسی و محکم صلح یارادیلماسی اوغروندا داها فعال مبارزه آپارماغی بین الملل قادینلار تشکیلاتی نین اساس و تاخیره سالینماز وظیفه لری کیمی معین ائتدی. 

 انقلابی مبارزه عنعنه سینه مالک اولان  آذربایجان قادینلاری نین مبارزه سی ده اوزون تاریخه مالکدیر.بو قدیم تاریخه مالک مبارزه لرین گؤسته ریجیسی اولان یازیلی ادبیاتیمیزدا بدیعی یارادیجیلیق نمونه لری بیر یانا، خالق ادبیاتیندا، خصوصاً داستانلاریمیزدادا  بو اولایلار اؤزونی گؤسترمکده دیر. نمونه اولاراق کوراوغلی و نیگار،نبی وهجر، اصلی و کرم  و سایر داستانلاریمیزدا قادینلارین کیشی لرله برابر مبارزه میدانینا آتیلماقلاری بو مدعانی تصدیق ائدیر.

 " 1325- جی ایل خرداد آیی نین 2- ده تبریز شهرینده آذربایجان قادینلاری نین 4- جی کونفرانسی تشکیل اولموشدور. کونفرانسی آذربایجان خالقی نین جسوراوغلی ستارخانین قیزی معصومه خانیم آچیق اعلان ائتمیشدی. .

 ملی حکومتین یئریتدی یی دوزگون سیاست نتیجه سینده، آذربایجان قادینلاری وطنیمیزده باشلانان جوشغون حیاتین فعال و مبارز قوروجولاری اولموشلار. آذربایجان ملی حکومتی قادینلاریمیزین انکشاف و ترقی سینه بؤیوک قایغی گؤسته ره رک ، اؤلکه نین اقتصادی ، سیاسی و مدنی حیاتیندا اونلارین کیشی لرله برابر اشتراک ائتمه لری اوچون گئنیش امکان و تأمینات یاراتمیشدیر.

 اؤلکه میزین داخیلی حیاتی نین بوتون ساحه لرینده : کارخانا، مکتب ، مؤسسه، اداره، خالق قوشونی سیرالاریندان توتموش عالی حاکمیت اورقانی اولان آذربایجان ملی مجلسینه  قدر هر یئرده  قادینلاریمیزین کیشی لرله چیین– چیینه جوشغون فعالیتینه راست گلمک اولوردی. آزاد محیط ده اؤز حکومتی نین رهبرلی یی آلتیندا آذربایجان قادینلاری نین یوکسک سیاسی فعاللیغی بیرداها گؤستردی کی، قادینلارین انکشاف و ترقیسینه قایغی گؤسته ریلدیکده ، اونون استعداد و قابلیتینی بوخوولایان جهالت زنجیرینی  قیردیقدا، او، بؤیوک خارقه لر یارادا   بیلرمیش. بونی ملی حکومت دؤورونده اؤلکه میزین حیاتیندا آذربایجان قادینلاری نین فعال اشتراک ائتمه سینده   بیر داها آیدین گؤرمک اولدی"{8}.

 ایران تاریخینده ثبت اولوب قالاجاق چوخ اؤنملی بیر فاکتی بوراداجا قید ائتمک یئرینه دوشر. تکجه ایراندا دئییل، " یاخین و اورتا شرق خالقلاری تاریخینده  بیرینجی دفعه اولاراق قادینلارین ملی مجلسه نماینده  سئچمکده اشتراک ائتمه لری اولموشدور.

 ملی حکومتین عالی محکمه سینین صدری - ز. قیامی نین شخصی آرشیوینده قورونوب ساخلانان سندلره اساسا تبریز شهری نین بیرینجی دؤور مجلس سئچگیلرینده مرکزی صاندیغا 500 قادین، چرنداب و لیل آباد سئچگی صاندیغینا 459 قادین، قره ملک و شام قازاندا 14 قادین ، ده وه چی  و سورخابدا 506 قادین ، امیرخیز و دوزدوزاندا 156 قادین ، خیابان و مارالان محله لرینده 754 قادین، باغ مئشه و بیلان کودا 262 قادین ، حؤکمه وار دا ایسه 521 قادین گیزلی سس وئرمه یولی ایله مجلس نماینده لری نین سئچیلمه سینه رای وئرمیشلر.

 ادبیات و منبعلر

1- " آذربایجان" روزنامه سی 1335- جی ایل. نمره- 929.

     آذربایجان قادینلاری نین انقلابی مبارزه  تارخیندن.

    * ع -  زنوزی.

2- " آذربایجان"روزنامه سی 1340- جی ایل. نمره- 1374.

      آذربایجان قادینلاری نین مبارزه تاریخیندن.

     * ا- ابراهیمی.

3- " آذربایجان" روزنامه سی 1347- جی ایل. نمره- 1749.

   * م. افخمی- ایکی اصلاحات- ایکی نتیجه.

4- " وطن یولوندا " قزئتی 1946- جی ایل.نمره- 3 ( 357). 

5- " آذربایجان" روزنامه سی 1343- جی ایل. نمره- 1538.

  * ایران ابراهیمی- 21 آذر قادینلارا آزادلیق  وئردی.

6- " آذربایجان" روزنامه سی 1349- جی ایل. نمره- 1849.

     ملی حکومت قادینلارا حقیقی آزادلیق وئردی.

    * ایران ابراهیمی.

7- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل. 12- آذر.

     آذربایجان خانملاری انتخاباتدا اشتراک ائتدیلر.

    * م. طاهر. 

8- " آذربایجان"روزنامه سی 1337- جی ایل. نمره- 1052.

     قادینلاریمیزین حیاتیندا تاریخی کونفرانس.

    * همای روئین دژ.

9- ملی حکومتین فدائی و قیزیلباش خالق قوشونلاری. ص- 16.

آردی وار ...

۲۵ بوغا(ثور)  ۱۳۹۰

ملی حکومتین پروقرامیندا صحیه تدبیرلری

 ملی حکومتین اساسلی اصلاحات تدبیرلریندن بیری صحیه ساحه سینده گؤرولن ایشلر اولموشدی. ملی حکومت دؤورینده حیاتا کئچیریلن  بو اصلاحاتین  سه وییه سینی  گؤسترمک اوچون قید ائتمک یئرینه دوشرکی ، تهران حکومتی مغلوبیتدن نئچه ایللر سونرا دا  نه اینکی آذربایجاندا، هئچ  تهراندا دا  او  سه وییه ده  بیر ایش گؤره بیلمه میشدی. بو جهتدن دیرکی، صحیه حاقیندا گؤسته ریجی فاکتلارا اساسلانان علمی- نظری یازیلارا استناد ائتمک اؤنم داشییر.

 " مرتجع ایران حاکملری نین اوزون ایللر بویی آذربایجان خالقینا توتدوغی دیوان تکجه اونون ملی ثروتینی غارت ائتمک و خالقی یوخسوللوق منگنه سینده سیخماقلا محدودلاشمیر.اونلار،خالقیمیزین معنویاتینی- ملی دیلینی، ملی تاریخ  و ملی مدنیتینی  وحشیجه سینه تاپدالاماقلا برابر اونی هر جور طبّی وسایطدن ده محروم ائتمیشلر. ان آغیر امک شرایطینده ایشله مک و ان چنین مادی وضعیتده حیات سورمکله برابر صحیه وسایطی نین اولماماسی اوزوندن آذربایجانین شهر و کند اهالیسی ایچه ریسینده مختلف تهلوکه لی  خسته لیکلر ائپیدئمی شکل آلمیش و بو خسته لیکلردن هر ایل مینلر و اون مینلرله آدام تلف اولموشدی.

 رسمی معلوماتا گؤره ایراندا بیر چارپایایا 3400 نفر خسته دوشدی یی حالدا جنوبی آذربایجاندا 40- جی ایلده هر بیر تختخوابا 70000 نفر خسته دوشور . 6 میلیون اهالیسی اولان جنوبی آذربایجاندا جمعیسی 218 حکیم واردیر. بونا گؤره ده هر 25000 نفره  بیرجه حکیم دوشور.

 218 حکیم دن آنجاق 49 نفری دولتی وظیفه لرده ایشله ییر. اهالی نین اکثری پوللا معالجه ائدن حکیمه مراجعت ائده  بیلمه دیکلری اوچون تورکه چاره  درمانلارا ال آتیرلار و آرالیق" حکیم لردن" یاردیم دیله ییرلر.

 جنوبی آذربایجاندا چیچکله  خسته له ننلرین 50- 20 % حکیم و درمانسیزلیقدان اؤلور.

 تراخوم ایله  خسته له ننلرین سایی  اورتا حسابلا  شهرلرده  و کند لرده آز قالا 100% چاتیر. 1932- جی ایلده جنوبی آذربایجاندا 412500 نفر تراخوم ایله خسته لنمیش و بونلاردان 1237 نفری  کور اولموشدور.1944- جی ایلده تبریز ایزالیاتورلاریندا 113 نفر جذام ایله خسته له نن اولموشدور.

 ملی حکومت دؤورونده اؤلکه میزین سیاسی، اجتماعی و مدنی حیاتیندا  بیر سیرا  اهمیتلی و اساسلی  ده ییشیکلیکلر یاراندی. ملی صحیه نین یاخشیلا شدیریلماسی و طبی کادرلارین تربیه سی ملی حکومتین ایش پروقرامیندا خصوصی  یئر توتوردی.

 1946- جی ایلده ملی حکومت صحیه تشکیلاتی اوچون 50300 میلیارد ریال بودجه آییردی. 1946- جی ایلده  تبریزده آچیلان ملی اونیورسته نین نزدینده طب فاکولته سی ده تشکیل ائدیلدی. طب فاکولته سینه همین ایل 60 نفر طلبه گؤتورولدی. یئنه ده 1946- جی ایلده تبریزده تشکیل ائدیلمیش 3 ایللیک فلدشرلیک مکتبینه 70 طلبه  و تبریز دوغوم ائوی نین نزدینده تشکیل تاپمیش مامالیق مکتبینه 30 نفر قبول اولموشدی. تبریزده " شیروخورشید" خسته خاناسینین نزدینده تعجیلی یاردیم شعبه سی اهالییه خدمت ائدیردی. صحیه وزارتی طرفیندن اطرافا طبی یاردیم اوچون 9 بریقادا  گؤنده ریلمیش ،  دولتی  داواخانا  شبکه سی  گئنیشله نه رک  54  داواخانا دولت نظارتی آلتینا کئچمیشدی.

 تبریزده انفکسیون خسته لیکلرله مبارزه اوچون 30 چارپایالی خسته خانا آچیلمیشدی . قارین یاتالاغی علیهینه شدتلی مبارزه آپاریلیردی.1946- جی ایلده 280 مین نفره قارین یاتالاغی علیهینه واکسینا  وورولموشدی. بوتون شهر پولی کلینیکالاریندا گؤز شعبه لری وارایدی. همین  پولی کلینیکالار مکتب شاگردلرینی نظردن کئچیره رک 1946- جی ایلده  5328  تراخومالی طلبه نی معالجه ائتمیشدیر. اورمی ، میانا، اردبیل و شبسترده  تراخوم ستانسیالاری  قورولموشدی.

 مالارییا علیهینه مبارزه اوچون باتاقلیقلار قورودولماغا  باشلانمیش و 18 مالارییا ستانسیاسی ایشه سالینمیشدی.

 دری و زهروی خسته لیکلر اوچون تبریزده  100  تختخوابلی خسته خانا ایجاد ائدیلمیش ، اردبیل ، اورمی خسته خانالاری نین نزدینده ایسه دری- زهروی شعبه لری تشکیل ائدیلمیشیدی. چیچک علیهینه مبارزه مقصدی ایله گئنیش واکسینا وورما آپاریلیردی. بئله کی ، 1946- جی ایلین  بیرینجی  آلتی  آییندا  350.000  واکسینا وورولموشدی"{1}.

 " ملی حکومت یارانانا دک آذربایجاندا جمعی 70 خسته خانا تختخوابی ، 27 داواخانا ، دولتی اداره لرده چالیشان جمعی 40 نفر حکیم وار ایدی.

 معلوم اولدوغی کیمی 1945- 1944- جی ایللرده ایراندا صحیه ایشلرینه آیریلان 2 میلیون تومن حجمینده وسایطدن آذربایجانین پایینا جمعی 32 مین تومن دوشوردوسه ، ملی حکومت 1946- جی ایلده آذربایجاندا صحیه  ایشلرینه صرف اولونماق اوچون 5 میلیون ریالدان چوخ وسایط آییردی. قیسا مدتده 35 خسته خانا، پولیکلینک و آمبولاتوری تیکیلدی. کندلرده 38 فلدشر منطقه سی یارادیلدی. خسته خانا تختخوابلاری نین سایی 8  یوزه ، حکیم لرین سایی ایسه 2  یوزه  چاتدیریلدی.

 عصب خسته لیکلری، دری- زهروی خسته لیکلر و باشقا خسته لیکلری معالجه ائدن خسته خانالار یارادیلدی. تبریزین 8  منطقه سی نین هامیسیندا پولی کلینکلر، ایلک اوشاق ائولری یارادیلدی. انسان صحتینه اولدوقجا پیس تأثیرائدن تریاکین و سایره  نارکوتیک ماده لرین چکیلمه سی و عمومیتله اؤلکه یه  گه تیریلمه سی قطعی قدغن ائدیلدی.

 ملی کادرلارا اولان احتیاجی اؤده مک مقصدی ایله تبریزده اورتا اختصاصلی طب ایشچیلری حاضرلایان 6-4 آیلیق کورسلار آچیلدی . همین کورسلاری آرتیق 120 نفر قورتارمیشدی "{2}.

 " او گونه قدر حتی پول ایله ده حکیم  و داوایا الی چاتمایان کندلیلرین خیلی حصّه سی حکیم و داوا ایله تأمین اولوندیلار.

 او گونه قدر مجانی طبیب گؤرمه ین تبریز اهالیسی اوچون تبریزین مختلف یئرلرینده پولیکلینکلر آچیلدی  و اهالی یه مجانی داوا وئریلدی. بابا باغیندا آج  و سوسوز یاشایان جذام خسته لی یینه توتولموش آداملارا معین بودجه آیریلدی و خصوصی حکیم لر گؤنده ریلدی. زهروی خسته لیکلرین بودجه سی تصویب ائدیلیب و خسته خاناسی نین یئری ده تعیین اولموشدی"{3}.

 "1943- جی ایلده مجلس بودجه کومسیونونون مکتوبونا آرخالانان تهران دارالفنون طلبه لر تشکیلاتی نین نامه سینده دئییلیردی: ایران دولت بودجه سی نین 40% - دان چوخ حصه سی حربی خرجلره  و فقط 5/3% - ی صحیه ایشلرینه  صرف اولونوردی. داها دقیق دئسک قوشون آتلاری نین یئملنمه سینه صرف اولونان خرجین 6/1 حصّه سی آنجاق مریضخانالارا و فلدشرلیک مکتبلرینه خرجله نیلیردی.

 46-1945-جی ایللرده تمام اولمایان معلوماتا گؤره، 40545 کند و قصبه بوتون اولکه ده  قیده آلینمیشدیر. بونلاردان 344 کندده ابتدائی فورمادا آمبولانس و یا خود فلدشرلیک منطقه سی فعالیت ائدیردی.

 تهران شهرینی چیخماق شرطی ایله ، اورتا حسابلا  او  واختلار فارس نشین یئرلرده هر 23 مین نفره بیر خسته خانا چارپایسی دوشدویی حالدا، آنجاق آذربایجاندا هر 70 مین نفره  بیر چارپایی دوشوردی.

 او زامان یئگانه نجات یئری اولان " شیروخورشید" مریضخاناسی نین نزدینده  فقط  و فقط 12 چارپاییلیق  بیر اوطاق  وارایدی.

 ملی حکومت دؤورونده  صحیه ناظیرلی یی اساساً 9  شعبه دن عبارت تشکیل تاپدی:

1- ناظیرلی یین صحیه مصلحتی،

2- معالجه پروفلاکتیکا باش اداره سی

(بورایا- مریضخانا و پولیکلینکا، دوغوم  و اوشاغا کؤمک،

ده ری- زهروی خسته لیکلری شعبه لری عاید ایدی)،

3- مالاریا و باشقا یولخوجی خسته لیکلره  قارشی،

4- کادر و طبی تحصیل،

5- باش آپتکلر،

6- دولت بهداشتی نظارتی،

7- آمار شعبه سی،

8- مالیه،

9- تیکینتی شعبه لر.

 برباد وضعیتده اولان صحیه نین یئنی دن قورولماسی، کادرلارین چاتیشمازلیغی، دولت بودجه سی نین آزلیغی ایلک گونلرده  یئنی  قورولموش ملی حکومت اوچون طبیعی اولاراق چتینلیک تؤره دیردی. بوتون بونلارا خارجی و داخیلی عامللرین تؤرتدی یی انگللره باخمایاراق ملی حکومت صحیه ایشلری نین یئنی دن قورولماسی  اوچون  واحد  و  توخونولماز بودجه  آییرمیشدی.

 ئملی حکومتین طبی کادرلارا خصوصی قایغیسی سایه سینده واختی ایله آذربایجاندان گئتمیش حکیملرین چوخی قاییدیب ایشلمه یه باشلادی. بیر چوخ خصوصی ایشله ین  حکیملر دولتی ایشه داخیل اولدیلار. بونا گؤره ده 1945- جی ایلده دولت صحیه سیستمینده بوتون آذربایجاندا 49 نفر حکیم چالیشیردیسا، آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین بیرینجی ایل دؤنومونه کیمی بو رقم 196 نفره چاتدی.

 کئچمیشدن میراث قالمیش یولوخوجی خسته لیکلره قارشی مبارزه اوچون 30، دری- زهروی خسته لر اوچون 100، روحی- نروولوژی خسته لر اوچون 30  چارپاییلیق  یئرلر تشکیل ائدیلدی.

  تبریزده 25، خوی دا 20، اورمیه ده 10 و اردبیل مریض- خانالاریندا 10 چارپاییلیق جراحیه شعبه لری فعالیته باشلادی. تبریزده کی قاباق کی قوشون ائوی اوشاق ائوینه چئوریلدی.

 گله جکده آچیلاجاق میکروبیولوژی اینستیتوتون اساسینی قویماق مقصدی ایله تبریز شهرینده میکروبیولوژی لاباراتوری آچیلدی. بورا دا پیوند مقصدی ایله زرداب و واکسینلر حاضرلاماق اوچون لازیمی آوادانلیق  گه تیریلدی"{4}.

 بئله لیکله ایللر بویی صحیه و معارفدن محروم ائدیلمیش اهالی بو جهتدن ده  تأمین اولونماغا باشلادی .

 " کارخانا و مؤسسه لرده تکنیکی تهلوکه سیزلیک وسایطی یارادیلماسی ، کارخانالاردا فعله لرین ساغلاملیغینی قوروماق اوچون صحیه منطقه لری یارادیلماسی و لازیمی آوادانلیقلا  تجهیز اولونماسی  و سایره  بو کیمی تدبیرلر حیاتا کئچیریلدی"{5}.

 م. فخرزاده ملی حکومت دؤوروندن سونرا کی ایللری بئله قلمه آلیر: معلوم اولدوغی کیمی ، آذربایجانین بیر چوخ قصبه و کندلرینده معارف  و صحیه دن هئچ  بیر اثر یوخدور. مثلاً ، ایران مطبوعاتی نین وئردی یی خبرلره  گوره،آذربایجانین ابهر ولایتینده  ماما اولمادیغی اوچون دوغولان اوشاقلارین اکثریتی تلف اولور. شبستر ماحالی نین 50 مین اهالیسی نین صحیه ایشلری بیر نفر فلدشیره  تاپشیریلمیشدیر. ساراب شهری نین حکیمی خسته له نن زامان اونا معالجه ائتمک اوچون اورادا ایکینجی بیر حکیم  تاپیلمامیشدیر.

 آذربایجاندا صحیه وضعیتی بئله اولدوغی حالدا ایران حکومتی تبریز اونیورسیته سی نین طب و سایر مهم فاکولته لرینی باغلایا راق ، بونون عوضینده فارس دیلی و ادبیاتی فاکولته سینی گئنیشلندیریر{6} .

ادبیات و منبعلر

1- " آذربایجان" روزنامه سی 1332- جی ایل. نمره- 574.

* محمود بهرامی- جنوبی آذربایجاندا صحیه  وضعیتی.

2- " آذربایجان" روزنامه سی 1345- جی ایل. نمره- 1645.

ملی حکومتین آبادلیق وصحیه ساحه سینده تدبیرلری.

* آ. کمال.

3- " آذربایجان" روزنامه سی 1328- جی ایل. نمره- 210.

ملی حکومتین صحیه ساحه سینده  گؤردویی ایشلر.

* دکتر جاهانشاهلو.

4- " آذربایجان" درگیسی 1365- جی ایل.نمره- 5. ص- 31.

ملی حکومتین صحیه تدبیرلری حاقیندا.

* کاوه  غفار.

5- باخ اقتصادی تدبیرلرده 18- زه.

6- " آذربایجان" روزنامه سی 1334- جی ایل. نمره- 1227.

ایران و آذربایجاندا عالی مکتبلرین وضعیتی.

آردی وار ...

۲۱ بالیق لار(حوت)  ۱۳۸۹

 آذربایجانین ملی مدنیتینی گئری لیکدن خلاص ائتمک و اونون ترقی سینه نائیل اولماق یولوندا بیرینجی نؤوبه ده آذربایجان ملی حکومتی دیل مسئله سینه دقت یئتیرمه لی ایدی . ملی مدنیتیمیزین ترقی سینده  قدرتلی واسطه اولان آنا دیلی ملی حکومت طرفیندن رسمی دولت دیلی اعلان ائدیلدی. محض همین گوندن اعتباراً بوتون اداره لر اؤز ایشلرینی دوغما آنا دیلینده آپارماغا باشلادیلار.

 بونی ایناملا دئمک اولار کی ،" ملی نهضتین پارلاق نتیجه لری هر یئردن آرتیق اؤزونی خالق معارفی نین چیچکلنمه سینده و آرتماسیندا گؤسته ریر. واختی ایله مکتبلردن و اداره لردن قووولموش  آنا دیلی تام حقوقلی  بیر وطنداش کیمی اؤز وطنینه   قایتمیشدی"{1}.

 هله۱۹- جی عصرین آخیرلاریندا گؤرکملی معارف پرور قوجامان معلم حاجی میرزه حسن رشدیه  دئییردی : بیزیم دیلیمیز - آنا دیلیمیز، " وطن دیلی دیر!" بو دیل قهرمان، مبارز، آزادیخواه  بیرملتین دیلی دیر{2}. بو جهتدن دیر کی، سید جعفر پیشه وری آنا دیلینده  بیرینجی درس کتابی نین- وطن دیلی نین مؤلفی میرزه حسن رشدیه حاقیندا یازیردی: رشدیه بؤیوک، تجربه لی بیرمعلم ایدی. او تعلیم و تربیت اصولونون اساسی اولان آنا دیلینی تبلیغ ائدیردی.بئله کی، او هر شئیدن اول آذربایجان الفباسینی آسانلاش دیرماق فیکرینه دوشموش و صوتی اصول ایله آذربایجان دیلینده درس دئمک تشبثونده اولموشدور. بو اصولون کؤمه یی ایله اوشاقلار، اؤز آنا دیللرینی 60 ساعاتلیق تدریس مدتینده یازیب اوخوماغی اؤیره نه  بیلیرلر. آذربایجان دیلی نین تدریسی اوچون رشدیه نین تالیف ائتدی یی مشهورکتاب ، 40 ایل بوندان قاباق تبریزده چاپ و نشراولموش" وطن دیلی" آدلی تدریس کتابی دیر{3}.

 سید جعفر پیشه وری باشقا بیر یئرده ایسه یازیردی : بو دیلی ساده  و قابا تدبیرلرایله عوض ائتمه یه چالیشانلارین اللرینده  قانع ائدیجی دلیللری یوخدور. آلتی، یئدی یاشیندا  تزه  دیل آچمیش اوشاغا  یابانچی بیردیلی تحمیل ائتمک جنایت دیر . آنا دیلینده یازیب اوخوماغی قدغن ائتمک فرهنگ تکاملی نین قاباغینی آلماق دئمکدیر{4}.

 " یاد ائللی دوشمنلر آذربایجان خالقینی اوزون مدت اسارت آلتیندا ساخلامیش و اونون آلین تری ایله  وجودا  گه تیردی یی  ثروتی غارت ائتمیشلر . اونلار بونونلا دا کیفایتلنمه ییب خالقیمیزین بؤیوک تاریخینی، قدیم و زنگین مدنیتینی، شیرین وآهنگدار دیلینی و ملی  وارلیغینی انکار ائدیب  آرادان آپارماغا چالیشمیشلار.

 قولدوررضاخان استبدادی دؤورونده فارس شوونیستلری آذربایجان خالقی علیهینه شوم ملتچیلیک تبلیغاتین داها دا گوجلندیردیلر. یاشاماغا قادر اولوب ، دیری و فعال بیرخالق اولدوغونی اؤز مبارزه سی واسطه سی ایله دفعه لرله ثبوتا  یئتیرمیش آذربایجان خالقی اوچون  دوغما دیلینده  یازیب اوخوماق ، کتاب  و روزنامه نشر ائتمک ، تیاترلاردا تاماشالار وئرمک ، اداره  و مدرسه لرده  و ائله جه ده  محکمه ده  آذربایجان دیلینده  نه اینکی ایش آپارماق ، حتی رسمی صورتده دانیشماق بئله قطعی صورتده قدغن ائدیلمیشدی"{5}.

 "آذربایجان" روزنامه سی اورمیه ده  کئچیریلن بیرکنفرانس حاقیندا یازیردی: جمعه گونی مهر آیی نین 11- ده (1324- جی ایل) اورمیه ده شیر- خورشید سالونوندا آقای حسین افشار طرفیندن آذربایجان دیلی خصوصوندا بؤیوک بیر کنفرانس وئریلدی. بو کنفرانسدا شهرین محترم اهالی سیندن و عموم طبقاتیندان اشتراک ائدیردی. سالن آغزینا قدر جمعیتله دولموشدی. آقای افشار علمی منطقلرله آذربایجان تاریخینی و اونون کئچیردی یی تاریخی دؤورلرینی شرح وئردی. آقای افشار اؤز نطقینده علاوه ائتدی کی، عموم ایرانین جمعیتی و حتی ایران زمامدارلاری آذربایجان ملتی نین تاریخ  بویی  گؤستردی یی رشادت و ایران آزادلیغی یولوندا اولان فداکارلیغین نتیجه سینده هر واخت آذربایجانی ایرانین باشی خطاب ائتمیشلر. یعنی ایران بیر بدندن عبارت و آذربایجان ایسه اونون باشی دیر، - دئییرلر.

 - بیز سوروشوروق آیا دیلسیز باش اولورمی؟

-  دیلسیزده  ملت اولورمی؟

 بیر عدده مرتجعلر آذربایجانی باش دئییب، بیزی دیلسیز قویماق، بونونلادا  بیزی اؤزلرینه قول و بیزدن هر جور استفاده ائتمک ایسته ییرلر.هئچ  بیر واخت  بیرباش بدنین اؤزگه حصّه لرینه، مثلا - قارینا و یا معده یه تابع اولا بیلمز. اونا گؤره ده  بیز بیر ملت اولدوغوموز اوچون ایرانین باشی اولدوغوموز حالدا ، بو باش دیلسیز یاشایا  بیلمز. آذربایجان خالقی نین دانیشدیغی دیل ده  ان قدیم دن  ده ده - بابا  دیلی دیر{6}.

 آذربایجان ملی حکومتی ملی مدنیتیمیزین چیچکلنمه سینه و اونون سرعتلی انکشافینا الوئریشلی شرایط یاراتدی. محض بونا  گؤره 21 آذر نهضتیندن سونرا ملی حکومت آذربایجان دیلی نین رسمی دولت دیلی اولماسی حاقیندا قرار قبول ائتدی . بوقرار تام  بیر ایل اؤلکه میزین بوتون یئرلرینده موفقیتله حیاتا کئچیریلدی . بوتون اداره لرده ، اوجمله دن دولتی ، تجاری  و اجتماعی اداره لر اؤز ایشلرینی آذربایجان  تورکجه سینده  آپاریردیلار.

 دفعه لرله رسمی دولت دیلی اولان آنا دیلی یئنه اؤز حقوقی و قانونی اولدوغونی الده ائتدی. باخمایاراق کی، شاه عباس دؤورونده ، شاه اسماعیل ختائی نین تشکیل ائتدی یی آذربایجان دولتی ایران دولتی شکلینه دوشور،لاکین، شاه عباس دؤورونده بیر چوخ رسمی دولت فرمانلاری نین آنا دیلینده یازیلدیغینی گؤرن و اونی اساس گؤتورن ملی حکومت، آنا دیلیمیزین تاریخینه یئنی پارلاق بیر صحیفه علاوه  ائدیب ، اونی  رسمی  دولت  دیلی  سه و ییه سینه  یوکسلتدی. آذربایجان ملی حکومتی نین دیل حاقیندا قراری آشاغیدا کی، شه کیل ده  وئریلمیشدی :

                               قرار

خالقیمیزی دولت دستگاهینا یاخینلاشدیرماق و عمومین احتیاجاتینی ساده  بیر صورتده آنلاماق و همچنین ملی دیلی و ملی مدنیتیمیزین ترقی و تکامل یوللارینی تمیزلمک اوچون آذربایجان ملی حکومتی اؤزونون 16- دی تاریخلی جلسه سینده آشاغیدا کی قراری قبول ائتمیشدیر:

1- بو گوندن اعتباراً آذربایجاندا آذربایجان دیلی رسمی دولت دیلی حساب اولونور. دولتین قرارلاری رسمی اعلانلار، همچنین خالق قوشونلاری حصّه لرینه وئریلن فرمانلار و قانون لایحه لری مطلقاً  آذربایجان دیلینده  یازیلمالی دیر.

2- بوتون اداره لر(دولتی، ملی، تجارتی و اجتماعی) اؤز ایشلرینی آذربایجان دیلینده یازماغا مجبوردورلار. بو دیلده  یازیلمایان دفتر و مدارک رسمی حساب اولونمایاجاقدیر.

3- محکمه لرده ایشلرین جریانی تمامی ایله آذربایجان دیلینده آپاریلمالی ، بو دیلی  بیلمه ینلراوچون مترجم تعیین اولونمالی دیر.

4- آذربایجانین بوتون اداره ، مؤسسه و تجارتخانالاری نین تابلو لاری مطلقاً آذربایجان دیلینده  یازیلمالی دیر.

5- رسمی اجلاسلار و ییغینجاقلار دا  سخنرانلیق  و مذاکره لر آذربایجان  دیلینده  اولمالی دیر.

6- آذربایجانلی اولماییب باشقا دیل ایله دانیشانلار و عمومی دولتی اداره لرده خدمت ائدنلر آذربایجان دیلی ایله یازیب - اوخوماغی و دانیشماغی اؤیرنمه لی دیرلر.

7- معارف وزارتی اداره مأمورلارینی آذربایجان دیلی ایله آشنا ائتمک مقصدی ایله آیری دیللردن ساوادی اولانلار اوچون اداره لرین جنبینده بؤیوکلر اوچون مخصوص کلاسلار آچمالی، بو کلاسلاردا حاضر اولانلارین ایش مدتی بیر ساعات آز اولمالیدیر.

8- آذربایجاندا یاشایان باشقا ملتلر اؤز ایشلرینی اؤز آنا دیللرینده آپارماغا حاقلیدیرلار. لاکین ، اونلار اؤز رسمی اعلانلاری نین یازیلاریندا اؤز ملی دیللری ایله برابر آذربایجان دیلینی رسمی دولتی  دیل  اولاراق  ایشلتمه لی دیرلر.

9- آذربایجاندا یاشایان خیردا ملتلرین خصوصی ملی مکتبلرینده کی تعلیم اؤز آنا دیللرینده اولدوغی حالدا آذربایجان دیلی نین ده  تدریسی مجبوری دیر.

10- آذربایجان ملی حکومتی معارف وزیری نین مکتبلرده تدریس لرین آذربایجان دیلینده اولماسی حاقینداکی قرارینی تصویب و تأیید ائدیب مدرسه لرین ملی دیله کئچمه سینی بوتون معلم  و معلمه لره  بیر ملی  وظیفه  کیمی  تاپشیریر{7}.

 ملی حکومت طرفیندن صادر اولونان امر، ملی حکومتین باش ناظیری سید جعفر پیشه وری نین امضاسی ایله آذربایجان اهالی سینه چاتدیریلمیشدیر. محض همین قرارین چیخاریلدیغی گوندن اعتباراَ بوتون اداره لر اؤز ایشلرینی دوغما آنا دیلینده آپارماغا باشلامیشلار. بئله لیکله ده شوونیست حاکم دایره لر طرفیندن انکار ائدیلن و سیخیشدیریلان، دائم تحقیر و تهدید لره  معروض قالان آنا دیلیمیز ایشیقلی حیات اوزی گؤرموش ، اجتماعی حیاتین بوتون ساحه لرینه  یول  تاپمیشدی.

 21 آذرحرکاتی نین 15- جی ایلدؤنومی مناسبتی ایله تشکیل اولونان ییغینجاقدا خالق شاعیری بالاش آذراوغلی اؤز معروضه سینده دئییردی: بیز بشر تاریخینده بیر خالقین دیلی نین باغلانما سیندان،اونون سیخیشدیریلیب آرادان چیخاریلماسی جهدیندن دهشت لی ظولم تصوّر ائده بیلمه ریک.ملی حکومت بوحاقسیزلیغی آرادان قالدیردی. مکتبلرین، اداره لرین، نشریه لرین قاپیسی آذربایجان دیلی نین اوزونه آچیلدی. حکومت و محکمه قانونلاری خالقین آنا دیلینده  صادر اولوندی{8}.

 صادق بادگان ایسه 12 شهریور مناسبتی ایله تدبیرده دئییردی: تهران حکومتی تام معناسی ایله کؤک  و ریشه جه آیری اولان ، اصلا  فارس دیلینه هئچ ده شباهتی اولمایان آذربایجان دیلینی فارس دیلی ویاخود اونون بیر شعبه سی گؤسترمک  ایسته ییر. بیر اوجی همدان، قزوین، زرند، ساوه، بیر اوجی اهر، اورمیه ده  یاشایان 6 میلیوندان آرتیق خالقین هئچ  بیریسی سومویه استخوان و چؤره یه  نان دئمیر. آذربایجان ملتی نین اؤزونه مخصوص چوخ آیدین و چوخ دا روشن کؤکلی، ریشه لی صرف و نحوی ، محکم آهنگی، دوز دیلی و گئنیش ادبیاتی واردیر{9}.

 آذربایجان ملی حکومتی یاراندیقدان سونرا آذربایجانین مادی و مدنی حیاتیندا  دؤنوش عمله گلدی یی کیمی، ادبیاتیمیزدا دا  بویوک فرقلنمه اؤزونی  گؤسترمه یه  باشلادی.

 آذربایجان ملی حکومتی دؤورونده شاعیر و یازیچیلاریمیز اؤز یارادیجیلیقلارینی هم صنعت،هم ده ایدییا مضمون نقطه - نظریندن داهادا  یئتگینلشدیرمه یه  باشلادیلار. ملی حکومتدن اؤنجه ادبیاتین ژانرلاریندان اولان نثر ضعیف  و حتی یوخ  درجه سینده اولماسینا باخمایاراق ملی- دئموکراتیک دؤورده اؤز نماینده لرینی تاپمیش اولدی. ملی اؤندر سیدجعفر پیشه وری باشدا اولماقلا  فریدون ابراهیمی، فتحی خشکنابی، اسماعیل شمس ، قهرمانزاده و بیرسیرا دیگر پازیچیلار بو عنعنه نی داوام ائتدیرمه یه  باشلادیلار. ملی- دئموکراتیک ادبیاتیمیزین چیچکلنمه دؤوری ایدییاجا صاف و ساغلام استقامتده  انکشاف  یولی  کئچیرمه یه  باشلادی.

 سووئت آذربایجان یازیچیلاری نین 2- جی قورولتاییندا 21 آذر حرکاتی نین اشتراکچیسی،خالق شاعیری بالاش آذراوغلی حرکاتین هله باشلانیش دؤورونه توخوناراق ایضاح ائدیرکی، تبریزی محاصره یه آلمیش فدائی لرین گئجه لر یاندیردیقلاری تونقاللار آداما عرب اشغالچیلارینا قارشی مبارزه آپاران بابکین قهرمان لارینی خاطیرلادیردی. هر آخشام ایسه ، بیر تونقالین باشیندان صدفلی سازینی  سینه سینه  باسیب  فدائی لر اوچون  کوراوغلودان ، ستارخاندان داستانلار اوخویان عاشیق حسین جاوانین سسی اوجالیردی{10}.

 ملی حکومت  یاراندیقدان سونرا کی ، دؤوره گلدیکده  دئمک اولار کی ،" اگر دونه نه  قدر انسانلاری  قطعی  دؤیوشلره  چاغیریش ، ادبیاتین اساس وظیفه سی حساب اولونوردیسا ، حاکمیت اله آلیندیقدان سونرا وظیفه انقلابین نائلیتلرینی الده ساخلاماق و خالقی ملی حکومتین تصرفات و مدنیت ساحه سینده حیاتا کئچیردی یی تدبیرلر اوغروندا سفربر ائتمک ایشینه یاردیم گؤسترمکدن عبارت ایدی...

 تبریزدن علاوه، اردبیل، اورمیه، زنگان، میانا و باشقا شهرلرده  دوغما آنا دیلینده اونلارلا روزنامه و مجله لرین چاپ اولونماسی، آذربایجانجا درس کتابلاری نین نشری، آنا دیللی ادبیاتین انکشافی اوچون یارانمیش گئنیش میدان ایدی. شبهه سیزکی، بو ایسه یئنی استعدادلارین میدانا چیخماسینا سبب اولوردی.

 1326- جی ایلدن سونرا، یازیچی و شاعیرلرین قارشیسیندا وظیفه لرین معیاری خیلی  ده یشیلمیشدی؛ بئله کی، تریبونال کاراکترلی، چاغیریش مضمونلی اثرلرین یئرینه مبارزلیک روحونی ساخلاماق لا سوژئتلی و صنعتکارلیق جهتدن یئتگین اثرلرین یارانماسی اورتایا چیخمیشدی. شعرده پوئما ژانری نین انکشافی، نثرده یئتگین حکایه لرین ، ادبی قطعه لرین حتی رومان یارانماسی دا طلباتا اویغون یارانماغا باشلامیشدی"{11}.

 غلام یحیی دانشیان یازیردی کی ، 21 آذر نهضتی خالقیمزین اجتماعی ، اقتصادی و سیاسی حیاتی نین بوتون ساحه لرینده اساسلی  ده ییشیکلیکلر عمله گه تیردی یی  کیمی ، اونون معنوی و بدیعی تفکرعالمینده ده یئنی دؤور آچدی.ادبیات و اینجه صنعتیمیزه معنونی قیدا، یئنی ایلهام، قهرمانلیق موضوعلاری و تئماتیک زنگینلیک بخش ائتدی{12}.

 بالاش آذراوغلی ایسه یازیر کی ، آذربایجان ملی حکومتی تشکیل اولوناندان سونرا بیر سیرا اجتماعی- سیاسی تشکیلاتلارین، او جمله دن" شاعیر لرمجلسی"- نین زمینینده " آذربایجان شاعیرلر و یازیچیلار جمعیتی" یاراندی.

 جمعیتین آچیلیشیندا باش وزیر پیشه وری اشتراک ائتدی. او، ادبیات و اونون وظیفه لری، جمعیتده کی موقعی حاقدا چوخ قیمتلی نطق سؤیله دی. سونرا، 15 نفردن عبارت اداره هیئتی سئچیلدی. جمعیتین صدری ابوالقاسم کامل اولدی. اداره هیئتی طرفیندن جمعیتین " گونش" آدلی اورقانی نین نشری ده  قرارا آلیندی{13}.

 " وطن یولوندا " قزئتی بو اولایلاری ایشیقلاندیراراق  جمعیتین صدری ابوالقاسم  کاملین  بو حاقدا یازیسینی چاپ ائتمیشدیر.

 جمعیتین صدری کامل یازیردی: حال حاضردا جمعیتده جدّی تشکیلاتی ایشلر آپاریلماقدادیر. کئچن هفته جمعیتین نظامنامه و اساسنامه سی ترتیب و تصدیق ائدیلمیشدیر. بوندان باشقا جمعیتین اداره هیئتی سئچیلمیش و تزه عضولرین قبولینه باشلانمیشدیر. واختی ایله " شاعیرلر مجلسی" جلسه لرینده اشتراک ائتمه ین بعضی استعدادلی شاعیرلر و یازیچیلاردا تشکیلاتا جلب ائدیلمیش لر.جمعّیتین جنبنده  بیر نئچه شعبه تشکیل اولونموشدور. بونلاردان شاعیرلر، یازیچیلار، جاوان قلملر، ارمنی یازیچی و شاعیرلری ایشه باشلامیشلار.

 نظامنامه نین گؤسته ریشی ایله هله لیک زنگان، اردبیل، میانا، خوی، اورومیه ده " شاعیرلر و یازیچیلار جمعیتی" تشکلینه باشلانیلمیشدیر. گله جکده ایسه آذربایجانین دیگر شهر و قصبه لرینده  ده یئرلی شعبه لرین تشکیلینه شروع ائدیله جکدیر{14}.

 ادبیاتشناس عالم جعفر خندان بو تاریخی حادثه یه اساس وئرن مقامی بئله قلمه آلیر:" وطن یولوندا " غزئته سی نزدینده تشکیل اولونموش" شاعیرلرمجلسی" عضولری نین جمعه گونی یانوار آیی نین 11- ده  کئچیریلن نؤوبتی جلسه سی تاریخی  بیر جلسه ایدی. بو جلسه یه 50 نفره  قدر عضو توپلانمیشدی. جلسه نی آچیق اعلان ائدن مجلس رئیسی آقای اعتماد معارف وزارتیندن گؤنده ریلمیش آشاغیدا کی مکتوبی اوخویور:

 "وطن یولوندا" روزنامه سی جنبینده تشکیل تاپمیش

 شاعیرلر- مجلسینه!

 آذربایجان ملی حکومتی نین قورولماسینا اساساَ مدنیت و معارف ایشلرینه خصوصی ایله توجه ائدیلیر. اونا  گؤره ده سیزدن تقاضا اولونور مذکور تاریخدن معارف وزارتی نین جنبینده تشکیل تاپان آذربایجان یازیچیلار جمعیتی ترکبینه داخیل اولاسینیز.

 بو مکتوب " شاعیر لر مجلسی" عضولری نین سونسوز سئوینجینه سبب اولموشدور. اؤز نطقی ایله مجلسین ایشلرینه یئکون ووران آقای اعتماد " شاعیرلر مجلسی"- نین گؤردویی ایشلردن، اونون اؤز وظیفه سینی شرفله  یئرینه  یئتیرمه سیندن دانیشمیشدیر{15} .

 شاعیر و یازیچیلاریمیزین جمعّیتیمیز آراسیندا اوینادیقلاری رول لاردان بیرینه " وطن یولوندا " قزئتی توخوناراق " بوستان " کارخاناسی فعله لریندن ابراهیم ، کاظم نیک فکر و مجید طرفیندن یازیلمیش بیر تشکر مکتوبونی چاپ ائتمیشدیر . همین تشکر مکتوبوندا وئریلمیشدی:

 یانوارین 27 - ده تبریزین گؤرکملی شاعیرلریندن آقای اعتماد، علی فطرت و باشقلاری بیزیم " بوستان" کارخانامیزا  گلیب عمله لر اوچون اؤز شعرلرینی اوخودیلار . عمله لر بو گلیشدن و شعرلردن چوخ خوشحال اولدیلار. بیز اؤز ایستکلی شاعیر لریمیزه  چوخ  متشکریک{16}.

 " وطن یولوندا" قزئتی یازیردی: سیراغا  گون " آذربایجان شاعیر و ادیبلر جمعیتی" بناسیندا تبریز شاعیر و ادیبلری نین بیرینجی اجلاسی کئچیریلدی. طنطنه لی اجلاسی آچیق اعلان ائدن معارف وزیری محمد بی ریا " وطن یولوندا" روزنامه سی نزدینده تشکیل اولونموش " شاعیرلر مجلسی" نین شاعیر و ادیبلر جمعّیتینه تبدیل اولونماسی مناسبتی ایله تبریک نطقی سؤیله میش و اونلارلا استعدادلی شاعیرلرین تشکیلات آلتینا آلینماسی ایشینده تشبث گؤسترمیش اولان " شاعیرلر مجلسی" هیئتی و" وطن یولوندا " روزنامه سی ایشچیلرینه  تشکر اعلان ائتمیشدیر.

 محمد بی ریا دان سونرا شاعیر جعفر خندان جمعّیت تشکیلینی تبریک ائده رک سووئت آذربایجانی ایله ایران آذربایجانی شاعیر لرینین مدنی و ادبی رابطه سینده بو جمعیتین بؤیوک رول اوینایاجا غینا امیدلر بسله دی یینی سؤیله میشدیر. سونرا  سؤز آلان شاعیر میرمهدی اعتماد ، شاعیرلر مجلسی نین فعالیتینی قیسا صورتده  دانیشمیش و جمعّیت ایشلری نین گله جکده ثمره لی آپاریلماسی اوچون بیر سیرا  تکلیفلر ائتمیشدیر. داها سونرا چیخیش ائدن هلال ناصری جمعّیتین ادبیات روزنامه سی و بیر ادبی مجله نشر ائتمه سینی لازیم بیلمیش و تکلیف ائتمیشدیرکی، بونون حیاتا تطبیق ائدیلمه سی آقای بی ریا واسطه سی ایله ملی حکومتدن خواهش ائدیلسین.

 طنطنه لی اجلاسین رسمی  حصّه سینده  شاعیرلردن آقای علی فطرت و آقای حسین صحاف جمعیتین تشکیلی مناسبتی ایله یازدیقلاری تبریک شعرلرینی اوخوموشلار.

 رسمی حصّه دن سونرا شاعیرلردن یحیی شیدا، فخرالدین محزون، ابراهیم ذاکر، عاشیق حسین(جاوان)، کاشف، نجمی تبریزی، حسن وحیدی، صمد عافیت و باشقالاری اؤز تزه شعرلرینی اوخوموش لار. اجلاسین آخیریندا جمعیتین پروقرام و نظامنامه سینی ترتیب ائتمک اوچون علی فطرت، میرمهدی اعتماد، هلال ناصری، کامل و مظفر درفشی دن عبارت بیر کمسیون تشکیل ائدیلیر. کمسیون گلن جمعه گونونه کیمی پروقرام و نظامنامه نی ترتیب ائدیب عمومی اجلاسین تصدیقینه وئرمه لی دیر. جمعیتین مشقه له لری هر جمعه گونی گوندوز ساعات 3 تامام دا  شاعیر و ادیبلر جمعیتی نین بؤیوک سالونوندا (تربیت خیابانی) اولاجاقدیر. جمعیتین آیدا بیر دفعه نظرده توتولموش ادبی کئجه لری فردوسی مکتبی سالونوندا  کئچیریله جکدیر{17}." ملی حکومتین اقتصادی- مدنی ساحه ده یاراتدیغی دئموکراتیک رفورمالار آذربایجان یازیچی لارینین یارادیجیلیق پروقرامینا چئوریلمیشدی...

 علم و مدنیت ساحه سینده اولدوغی کیمی ادبیات ساحه سینده ده قاباقجیل  قیزلاردان آزادلیق نغمه کارلاری  گؤرونمه یه  باشلادی.

 ادبیاتیمیزین انکشافی اوچون یازیچیلاریمیزا بوتون مادی و معنوی واسطه لردن استفاده ائتمه یه امکان یارانمیشدی.

 " شاعیرلر مجلسی" آدلی مجله نین نشری، یازیچیلار جمعّیتی نین " گونش" آدلی اورقانی نین، ادبیات صحیفه سی نین و بیر سیرا باشقا بدیعی ژورناللارین تشکیلی، خصوصی ایله " آذربایجان" روزنامه سینده ادبی ماتریاللارا  گئنیش  یئر وئریلمه سی شاعیر و یازیچیلاریمیزین بدیعی یارادیجیلیغینا بؤیوک تأثیر گؤسترمیش دی"{18}." وطنین طالعی تهلوکه ده اولان گونلرده سؤز استاد لاری  ان  گؤزه ل ، ان زنگین ، ان نادر فیکیرلرینی  وطن حاقیندا دئییردیلر. بدیعی اثرلری ناخیش- ناخیش بزه ین الوان فیکیرلر تئزلیکله دیللرده  ازبرله نیب  آفوریزملره  چئوریلیردی. بیر آخشام  دا  تبریز رادیوسونون قیرمیزی ایشیغی سؤنمک بیلمیردی. بوهمین آخشاملاردان ایدی کی، دوشمنلر وطنیمیزین سرحدلرینه قوشون توپلاییب اوزه ریمیزه  هیجوما  کئچمه یه  فرصت آختاریردیلار...

  سانکی تبریز رادیوسونون کؤزه رن ایشیغی دوغما شهرین یانان اوره یی تک آلیشیردی.

 اؤز اودونی او اوره یین اودونا قاتیب قارانلیق افقلری آل- بویاماغا ، دوشمنلرین سرحدده کی عمللرینی فاش ائله مه یه، اهالینی ساییق اولماغا چاغیریردی"{19}.

  بالاش آذراوغلی، ملی حکومت دؤورونون نائلیتلرینه، گؤردویی چوخ سایلی و ثمره لی ایشلرینه اشاره ائده رک  دؤورون آپاریجی مطبوعات اورقانی" آذربایجان" روزنامه سینه توخوناراق یازیر کی، من ایستر اردبیلده  اولدوغوم مدتده، ایسترسه ده تبریزده ایشله دی ییم  واختدا هئچ  زامان " آذربایجان" روزنامه سیندن علاقه می  کسمه دیم. ان یاخشی اثریم اونون صحیفه لریندن حیاتا قدم قویدی.

 " آذربایجان" روزنامه سی انقلاب دؤورونون ان یاخشی شاعیر، ادیب و ژورنالیستلر نسلینی یئتیردی . قوجا ذاکردن باشلامیش جاوان  نیکناما  قدر هامیمیز اونون صحیفه لرینده  دیل آچدیق.

 اونون دیلی ایله وطن اوغوللاری و قیزلاری ایله دانیشدیق. بیر ایللیک آزاد گونلریمیزین سئوینج و شادلیغینا قوشدوغوموز نغمه لر اونون دوغما سینه سینده ابدی اولاراق ثبت اولدی{20}.

ادبیات و منبعلر     

1- " آذربایجان" درگیسی 1945- جی ایل. نمره - 9 . ص- 23.

    آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین شانلی ایل اؤنومی.

    * عوض صادق.

2- " 21 آذر" درگیسی 2001- جی ایل. نمره-11. ص- 10.

3- " آذربایجان " روزنامه سی 1324- جی ایل،16- مهر.

4- سئچیلمیش اثرلر. ص- 30.  

5- " آذربایجان " روزنامه سی 1333- جی ایل، نمره- 696.

    21 آذر نهضتی و ملی مسئله نین حلینه دایر.

    * انور ابلوچ .

 6- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل. 18- آبان.

7- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل، نمره- 96.

8- باخ  یارانما سببلرین ده 7- یه.

 9- باخ  ملی حکومت ده 37- یه.

 10- " آذربایجان " روزنامه سی 1333- جی ایل، نمره- 632.

      آذربایجان یازیچیلاری نین 2- جی قورولتاییندا.

      * بالاش آذراوغلی ( معروضه ).

11- " آذربایجان " روزنامه سی 1349- جی ایل، نمره- 1858.

    * ا. صابر- ادبیاتیمیز 25 ایلده.        

12- " آذربایجان " روزنامه سی 1949- جی ایل، نمره- 1853.

13- " 21 آذر" درگیسی 1379- جی ایل. نمره- 10. ص- 26.

14- " وطن یولوندا"  قزئتی 1946- جی ایل، 7- آپرئل.

 15- " وطن یولدندا"  قزئتی 1946- جی ایل، 13- یانوار.

16- " وطن یولوندا"  قزئتی 1946- جی ایل. 3- فئورال.

17- باخ 16- یا.

18- " آذربایجان "روزنامه سی 1333- جی ایل، نمره- 697.

      21 آذر نهضتی نین ادبیاتیمیزدا یاراتدیغی دؤنوش.

    * اسماعیل جعفرپور.

19-  گونشلی باهارین یارپاقلاری. چاپ - باکی.چاپ ایلی1969.

      شاعیرعلی توده.

 20- " آذربایجان " روزنامه سی 1352- جی ایل. نمره - 2000 .

ملی حکومتین اصلاحاتیندا مدنی- معارف تدبیرلری

ایران دولتی طرفیندن آذربایجان خالقینا معارف بودجه سیندن  وئریلن پول آدام باشینا تقسیم ائدیلرسه  اونی گؤسته رن  بیر واحد  تاپماق اولماز.من اونی کبریته تبدیل ائتدیم. نتیجه  بو  چیخدی کی، هر بیر نفره  بیر  کبریت چؤپوندن ده  آز پای دوشور.

سیدجعفرپیشه وری

اولی و قدیم ملتیمیزین شانلی تاریخینه قیزیل صحیفه کیمی داخیل اولان ملی حکومتین حیاتا  کئچیردی یی اصلاحات ، جمعیتین انکشافیندا چوخ مهم رول اوینامیشدی . ملی مدنیتیمیزین اساس مسئله سی ساییلان معارف بو اصلاحاتین ان باشلیجاسی ایدی.

ایران حاکیم دایره لری نین اوزون ایللردن بری حیاتا کئچیردی یی پان ایرانیست سیستملی سیاستین نتیجه سینده آذربایجاندا یارانمیش معارف، کؤکوندن  ده ییشدیریلمه لی و آنا دیلینده تحصیلین برپاسی بؤیوک امک طلب ائدیردی . یئنی یارانمیش حکومتین بوتون چتینلیکلرینه  باخمایاراق  ملی مدنیتیمیزین چیچکلنمه سنیه  بؤیوک دقت  یئتیریلدی .

برباد  وضعیتده اولان مکتبلری تعمیر ائتمک ، یئنی لرین تیکمک، درسلیکلرحاضرلاییب استفاده یه وئرمک ملی حکومتین ان باشلیجا ایشلریندن ایدی.

ملی حکومتین خالقین معارفلنمه سینه اولان قایغیسینی گؤسترمک اوچون تکجه بونی قید ائتمک کیفایتدیرکی، ملی حکومتین۱۹۴۶- جی تدریس ایلی نین سون ۳ آیی اوچون آییردیغی بودجه ایران دولتی نین او زامان معارف ساحه سینه آییردیغی بودجه دن ایکی دفعه یاریم آرتیق ایدی.

ملی حکومت دؤورونده معلمه بؤیوک قیمت وئریلیر و معلملیک شریف ایش  ساییلیردی . معلملرین خصوصی  مدال لارلا  تلطیف ائدیلمه سی قراری و بیر چوخ معلمین عالی معارف شوراسی نین مصلحتی ایله مکافاتلاندیریلماسی دا ملی حکومتین معارف ساحه سینه بسله دی یی قایغییا گؤزه ل نمونه دیر.

ملی حکومت دؤورونده وطنیمیزین مرکزی تبریز شهرینده تاریخده ایکینجی دفعه اولاراق دارالفنون یارادیلدی. بو اقدام خالقیمیزین حیاتیندا و ملی مدنیتیمیزین یوکسه لیشینده  یئنی و گؤرکملی بیر حادثه ایدی. ۲۱ آذر حرکاتی نین رهبری ، ملی حکومتین باش ناظیری ، ملی اؤندر سید جعفر پیشه وری بوحاقدا دئییردی : بوعلمی مؤسسه نین تاسیسی مدنیت نقطه - نظریندن ۲۱ آذر نهضتی قدر اهمیته مالک دیر{1}.

" آذربایجان " روزنامه سی ایسه یازیردی: چهارشنبه گونی خرداد آیی نین ۲۲- سی، آذربایجان ملتی اوچون تاریخی  بیر گون ایدی. دئمک اولارکی ، ایکینجی 21 آذر ایدی{2}.

ملی مدنیتیمیزی یاشاتماق و معارفچیلیک مسئله سینی گئنیشلندیر مک اوچون شبهه سیزکی، گؤروله سی واجب ایشلردن بیری ده مطبوعات ایدی.

21 آذر حرکاتیندان اوّل آنا دیلینده مطبوعات دئمک اولارکی، یوخ درجه سینده ایدی .لاکین، ملی حکومت قورولدوقدان سونرا گئنیش مطبوعات شبکه سی یاراندی. مطبوعاتلا یاناشی ملی حکومت معاصر تکنیکا ایله  تجهیز ائدیلمیش و دولت وسائطی حسابینا تامین اولونان " معارف " و" آذربایجان" آدلی مطبعه لری یاراتدی کی ، بونلارین گوجی ایله حکومت سندلری ، درسلیکلر، بدیعی-سیاسی ادبیات و سایره نین  نشرینه باشلاندی.

خالقیمیزین ملی- دئموکراتیک تاریخیندن بحث ائدن" قیزیل صحیفه لر،" ۱۲ شهریور"، ساتیرا اوستاسی معجزین شعرلری و سایره کتابلار، او جمله دن ملی- دئموکراتیک مطبوعات اورقانلاریمیز بومطبعه لرده  ایشیق اوزی گؤرمه یه باشلادی . بعضی شهرلرده بیر سیرا کتابخانا و قرائتخانالارین یارادیلماسی،" گونش" و" دئموکرات" کیمی  ژورناللارین نشرائدیلمه سی ، ملی حکومتین ملی مدنیتیمیزین انکشافی استقامتینده گؤردویی چوخ مهم و چوخ سایلی ایشلریندندیر. فاکت اولاراق گوسترمک اولار کی،" ۱۳۲۰- جی ایلده دانشکده افسرینی (حربی افسرلیک مکتبی )1050 نفر بیتیردی یی  حالدا همن ایلده  فنی دانشکده جمعیسی ۲۴ نفر متخصص  بوراخمیشدیر{3}.

ملی حرکاتدان جمعیسی ۴ ایل قاباقکی دؤوری ایضاح ائدن بو فاکتی ایره لی سورمک ملی حرکات دؤورونده حیاتا کئچیریلن اصلاحاتی  قیمتلندیرمه یه  اساس  وئریر.

ملی اؤندرسید جعفر پیشه وری اونا گؤره دیرکی، هله ۱۳۲۴- جی ایلین ۱۹ شهریورینده  دیل و مدنیت مسئله لرینه اشاره ائدیب دئییردی: فرهنگ مسئله سینی بی قید لیکله باشدان سالماق اولماز. چونکی ملتلرین حیاتی اونا باغلی دیر. بدبختانه بو گونه دک مملکتیمیزی اداره ائدنلر بو موضوع نی سرسری ساییب اونا اهمیت  وئرمه میشلر. ملی حکومتین اصلاحات پروقرامیندا  بیر چوخ باشقا ساحه لرکیمی ملی-دئموکراتیک ادبیاتیمیزین انکشافی اوچون گئنیش یوللار آچیلمیشدی. ایره لی سورولن مدنی- معارف اصلاحاتدا اقلیتده  قالان خالقلارین دا ادبیاتی نین انکشافینا یاردیم گؤسته ریلدی.

دؤورون آتمسفری ایله یاناشی انکشاف یولی کئچن رئالیست اینجه صنعت ساحه سینده  بؤیوک موفقیتلر قازانیلدی.

آذربایجان ملی مجلسی نین تصدیقی ایله خالق معارفی ناظیرلییی نین نزدینده تشکیل ائدیلمیش اینجه صنعت اداره سی رساملاری، هیکل تراشلاری ، خطاطلاری ، نقاشلاری ، قیرافیکلری اؤز اطرافیندا ییغماغا و اونلارین یارادیجیلیغینا گئنیش شرایط یاراتماغا موفق اولدی. بو دؤورده" بهزاد" آدینا اینجه صنعت موزه سی یارادیلدی. تبریز دانشگاهی نین تأسیس ائدیلمه سی ، ۴ تخنیکوم ، ۳۸۰۰ - دن آرتیق ساوادسیزلیغی لغو ائتمه کورسلاری ، ۲ میندن آرتیق ابتدائی و اورتا مدرسه لر، مین نفردن آرتیق کیمسه سیز اوشاقلاری تربیه ائدن اوشاق ائولری نی ده  بو تدبیرلره  آرتیرماق اولار.

" ایستر سیاسی مبارزه ، ایسترسه صنعت عالمینده تاریخی اهمیتلی هنرلر گؤسته رن خالقیمیز چوخداندیرکی ، دنیانین ان مترقی فیکیر لری ایله تانیش اولموش ، بو فیکیرلر اونون سیاسی حیاتی واسطه سی ایله ملی- مدنیتینه و دئکوراتیو تطبیقی صنعت ساحه سینه ده کئچمیشدیر. 1945- جی ایلده خالیقیمیز تشکیل ائتدییی مستقل ملی دولتین گئربینه دئکوراتیو تطبیقی صنعت ژانرلاریندان بیرینی داخیل ائتمکله هم زمانه میزین ان مترقی فیکیرلرینین طرفداری،هم ده هنر ساحه سینده  لیاقتلی اولدوغونی ثبوت ائتمیشدیر.

دیگر ساحه لره  گلدیکده آذربایجان ملی حکومتی چوخ یاخشی باشا دوشموشدی کی، رادیو و تیاتر خالق ایله ان یاخیندان علاقه واسطه لریندن دیر. اونا  گؤره ده، تبریزده اولان تیاترین و آذربایجانین باشقا شهرلرینده  یارادیلاجاق تیاترلارین مخارجینی اؤز عهده سینه گؤتورمه لی دیر .1946 - جی ایلین آپرئل آییندا آذربایجان رادیو ستانسیاسی رسمی صورتده ایشه باشلامیشدیر. تبریز رادیوسی آذربایجان، روس، فارس، فرانسه، انگلیس، عرب، کورد، ارمنی، آسوری، تورک دیللرینده ماراقلی وئریلیشلر تشکیل ائدیردی.

 بونلاردان علاوه ، شبستر، ساراب ، اهر، بناب، اورمی ، هریس، ماراغا، تبریز، ماکو، خوی، میانا، زنگان، مرند، علمدار، گرگر، آستارا و سایر یئرلرده دقتی جلب ائدن اؤز فعالیّت درنکلری یارادیلمیشدی.

1946-جی ایلده ملی حکومتین وملی مجلسین قراری ایله یارادیجی کوللئکتیو ترکیبه ۸۵ نفرصحنه صنعتکاری داخیل اولان فیلارمونیا تشکیل ائدیلمیشدی"{5}.

خالقیمیزین دؤزوم  و مقاومت سیمولی فریدون ابراهیمی یازیردی: مترقی اؤلکه لرده ملتلر بوتون ثروتلرینی معارف اوغروندا صرف ائدیب جهل و ساوادسیزلیقلا آپاردیقلاری مبارزه ده قالب گلدیکلری حالدا، ایران دولتی هله ده  بئش میلیون نفردن عبارت اهالی نین دیلینی  که سیب ، اؤز آنا دیلینده دانیشماغا اجازه وئرمیر و اوشاق لارین تربیه سی یولوندا مانعه لر تؤره دیر. آذربایجان ملتی معارف ساحه سینده تهرانین ظالمانه سیاستی نتیجه سینده چوخ گئری ده قالمیشدیر. ملتین وارلیغینی محافظه ائدن ایسه آذربایجانین ملی ماهیتی و خصوصی عالی اخلاقلاری نین نتیجه سی دیر. جسارتله دئمک اولارکی، ایرانین باشچیلاری همیشه معارفین انکشافی عوضینه معارفی پوچ ائدن یوللارلا گئدیرلر. بو باره ده ایران تورپاغیندا ایرانین باشقا یئرلرینه نسبتاَ حکومتین جنایتی آذربایجاندا داها چوخ اولموشدور.

فریدون ابراهیمی علاوه ائدیر کی ، اوجا سسله اگر بار- بار باغیرساق کی ، تهران حکومتی آذربایجان ائولادی نین ترقیسینه و معنوی انکشافینا مخالفدیر، تام حاقیمیز وار؛ بوراسی آچیق و آشکاردیر: آذربایجانلی نین علم ایله سیلاحلانماسینی  و اؤز ملی حقوقونی مدافعه ائتمه یه لایق  و مقتدر اولماسینی تهران حکومتی ایسته میر. لاکین، خوشبختلیک بوراسیندادیرکی، بو منحوس دؤور قورتاریر. آذربایجان ملتی اؤز تاریخی وارلیغینا، ده یرلی ملی مدنیتینه آرخالانیب گؤزه ل ملی معارف آرخاسینجا  گئدیر و  وار قوّه سی ایله اونی اله آلماق  عرفه سینده دیر.

آذربایجان ملتی ایندی حقیقی بیر معارفین ایجادی یولوندا اؤز ملی و تاریخی عنعنه لرینه لایق بیرمعارف یولونا قدم قویور{6}.

عؤمرونون آزمدتلی اولماسینا باخمایاراق ملتیمیزین یاراتدیغی ملی حکومت بوجهتدن دقته لایق ایشلر گؤرموش، ثمره لی نمونه لر یاراتمیشدیر.

ملی حکومتین اصلاحاتیندا " بهزاد"  آدینا ملی موزه نین تشکیل تاپماسی ، یارادیجیلیق سرگری لری نین تشکیلی ، ملی تیاتر و سینما بنالارینین تیکیلمه سی اوچون کلی مقداردا وسائط آیریلماسی دئمک اولارکی ، ملی حکومتین حیاتا  کئچیردی یی  چوخ سایلی اصلاحاتدات  نمونه لردیر.

" آذربایجان خالقی نین عصرلر بویی یاراتمیش اولدوغی بیر چوخ صنعت اثرلری ارتجاع نماینده لری و امپریالیستلر طرفیندن اوغورلانمیش، داغیدیلمیش  و ایندی ده  بو اثرلر نادر اکسپاناتلار کیمی ایران موزه لری نین و بیرچوخ دنیا موزه لری نین زینتی اولاراق قالیرلار. آذربایجاندا ایسه هله ۲۱  آذر نهضتینه قدرملی صنعت نمونه لرینی اؤزونده جمعلشدیرن بیر موزه حتی  یارانما میشدی. اونا  گؤره ده " بهزاد" آدینا ملی موزه نین یارانماسی آذربایجان اینجه صنعتی نین علامتدار تاریخی حادثه سی کیمی قیمتلندی. بورادا میرمسعود ، حسن حداد ، موزع زاده ، علی اکبر یاسمی، نخجوانی ، سید عرب عرفان ، ارژنگی کیمی مشهور آذربایجان نقاشلاری نین اثرلری و بیر چوخ تطبیقی صنعت نمونه لری نمایش ائتدیریلیردی . دئکوراتیو تطبیقی صنعت نمونه لری نین ده نمایش ائتدیریلمه سی خالق   یارادیجیلیغی نین بو ساحه سینه گوجلی الهام و تکان وئرمیشدی. جاوان نقاش رحیمی نین تیکیش ایشلری، آغاج و داش اوزه دینده ناخیش ایشلری، حدادین و یاسمی نین فرش نقشه لری تاماشاچیلارین دقتینی جلب ائدیردی"{7}.

آذربایجان ملی حکومتی دؤورونده یارادیلان ملی موزه نین" بهزاد "  آدی  داشیماسی دا تصادفی دئییلدیر.

"15 و16- جی عصرین یئتیردی یی استاد و صنعتکارلار آراسیندا مشهور نقاش کمال الدین بهزادین خصوصی موقعی واردیر. رسم صنعتی نین استادی، مینیاتورانین یارادیجیسی کمال الدین بهزاد حاقیندا اولان معلوماتلارین ایلک منشائی هرات دا حسین بایقارا  سارایی دیر. چونکی بؤیوک اؤزبک شاعیری علی شیر نوائی کیمی تدبیرلی و عاغللی وزیری اولان حسین بایقارا او واخت هراتی علم و صنعت مرکزی ائتمک قرارینا گلمیشدی. او، ایران، تورکستان، آذربایجان و دیگر یئرلرده سوراغین آلدیغی استادلاری هراتا آپارتدیریب ، سارای اطرافینا جلب ائدیردی . بورادا اولان یوزلرجه عالم، شاعیر و صنعتکارلاردان بیری ده بهزاد ایدی. تاریخی سندلرین گؤستردی یینه گؤره ۱۴،۱۵و۱۶- جی عصرلرده تبریز، منیاتور صنعتی نین ان مهم مرکزی ایدی.  بوصنعت او واخت تبریزده هر یئردن چوخ انکشاف ائتمیشدی. بیرچوخ تاریخی و بدیعی اثرلردن گؤرونورکی، بهزادین استادی رسام سید احمد تبریزی اولدوغی کیمی، اونون اونلارجا تبریزلی شاگردلریندن بیری ده مشهورآقا میره ک تبریزی ایدی.

استاد کمال الدین بهزاد ۱۵۱۰- جی ایلده شاه اسماعیلین امری ایله هراتدان تبریزه کؤچدوکدن سونرا عؤمرونون سونونا قدر، تبریزده یاشاییب و اورادا وفات ائتمیشدیر. بهزاد رسم صنعتینده شرقین رافائلی درجه سینه چاتمیش بیر صنعتکارایدی. اونون چکدی یی منیاتورلار دنیا موزه لری نین  و رسم نمایشگاهلاری نین  بزه یی اولموشدور. نظامی نین اثرلرینه  چکدی یی  شه کیل لر دنیا استاد لارینی حیران ائتمیشدیر.

صنعته بؤیوک قیمت وئرن شاه اسماعیل خطاتی بیر دفعه بهزادین قیمت و مهارتیندن دانشیلارکن: من بهزادی مملکتیمین یاریسینا برابر توتورام!- دئمیشدی.

آذربایجان ملی حکومتی کمال الدین بهزادین  ده یرینی یوکسک توتماق اوچون ملی موزه نی اونون آدی ایله یاراتماغا تشبث ائتمیشدی"{8}.

 ملی حکومتین اصلاحاتیندا بو تکجه نادر رسامیمیز بهزادا خاص دئییلدی. ملی حکومتین گؤستردی یی قایغی نین نتیجه سینده  آز بیر زاماندا استعدادلی هیکل تراشلاریمیز طرفیندن ستارخان، باقرخان، شیخ محمد خیابانی، رشدیه و باشقالاری نین تونج دن هیکللری تؤکولمه یه باشلامیشدی.

بئله اؤنملی اولان تدبیرلرله یاناشی دیگر گوروله سی ایشلردن نمونه اوچون ملی مجلسین قرار و قانونلاریندان بیرینه استناد ائتمک اولار.

 آذربایجان مجلس ملی سی نین مرحوم ستارخانین قارداشی و قیزلاری و مرحوم باقرخانین باجیسی حاقیندا تصویب اولونموش مستعمری قانونی.

ملی مجلس بوقانونی بئله قرارا آلمیشدی:

ماده واحده- مرحوم ستارخان و باقر خانین آزاد لیق یولوندا چکدیکلری زحمتلر و اونلارین آذربایجان خالقینا و ایران ملتینه ائتدیکلری خدماتی تقدیر ائتمک منظوری ایله حاجی عظیم خان ستارخانین قارداشی حاقیندا عؤمورلوک آیدا۱۵۰تومن مستعمری برقرار اولونور و ها بئله سلطان خانم و معصومه خانیم مرحومه ستارخانین قیزلاری و فاطمه خانیم مرحوم باقرخانین باجیسی حاقیندا عؤمورلوک آیدا ۵۰ تومن مستعمری  برقرار اولونور. مالیه وزارتینه اجازه وئریلیرکی ، بو مستعمریلرین اعتبارین بودجه ده  پیشبینلیک ائدیب پرداخت ائتسین.

قید اولونان قانون آذربایجان مجلس ملی سی هیئت رئیسه سی نین ۱۸خرداد ۱۳۲۵- جی ایل تاریخلی جلسه سینده تصویب اولونموش دی{9}. ملی حکومت قیسا مدت عرضینده ملی مدنیتیمیزین ترقیسی یولوندا چوخ  بؤیوک ایشلر گؤرموشدی. حیات حقیقتلری تصدیق ائدیرکی، اؤزحاقینی باشا دوشموش و اونی الده ائتمک اوچون دفعه لرله آیاغا قلخمیش چوخ عصرلی تاریخه مالک بیر ملتی زورلا همیشه لیک سوسدورماق و ابدی اولاراق یاتیرماق اولماز . ملتیمیزین وجودا  گه تیردی یی ملی حکومت، مدنی- معارف تدبیرلری نین حیاتا کئچیریلمه سینده چوخ  ساحه لی ایشلر گؤرموشدی. اونلاردان گئنیش و دوزگون تصور یاراتماق اوچون بیرنئچه مشخص اصلاحاتین عمومی دئییل ، کانکرئت چئوره سینی گؤسترمک یئرینه دوشر.

ادبیات و منبعلر

1- " آذربایجان" روزنامه سی 1340- جی ایل. نمره - 1348

   * شریفی- تبریز اونیورسیته سی ملی حکومتین یادگاریدیر.  

2- " آذربایجان " روزنامه سی ۱۹۴۶- جی ایل، نمره- ۲٠۵.

3- " آذربایجان " روزنامه سی 1332- جی ایل، نمره- 609.

    ایران معارفینین گئریلیک سببلری  و اونون نتیجه لری.

    * ه . طغرائی.

4- باخ ملی حکومت ده 12- یه.

5- " آذربایجان " روزنامه سی 1339- جی ایل، نمره- 1330.

    دؤورون مترقی فیکیرلرینین تطبیقی اینجه صنعت ساحه سینده.

   * ج. حسین زاده. 

 6- " آذربایجان" درگیسی 1945- جی ایل. نمره- 4 و3. ص- 18.

        حقیقی خالق معارفی اوغروندا.

      * فریدون ابراهیمی.

7- " آذربایجان " روزنامه سی 1343- جی ایل، نمره- 1537

     21 آذر نهضتی و آذربایجان اینجه صنعتی.

    * جعفر مجیری.

8- " آذربایجان " روزنامه سی 1948- جی ایل، نمره- 34.

    * غ . م . حبیبی-  کمال الدین بهزاد.

9- " آزاد ملت" روزنامه سی ١٣٢۵- جی ایل. ۱۹- خرداد.

آردی وار ...

۲ قووا(دلو)  ۱۳۸۹

"سيلاحلا اولچولن تورپاق-آذربايجان ملي حکومتي -60",*

میانالی علیرضا

آلتینجی بولوم :

ميلى حؤکومتين ايصلاحاتيندان (٢): تبریز  دارالفنونى

 تحصیل سیستمینین یئنیلشدیریلمه سینده شهبه سیز تحصیل اوجاق لاری نین  عوضسیز  رولی  اولموشدور . بو  تحصیل  اوجاقلاری سیراسیندا تبریز دارالفنونونون یارادیلماسی چوخ بؤیوک اهمیته مالک ایدی. آذربایجان خالقی نین اراده سینی تمثیل ائدن ملی مجلس1324- جی ایلین دی آییندا 4 ماده دن عبارت قرار قبول ائده رک تبریز دارالفنونونون تشکیلینی آذربایجان ملی حکومتینه تاپیشیردی.

 اجرا ائدیجی اورقان اولان آذربایجان ملی حکومتی،قانون و ئریجی اورقان آذربایجان ملی مجلسی نین تاپیشیریغی اساسیندا تبریزده آذربایجان دولت دارالفنونی تشکیلی حاقیندا قرار قبول ائتدی . قرار آشاغیدا کی شه کیل ده  وئریلدی:

 قرار

ملتیمیزین آرزولارینی و آذربایجان ملی کونقره سی نین قرار لارینی نظره آلیب ملی و مدنی ترقیمیزی تأمین ائتمک اوچون آذربایجان ملی حکومتی اوزوموزه  گلن درس ایلیندن وطنیمیزین مرکزی تبریز شهرینده آذربایجان دولت دارالفنونونون  تشکیلینی ضروری سایدیغی اوچون آشاغیدا کی قراری قبول ائدیر:

1- آذربایجان معارف وزارتی دارالفنونون تشکیلی اوچون لازیم اولان بودجه نی تنظیم ائدیب بیر آیا قدر هیئت دولته تقدیم ائتسین.

2 -آذربایجان دولت دارالفنونی هله لیک اوچ فاکولته دن عبارت اولمالی دیر:

آ– طب فاکولته سی؛

ب– فلاحت فاکولته سی،

ت– پداگوژی فاکولته سی کی بودا تاریخ و دیل ، ادبیات ،

فلسفه، حقوق، فیزیک، ریاضیات، طبیعیات شعبه لریندن

تشکیل  تاپمالیدیر.

3- معارف وزارتی 10 گونون مدتینده آذربایجان دولت دارالفنونی اوچون لازیم اولان بنانی سئچیب هیئت دولته اطلاع  وئرملیدیر.

4- آذربایجان معارف وزارتی ایندی دن دارالفنونون استادلار هیئتینی سئچمه یه  و دارالفنون اوچون آذربایجان دیلینده علمی وسائط حاضرلاماغا باشلامالیدیر{1}.

 " وطن یولدندا " قزئتی ایسه اؤز صحیفه لری نین بیرینده  بو معلوماتی چاپ ائتمیشدیر: تبریزده  تشکیل ائدیله جک آذربایجان دولت دارالفنونی سنتیابر آییندان ایشه باشلایاجاق و هله لیک اوچ  فاکولته دن- طب ، فلاحت و پداگوژی فاکولته لریندن عبارت اولاجاقدیر{2}.

 ملی اؤندر سید جعفر پیشه وری بو حاقدا کفایت قدر یئترلی فیکیر ایره لی سورور و یازیر: گونده لیک ایش ثابت ائدیرکی، ملّت اؤز حقیقی حاکمیتینی الده ساخلاماق اوچون ساوادلی اولمالیدیر.

 کئچمیش سیاستدن کفایت قدر بحث اولونموش، ایندی ایسه گله جک دن دانیشماق لازیمدیر . بیزده فرهنگ ایشینه چوخ آز اهمیت وئریلیر. معارف وزارتی گره ک گلن تحصیل ایلینده اؤز پروقرا میندا اساسلی اصلاحاتا یول وئرسین . ملی دارالفنون باره سینده جدی قدملر گؤتورولموشدور. بو بؤیوک آرزو اگر عملی اولارسا ملتیمیزین اوزونه ترقی یوللاری آچیلمیش اولاجاقدیر.

 بیز مخصوصاَ دارالفنوندا پداگوژی شعبه سی نین تشکیلینه اهمیّت وئریریک؛ چونکی اساس معلملردیر. معلم سیز فرهنگ ترقی ائده  بیلمز{3}.

 بو پروبلئملرین حلی یولوندا، ستارخان بایراقلی تبریز شه هر کمیته سی نین 7- جی حومه  کمیته سینده، ملی اؤندرسید جعفرپیشه وری دئییردی : گمرکلرین عایداتی دولتین دیر. آما آذربایجان  گمرکلری نین عایداتیندان  یوزده 25- ی آذربایجان ملی دارالفنونونا وئریله جکدیر.بودا آیدا یوزمیندن 120مین تومنه قدر تخمین اولونماقدادیر.

 اؤزوموزده ایلده  میلیون یاریم تخصیص ائتمیشیک.

 بودا دارالفنونوموزون دیپلوملاری تهران دارالفنونی ایله رسما ً بیر اولاجاغی دئمکدیر.

 گمرکلرین یوزده بئشی دارالتربیه یه، یوزده بئشی ده  شهریمیزین اهالیسی نین گردشگاهی و سیاحت محلی اولان شاه گؤلی نین آبادلیغی اوچون  وئریله جکدیر. بونلاردا  قیرخ مین تومن میزانیندا اولار. بو پوللاردان علاوه اؤزوموزده آذربایجانین تمام شهرلری نین دارالتربیه لرینه و شهرلری نین آبادچیلیغینا بؤیوک پوللار تخصیص ائتمیشیک و ائده جه ییک . دارالتربیه لریمیز اوروپا دارالتربیه لری کیمی تام معناسی ایله حقیقی دالتربیه اولمالی دیرلار{4}.

 " آذربایجان دارالفنونونون آچیلیشی اولدوقجا بؤیوک اهمیته مالک ایدی. بونه تک آذربایجاندا، یا کی، ایراندا، حتی شرق عالمینده علم و معارف ساحه سینده چوخ  بؤیوک بیر حادثه ایدی. آذربایجان دارالفنونی خالقین ایستکلری اساسیندا تشکیل تاپمیش، اونون احتیاج لارینی  تأمین ائتمک اوچون یارادیلمیشدی"{5}.

 "آذربایجان" روزنامه سی، افتخار حسی ایله یازیردی: چهارشنبه گونی خرداد آیی نین 22- سی آذربایجان ملتی اوچون تاریخی بیرگون ایدی. دئمک اولارکی ، ایکینجی 21 آذرایدی{6}.

 آشاغیدا وئریلن سؤزلر تاریخی سند کیمی یازیلیب، شوشه داخیلینده قویولوب موملانمیش،21 آذر نهضتی نین تشکیلاتچیسی و رهبری سید جعفر پیشه وری نین واسطه سی ایله  تبریز دارالفنونونون  بینؤوره سینه  قویولموشدی:

 آذربایجان ملی نهضتی علم و معرفت نهضتی اولدوغی اوچون آذربایجان ملی حکومتی تشکیل تاپدیقدان آز بیرزامان سونرا کئچمیش دؤورلرده ظولم و استبداد آلتیندا یاشایان آذربایجان خالقی نین تمدن و معارفدن گئری   قالماغینی نظره آلاراق علم و تمدنه دوغری گئتمک و خالقیمیزین آمال و آرزولارین حیاتا کئچیرمک مقصودی ایله آذربایجان ملی دارالفنونی نین تأسیسینی 9 دی 1324 تاریخلی (9- جی) اجلاسیندا قرارا آلیب و بوملی دارالفنونون تأسیس مقدماتینی فراهم ائدیلمه سینی معارف وزارتینه تاپشیردی. بوتون مدنی ساحه لرده بؤیوک قدملر گؤتورمه یه  موفق اولدوغی کیمی خوشبختانه ملی حکومت آز بیر مدتده  ملی دارالفنونون تأسیس  وسایلینی فراهم ائتمه یه نایل اولوب چهارشنبه گونی 1325- جی ایلین خرداد آیی نین 22- ده بوعلمی مؤسسه نین هیم (بنا) داشی آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین صدری و آذربایجان ملی حکومتی نین باش وزیری آقای پیشه وری نین الی ایله قویولدی. بوملی دارالفنون واسطه سی ایله آذربایجان خالقی اؤز گله جک نسیللرینی متمدن و دیری ملتلر کیمی تربیت ائده جک و بو وسیله ایله ابدی سعادته یئتیشه جک وبوعلم منبعیندن آزادلیق نوری همیشه لیک ایشیقلاناجاقدیر{7}.

 اونیورسیته نین آچیلیشی مناسبتی ایله تشکیل تاپان ییغینجاقدا ملی حکومتین باشی ناظیری سید جعفرپیشه وری آذربایجان اونیورسیته سی تشکیلی نین اهمیتیندن دانیشاراق قید ائدیردی کی ، بیز کندلی بالالارینی کندلردن  گه تیریب  بورادا تعلیم  و تربیه ائده جه ییک ؛ بوندان سونرا اؤز کند تصرفاتلارینی معاصر و علمی اصوللا  اداره  ائده   بیلسینلر{8}.

 ملی اؤندر پیشه وری دارالفنونون آچیلیشی مناسبتی ایله  یازیردی: من فکرائدیره م کی ، بوگون آچدیغیمیز مؤسسه ائله بیر مؤسسه دیرکی ، اگر بیز بیرایل بوندان قاباق بو باره ده  بیر سؤز دانیشسایدیق تعجبلی نظره گه لردی . لاکین ، ایندی خالقیمیزین قدرتی سایه سینده  بیز چوخ بؤیوک ایشلری انجام وئرمه یه موفق اولموشوق. آچیق دئیک ، ایندی آذربایجان خالقی افتخار ائدیرکی ، آسوده لیکله خیابانلاری آسفالت ائدیر، دارالفنون آچیر، لوله کئشلیک واسطه سی ایله شهره  سو گه تیریر.  بیر زاماندا کی ، ایرانین باشقا نقطه لرینده امنیت یوخدور، اوغورلوق و فساد حکم سورور، ایشسیزلیک و آجلیق خالقین حیاتین هده له ییر، آذربایجان خالقی ترقی یه دوغری گئدیر.

 دئموکراسی، خالقین اؤز مقدراتینا حاکم اولماسی و حقیقی آزادلیق شرایطینده یاشاماسیندان عبارتدیر. بیزالده ائتدی ییمیز آزادلیغین سایه سینده ترقی و تکامل مرحله لرینی سرعتله  گئدیریک؛ بیز اؤلسک ده آلدیقلاریمیزی ساخلاییب و نسلیمیز مدنی بیر ملت کیمی یاشایاجاقدیر. بیز، بو دارالفنونی شهرت  اوچون آچمامیشیق. ایندی کندلرده، قصبه لرده اهالی اوچون دکتر یوخدور. بیزی احتیاج وادار ائتمیشدیرکی، بو دارالفنونی آچاق و لازیم اولان موقعده خالقین ساغلاملیغینی حفظ ائتمک اوچون بورادا  تحصیل ائتمیش دکترلردن استفاده ائدیب خالقین ساغلاملیغینی تأمین ائده ک {9}!

 " آذربایجان ملی دارالفنونونون آچیلیشی مناسبتی ایله حرکاتیمیزین جاوان قیزلار اوچون یاراتدیغی بؤیوک ترقی و انکشاف امکان لارینی خرداد آیی نین 22- سینده اولان جشنده  تبریز قیزلاریندان بیری ساده  جمله لرله ایفاده ائده رک بئله دئمیشدیر:

 اوزون ایللر بویی خالقیمیزین آرزو ائتدی یی سعادتلی گون گلیب چاتدی. آزادلیق و سعادت گونشی اؤلکه میزده  پارلاییب آذربایجان خالقی نین مدنیت و سعادته دوغری گئتدیی یوللاری ایشیقلاندیر دی"{10}." ملی حکومت اونیورسیته نین ابتدائی مخارجینه ، اونیورسیته طلبه لرینی پالتارلا  تأمین ائتمک  اوچون ایکی میلیون تومن، اونیورسیته نین حاضرلیق کورسلاری اوچون 9 میلیون تومن اعتبار وئرمیشدی.

 اونیورسیته نین 1325- جی ایل تحصیل ایلی اوچون طب فاکولته سینه 60– نفر، پداگوژی فاکولته سینه- 120 نفر، فلاحت فاکولته سینه- 60 نفر طلبه قبول ائدیلمیشدی. طلبه لر تقاعددن و مجانی یاتاقخانادان دا استفاده ائدیردیلر"{11}.

 غربی بئرلین ده نشر اولان " وارهایت" روزنامه سی یازیردی: ایران مدنیتی تاریخینده بیرینجی دفعه اولاراق ایران آذربایجانی نین پاییتختی تبریز شهرینده دارالفنون تشکیل اولوندی. همین دارالفنونا آذربایجان دئموکرات حکومتی طرفیندن بوراخیلمیش بودجه نین اوچده بیر حصّه سی کهنه شاه رژیمی نین مدنی ایشلراوچون بوتون ایران آذربایجانینا آییردیغی وسائطدن قات- قات آرتیق ایدی{12}.

 ملی حکومت دؤورونده آذربایجان اونیورسیته سی حقیقی علمی بیر مؤسسه یه چئوریلدی  و هر جوره علمی وسائطله تجهیز اولوندی. بوعلمی مؤسسه نین تشکیلی آذربایجان و ایران خالقینا بیرداها گؤستردی کی ، هر بیر ملت اؤز مدنیتینی زنگینلشدیرمک و انکشاف ائتدیرمک اوچون اؤزمقدراتینا مالک اولمالیدیر.

 آذربایجان دارالفنونی موقتی اولاراق ، اوّلکی اوغلانلار دانشسرا سیندا  یئرلشمیشدی . ملی حکومت یئنی اونیورسیته نین بناسینی تیکمه یه باشلادی . واختی ایله رضا خان حکومتی دؤورونده آذربایجان خالقی نین قاباقجیل آداملارینی و آزادیخواهلاری حبس ائتدیرمک و خالقین گؤزونی قورخوتماق اوچون صاحب دیوان باغیندا بیر زندان تیکیلمکده ایدی. بو زندانین تیکیلیشینه آذربایجان خالقیندان آلینان وئرگی دن 400 مین تومن پول خرجلنمیشدی. ملی حکومت همین یئرده اونیورسیته نین بناسینی قویدی. زندانین یئرینده علم و معارف اوجاغی  دوزه لدیلمه یه باشلادی. ملی حکومتین گؤردویی بو ایش کهنه ارتجاعی قورولوشلا  یئنی  قورولوشون ، دئموکراتیک قورولوشون مختلف منظره لریندن بیرینی  گؤسته رن  ایش ایدی. بو، آذربایجان ملتی نین یاخین و اورتا شرقده  وجودا  گه تیردی یی  مثلی  گؤرونمه میش بیر حادثه ایدی. بو علم و مدنیت اوجاغی نین رهبرلی یی، ملی حکومت طرفیندن دکتر نصرت الله جاها نشاهلویا  حواله اولونموشدی.

 " آذربایجان" درگیسی تبریز اونیورسیته سی نین رئکتوری دکتر جاهانشاهلونون مقاله سینی چاپ ائتمیشدی. مقاله ده او، یازیردی: آذربایجان اؤلکه سی قدیمدن بؤیوک علم ومدنیت اوجاغی اولموشدور. ماراغا  شهرینده  بؤیوک علمی فعالیت گؤسته رن خواجه  نصیرالدین رصد خاناسی  و بو رصد خانانین جنبنده اولان عالی مکتب، تبریز شهرینده  خواجه رشید الدین محمد و غازان خانین دستوری ایله  یارانمیش عالی مکتبلرین شهرتی او زامان آذربایجاندان چوخ اوزاقلارا گئدیب چیخمشیدی. سلطانیه شهرینده اولجایتو آثاریندان اولان بؤیوک مکتبلرین و علم اوجاقلاری نین خرابه لری بو گونه  قدر دورور.

 آذربایجان تورپاغیندا یئتیشن شاعیر و عالملرین بیر چوخی دنیا مدنیتی نین فخری دیرلر. سون اون ایل عرضینده ایراندا ایش باشیندا اولان مرتجع  دولت آداملاری نین هر جور ظولم و فشاری مدنیت قاپیلارینی آذربایجان خالقی نین اوزینه باغلامیشدی . آذربایجان خالقی عالی مکتبلرده  اوخوماق  کناردا  دورسون، اؤز آنا دیلینده ابتدائی و اورتا تحصیل آلماق امکانیندان دا محروم اولموشدور. ایران مرتجع دولتلری نین سوء نیتی نتیجه سینده او تاپدالانیب ازیلمیش ، مدنیت عالمی نین فیضلریندن بی بهره قالمیشدیر . علم و مدنیتین هر بیر خالق اوچون نه قدراهمیتلی اولدوغوندان بحث ائتمه یه احتیاج یوخدور. حیات مبارزه سینده سعادتمند اولماق اوچون خالقین، ملتین، دیل و عنعنه لرینی محافظه ائتمک ، کئچمیش آنالارین، بابالارین گؤستردیکلری فداکارلیقلاری یادا سالماقلا  جاوان نسلی اؤز تاریخی ایله تانیش ائدیب اونلاردا همت وغیرت دوغورماق، عینی زاماندا دنیانین مترقی علملرینی همان ملته چاتدیرماق، اونون مالی ائتمک ان ضروری شرط لردندیر. بومقصده ایسه آنجاق معارف و مکتبلر واسطه سی ایله چاتماق اولار. هر بیر ملتین مدنیتی عینی زاماندا اونون عالی مکتبلری نین مقداری ایله اؤلچولور. ملی حکومتین تشکیلینه قدر ایران آذربایجانیندا هئچ بیر عالی مکتبین اولماماسی البته تحمل ائدیلمز بیرحال ایدی. آنا دیلینده اولمایان متوسطه مکتبلرینی بیتیرنلرین چوخی مادی وسائط  یوخلوغوندان باشقا شهرلرده  گئدیب اؤز تحصیللرینی اکمال ائده بیلمیردیلر.

 آذربایجاندا اونیورسیته ویاخود باشقا بیرعلمی مؤسسه اولمادیغیندان آذربایجان ملّتی علم و مدنیت ساحه سینده هئچ بیر جهتجه ترقی ائده بیلمیر، ملتین اؤزعالملری یئتیشمیردی. ملی حکومت ایش باشینا گلن کیمی مکتب و معارف قاپیلارینی خالقین اوزونه آچدی. آنا دیلی رسماَ دولت دیلی کیمی مکتبلره  داخیل اولدی. درسلر دوغما آذربایجان دیلینده  کئچیریلمه یه باشلادی. آنا دیلینده درس کتابلاری نشراولوندی  و آنا دیلینده درس وئرن معلملر حاضرلاندی"{13}.

ملی حکومت زامانی دارالفنونون یارادیلماسی آذربایجان داایکینجی تجربه ایدی. بیرینجی تبریز دارالفنونی" 1873- جی میلادی ایلینده آذربایجان معارف پرورلری نین فداکار سعیلری و آذربایجانین او تاریخده کی والیسی میرزا فتحعلی خان صاحب دیوانین معارفه اولان  رغبتی نتیجه سینده  تأسیس ائدیلمیشدیر.

 تبریز دارالفنونی تأسیس اولان تاریخدن1891- جی ایله قدر دولت مدرسه سی و یا  دارلفنون آدلانمیشدیر.

 1891- جی ایلده مرتجع روحانیلرین تضییقی و حیله گرلیکلری نتیجه سینده تبریز دارالفنونی موقتی اولاراق باغلانیر. بو تعطیل اوزون مدت داوام ائتمه میش و آذربایجان خالقی نین قاباقجیل معارف پرورلری نین عنادجیل و قطعی مبارزه سی نتیجه سینده  دارالفنون یئنی دن آچیلمشیدیر.

 بو آچیلیشدان سونرا تبریز دارالفنونی  ولیعهدین آدی ایله مظفری و یا مظفریّه مدرسه سی آدلانماغا باشلامیش و باغلانیلان تاریخه قدر همین  آدلا  مشهور اولموشدور.

 تبریز دارالفنونی 21 ایل آغیر شرایطده فعالیت گؤسته ره   بیلمیش دیر. اگر1891- جی ایل موقتی تعطیل نظره آلینمازسا دئمک اولارکی، همین مدتین 20 ایلینی چوخ منتظم و فاصله سیز اولاراق ایشله میشدیر. سون بیرایل عرضینده ایسه  بیر سیرا سببلردن دارالفنون اؤز فعالیتینی داوام ائتدیره  بیلمیر و نتیجه ده 1894- جی ایلده تمامی ایله باغلانیر.

 تاریخاَ  آز مدت فعالیت گؤسته رن تبریز دارالفنونونون بلاواسطه تأثیری نتیجه سینده آذربایجانین بوتون شهر و قصبه لرینده یئنی معارف اوغروندا کوتله وی جانلانما عمله گه لیر؛ نتیجه ده بیر چوخ شهرلرده او جمله دن تبریزده: رشدیه، طالبیه، لقمانیه، اردبیلده: نصریه و جعفریه، اورمیه ده: کمالییه و اسلامیه، مرندده: ملی و مساوات، ماراغادا: سعدیه و شکوهی، خوی دا  نوبر ترقی، سلماس دا- سعدیه، آستارادا - صادقیه و سایر مدرسه لر تأسیس اولونور.آذربایجان دارالفنونی 1894- جی ایلده باغلاندیقدان سونرا ایران حاکم  دایره لری  طرفیندن اونون  یئنی دن  برپا ائدیلمه سینه اصلا دقت وئریلمه دی.آذربایجان دارالفنونی تقریباَ یاریم عصر سونرا ، یعنی آذربایجان ملی حکومتی دؤورونده  یئنی دن تأسیس ائدیلدی و بونونلادا خالقیمیزین ایللردن بری داوام ائدن مدنی- معارف عنعنه لری یئنیدن داها دا قوّتله جانلانماغا باشلادی. آذربایجان ملی حکومتی دؤورونده تأسیس ائدیلن دارالفنون معاصر تیپلی دارالفنون ایدی" {14}.

 تبریز دارالفنونون رئکتوری دکتر نصرت الله جاها نشاهلو  یازیردی کی،آلتی آی مدتنده آذربایجان اونیورسیته سی آچیلماسی اوچون لازیم اولان حاضرلیق ایشلری گؤرولوب قورتارمیش و بو درس ایلینده اونیورسیته ایشه باشلامیشدیر.اونیورسیته اوچون معلملر تاپیلمیش، درس کتابلاری و سایر لوازمات تدریجله تهیه اولونماقدادیر. اونیورسیته اوچون حکومت بیرمیلیون تومن پول بوراخمیشدیر.

 آذربایجان گنجلری اونیورسیته نین آچیلیشینی بؤیوک ملی بیر بایرام  کیمی قیمتلندیره رک اورایا  بؤیوک  سئوینجله  گلمیشلر. اونیورسیته یه جمعی 190 طلبه قبول ائدیلمه لی اولدوغی حالدا داخیل اولماق اوچون300 نفردن آرتیق جاوان عریضه وئرمیشدیر. طلبه لر مسابقه امتحانلاری یولی ایله گؤتورولموشدور. اونیورسیته یه  داخیل اولماق ایسته ین طلبه لرین بیر قسمنه یایدا آچیلان حاضرلیق  کورسلاریندا یاردیم ائدیلمیشدیر. شهریورآیی نین 20 - سینده اونیورسیته ده  درسلر باشلانمیشدیر{15}.

 " او واختا قدر تهراندان باشقا ایرانین هئچ بیر یئرینده علمی مؤسسه و عالی مکتب یاراتماق ایسته مه ین تهران حکومتی آذربایجاندا  اونیورسیته یارادیلماسی نین تاثیری آلتیندا و خالق کوتله لری نین تضییقی نتیجه سینده مشهد، شیراز و اصفهاندا طب فاکولته لری آچماغا مجبور اولور.

 ملی حکومتین مغلوبیتیندن سونرا ایران مطبوعاتی نین وئردی یی  خبرلره  گؤره ، آذربایجانین ابهر ولایتینده  ماما  اولمادیغی اوچون دوغولان اوشاقلارین اکثریتی تلف اولور. شبستر ماحالی نین 50 مین اهالیسی نین صحیه ایشلری بیرنفر فلدشیره   تاپشیریلمیشدیر. ساراب  شهری نین حکیمی خسته له نن زامان اونا معالجه ائتمک اوچون اورادا ایکینجی بیرحکیم تاپیلمامیشدیر .آذربایجاندا صحیه وضعیتی بئله اولدوغی حالدا ایران حکومتی تبریزاونیورسیته سینین طب و سایر مهم فاکولته لرینی باغلایاراق، بونون عوضینده فارس دیلی و ادبیاتی فاکولته سینی گئنیشلندیریر{16}.

ادبیات و منبعلر١- «آنا ديلينده تحصيل»

1-  اصول جدید(یئنی اصول). چاپ یئری- 1324- جی ایل.تهران.

* ایران معارف وزیری دکتر صدیق اعلم.

2- " آذربایجان "روزنامه سی 1328- جی ایل، نمره- 210.

ملی حکومتین معارف  ساحه سینده حیاتا کئچیردییی تدبیرلر.

* جعفر مجیری.

3- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل

* مکتبلرین سحر دعاسی.

4- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل، نمره - 84.

5- " آذربایجان " روزنامه سی.1333- جی ایل. نمره - 696

آذربایجان خالقینین دیل و مدنیتینی آرادان  آپارماق اولماز!

* محمدرضا عافیت .

6- " آذربایجان " روزنامه سی 1334- جی ایل، نمره- 773.

* کاوه غفار- ائل  بایرامیندا.

7- " آذربایجان " روزنامه سی 1350- جی ایل، نمره- 1877.

* اسد یعقوبی- ایلک آنا دیلی درسلی ییمیز.

8- " آذربایجان " روزنامه سی 1343- جی ایل، نمره- 1520.

* اسد  یعقوبی- یئنی مکتب اوغروندا مبارزه.

9- " آذربایجان" درگیسی 1355- جی ایل.نمره- 8. ص- 23.

پهلوی خاندانی ملی معارفین دوشمنی دیر.

* م. شمسی.

ادبیات و منبعلر٢- تبريز دارولفنونى

1- " آذربایجان " روزنامه سی 1324- جی ایل، نمره - 96.

2- " وطن یولدندا"  قزئتی. 1946- جی ایل، نمره- 5.

3- " آذربایجان " روزنامه سی 1324- جی ایل،

* سید جعفر پیشه وری- معارف  و مدنیت مسئله سی.

4- " آذربایجان " روزنامه سی 1325- جی ایل، 10- تیر.

5- 21 آذر. چاپ یئری- 2005- جی ایل. ونکووئر.

ملی حکومتیمیزین معارف ساحه سینده- تدبیرلر.

*  جعفر مجیری.

6- " آذربایجان" روزنامه سی 1325- جی ایل. نمره- 205.

7- " آذربایجان" روزنامه سی 1349- جی ایل. نمره- 1849.

8- ملی حکومتین فدائی و قیزیلباش خالق قوشونلاری. ص- 49.

9- " آذربایجان" روزنامه سی 1325- جی ایل. 22- مهر.

10- 21 آذر. چاپ یئری- 2001- جی ایل. ونکووئر. ص- 66.

جاوانلار ملی حکومت دورینده.

* غفار کندلی.

11- " آذربایجان" روزنامه سی 1331- جی ایل. نمره- 456.

12- باخ گیریش ده 5- شه.

13- " آذربایجان" درگیسی 1946- جی ایل. نمره- 9.

* دکترجاهانشاهلو- تبریز اونیورسیته سی.

14- " آذربایجان" روزنامه سی 1340- جی ایل. نمره- 1352.

تبریز دارالفنونی حاقیندا.

* اسماعیل طریق پیما.

15- باخ 13- چه.

16- " آذربایجان"روزنامه سی 1334- جی ایل. نمره- 826.

ایران و آذربایحاندا عالی مکتبلرین وضعیتی.

* م. فخرزاده.

آردی وار ...

۱۱ اوغلاق(جدی)  ۱۳۸۹

"سيلاحلا اولچولن تورپاق-آذربايجان ملي حکومتي -60",*

میانالی علیرضا

بئشینجی بولوم :

ميلى حؤکومتين ايصلاحاتيندان (١): آنا دیلینده تحصیل

 حیات صحنه سینده یارانمیش اولایلاری باش وئردی یی تاریخی شرایط داخیلینده  قیمتلندیریرلر. 25-1324- جی ایللرده آذربایجاندا باش وئرمیش ملی آزادلیق و دئموکراتیک حرکاتی او زامان کی، تاریخی شرایط نقطه- نظریندن تحلیل ائدن ده، آیدینلیقلا  گؤرونور کی،همین حرکات ملتیمیزین مبارزه تاریخینین پارلاق صحیفه سی دیر.1324- جی ایلده آلمان فاشیزمی نین مغلوب اولماسی و ایراندا  دیکتاتورانین ضعیفله مه سی نتیجه سینده ملی-آزادلیق و دئموکراتیا اوغروندا مبارزه  سرعتلنمه یه  باشلامیشدیر.

 آذربایجان، شرقله غربین کئچید نقطه سی اولدوغوندان باشقا اؤلکه لره نسبتده سرعتلی انکشاف یولونا قدم قویموشدی . بئله بیر دورومدا چوخ طبیعی اولاراق ملی- آزاد لیق و دئموکراتیا طلبلری گونده مه چیخمیشدی. فعله لر مترقی ایش قانونی، کندلیلر اوزون ایللردن بری ال  ده یمه میش  قالان توروپاق اصلاحاتی اوغروندا مبارزه ده  موفقّیت الده  ائتمه یه  باشلامیشدیلار.

 الده اولونان موفقّیتلر ایسه ده ییشیک اولایلاردان کئچمیشدی .او جمله دن میتینگ و نمایشلر شهرلری، حتی گئت- گئده  کندلری ده  بوروموشدی. بعضی حاللاردا هله دولته قارشی سیلاحلی مقاومت گؤسته رن لرده  اولوردی. سراسرایرانی بوروین آجیلیق، ایشسیز لیک اؤلکه ده انقلابی وضعیتی  داها دا آرتیریردی. ملتیمیزین بو دؤنمده حرکاتا باشلاماسی بوتون ایراندا حرکاتی یئنی مرحله یه استقامتلندیریردی.ائل آراسیندا  دیللرازبری اولان: تبریز باشلادیسا ، دئمک ایش بیته جکدیر!- مفکوره سی دوغرولماغا باشلامیشدی.

 1324-جی ایلین یاییندا آذربایجان دئموکرات فرقه سینین یارانماسی ،تاریخی ضرورت کیمی اورتایا چیخمیشدی. آز مدت ایچه ریسینده آذربایجاندا ملی حکومت یارانمیش، اورتا و یاخین شرق اؤلکه لری تاریخینده  بیرینجی خالق حاکمیتی اولوب تکجه ایرانا دئییل، بوتون یا خین و اورتا شرق اؤلکه لرینه اؤز تاثیرینی گؤسته رمیشدی.

 بو نائلیتلری قورویوب ساخلاماق اوچون جمعیتی  ساوادلاندیرماق، اونلارین بیلیکلرینی آرتیرماق مسئله سی  ان واجب مسئله اولاراق اورتایا چیخمیشدی . بو جهتدن دیر کی ، تحصیل  سیستمینی  یئنی لشدیرمک بیرینجی پیلانا  کئچمیشدی.

 1324- جی ایلده ایران معارف وزیری دکتر صدیق اعلم ایران معلملری نین آغیر وضعیتینی اعتراف ائده رک یازیرکی، معلیمین حقوقی اولدوقجا آزدیر.اونلارین معاشی  آیدا بیرنئچه یوز ریالدان آرتیق اولمور. حال بوکی، بعضی اداره رئیسلری نین شوفرلری نین معاشی 1500 ریالدان آرتیقدیر{1}.

 بو اعترافی نظرده آلدیقدا تحصیل سیستمینی یئنیلشدیرمه یین چتینلی یینی و آذربایجاندا ایسه وضعیتین هله نه قدرآجیناجاقلی اولدوغونی دا بونا علاوه ائدن ده ، آذربایجان ملی حکومتی نین قارشیسیندا گؤروله جک ایشلرین هانسی سه و ییه ده اولاجاغینی گؤرمک چتین  دئییلدیر.

 آذربایجان ملی حکومتی نین قایغیسی نتیجه سینده معلملره اولان مناسبت  کؤکلی  شه کیل ده  ده ییشدیریلدی. " شه هر و کندلرده ابتدائی مکتبلرین سایینی آرتیرماق و شهرلرده ایسه اورتا مکتبلره علاوه ائتمک ایشینه باشلاندی.

 1325- جی ایلده تبریز حوزه سینده 179- ابتدائی و 59- اورتا مکتب ، زنگاندا 29- ابتدائی و 8- اورتا مکتب ، اورمیه ده ایسه 127- ابتدائی و 15- اورتا مکتب وار ایدی . بومکتبلرده 48972 نفر طلبه اوخویوردی کی، بونلاردان دا 9014  نفر قیز و 39958 نفری اوغلان ایدی . بونی دا علاوه ائتمک یئرینه دوشر کی، گئجه کورسلاریندا 3686  نفر درس اوخویوردی"{2}.

 ملی حکومت حاقیندا بیر چوخ منفی مناسبتلره جاواب اولاراق  آذربایجان مکتبلرینده  طلبه لرین سحر دعاسینی  بورادا  قید ائتمک یئرینه دوشر:

 مکتبلرین سحر دعاسی

ای  بیزی یوخدان  یارادان  تانریمیز،

سن  بیزه  لطف ائیله عنایت ائله.

بیزلری  دوزگون  یولا، دوز ایشلره ،

قدرت- ذاتینله هدایت ائله.

وئر  بیزه  توفیق کی، تحصیل ائده ک،

علم ادب له  بیزه  زینت ائله.

خدمت ائده ک  بیز آنا  یوردونا،

سن ده  اونی  حفظ  و  حمایت ائله.

پاک  فیکیر، آیدین اوره ک، ساغ  بدن

بیزلره  شأنینله  کرامت ائله{3}.

 آذربایجان معارف وزیری نین تحصیل اوچون بیرینجی امریّه سی بئله وئریلمیشدی:

 آذربایجان ملی کونقره سی نین تصمیمی، مجلس ملی نین قراری و ملی دولتین برنامه سی اوزره آذربایجان خالقی نین اراده سی ایله  بالالاریمیزی آنا دیلیمیزده تعلیم و تربیه ائتمک اوچون آشاغیدا کی ماده لر نظره آلینسین:

 1- بوتون ملی و دولتی مدرسه لرده آذربایجان دیلینده تعلیم و تربیه   ایشلرینی قورماق اوچون حاضرلیق آپاریلسین.

2- بیرینجی ماده نین اجراسی اوچون آذربایجان معارف وزارتی جنبنده ملی تدریس کتابلاری تهیه ائتمکدن اؤتری درس کتابلاری شعبه سی یارادیلسین.

3- درس کتابلارینی تهیه ائدن هیئت عالم و مجرب دبیرلردن تشکیل وئریلسین.

4- آذربایجان دیلینده نشر اولونان بوتون درس کتابلارینا همین هیئت نظارت ائدیب اؤز نظریه سینی معارف وزارتینه  بیلدیرسین.

5- درس کتابلاری شعبه سینده ادبیات، تاریخ، حساب، فیزیک، جغرافی و سایر قسمتلره عائید اولان کتابلار حاضرلانسین.

6- درس کتابلاری شعبه سی نین ریاستینه تجربه لی و صاحب معلومات  بیر شخص انتخاب ائدیلسین.

7-  درس  کتابلاری  شعبه سی  بئش گونه  قدر شعبه نین  برنامه و  بودجه سینی  تعیین  ائدیب  تصویب اوچون  معارف  وزارتینه وئرسین .

8- درس کتابلاری شعبه سی نین مسئوللاری موظفدیرکی، بیر آیدان گئج اولماماق شرطی ایله بیرینجی کلاسدان 4- جی کلاسا  قدر بوتون علمی و فنی درس کتابلارینی آذربایجاندا تهیه ائدیب نشر اولونماسینا  انجام  وئرسین.

9- بوتون ملی و دولتی مدرسه لرین مدیرلرینه دستور وئریلیرکی، درس کتابلاری چاپ اولونوب نشرائدیلدیکجه هر کلاساعائید اولان کتابلاردان استفاده ائدیب بلافاصله آنا دیلینده تدریسه باشلانسین.

10- لازیمدیرکی ، حؤرمتلی مدرسه مدیر، معلملری ، معارف  ایشچیلری ومعارفه علاقه مند اولان سایر آقالاری دیلیمیزین و ملی  مدنیتیمیزین ترقی و توسعه سینه اساس عامل اولان یوخاریدا کی ماده لرین اجراسینا  تئزلیکله  اقدام ائتسینلر{4}.

 " ملی حکومتین قایغیسی نتیجه سینده اؤلکه نین ان اوجقار نقطه لرینده، بو واختا قدر مکتبین نه اولدوغونی بیلمه ین یئرلرده بئله مدنی- معارف اوجاقلاری یاراندی. بیر سیرا  چتینلیک و مانعه لره باخمایاراق ادبی- بدیعی و سیاسی کتابلارین نشرینه احتیاج اولدوغونی دویان ملی حکومت نشریات یارادیلماسی ایشینده ده موفقیتلی ایشلر گؤردی.

 تبریز شهرینده  تشکیل ائدیلمیش  بیر نئچه نشریات قیسا بیر مدت عرضینده 170 مین نسخه یه قدر درسلیک کتابلاری نشر ائدیب مکتبلرین استفاده سینه  وئردی.

 بو دؤورده  بوراخیلمیش بوتون درس کتابلاری نین موضوعلاری اساس اعتباری ایله اوشاقلارین سیاسی  مفکوره وی  تربیه سینه ، اونلارین وطنپرورلیک و ملی افتخار حسی روحوندا تربیه اولونما لارینا  چوخ  بؤیوک  کمک ائدیردی"{5}.

 21 آذر حرکاتی نین اشتراکچیسی کاوه غفار حرکاتین باشلانیش مقاملارینی اؤزونون یاشادیغی منطقه ده خاطره  یازیسیندا بئله قلمه  آلیر: سنتیابر گونلریندن بیری دیر. موغان چؤلی هله ده اؤز ایستی نفسینی  درمه میشدی . بو گون باباش کندی نین  چیی  کرپیجدن تیکیلمیش، اوستی کولشله اؤرتولموش بالاجا ائولرینده بایرام ایدی. پالتارلاری نین جیریق و یاماقلی اولماسیندان یوخسوللوغی معلوم اولان کندلیلر بوائل بایرامینی هامیدان قاباق آلقیشلاماق اوچون دسته- دسته  حوزه  بناسینا  دوغری  گئدیردیلر.

 من ده جلد آددیملاییردیم. اوزاقدا یاغیش سولاریندان دولموش کیچیک  دره ده  موغان  گونشی نین آجی  ایستی سیندن  ده ریلری قارالمیش اوشاقلار چیمیر و گون آلتیندا  یاتیردیلار.

 9 یاشلی گؤی گؤزلی، ساری به نیز غفوردا اوشاقلارین ایچینده ایدی.غفورالینی  جاماعاتا  طرف  توتاراق  اؤز  کیچیک  یولداشینا دئییردی: منیم ده آنام اونلارین ایچینده دی. آنام منه دئدی کی، اوغول، سیزه بوندان سونرا چوخلی پالتار وئره جکلر؛ سیزی اوخوداجاقلار.

 من میتینگه تله سیردیم. بیرآزدان  ییغینجاغا چاتدیم. بو زامان کندین آغ  ساققاللاریندان  بیری  دانیشیردی:

 - من بو گونی چوخدان گؤزله ییردیم. هله چوخ واخت دا  دئییردیم کی، بو گونی من گؤره جه یم. آنجاق او واخت  منه  گولوب دئییر دیلرکی، سن یوخ، بلکه سنین  نه وه لرین  بو گونی  گؤره جکلر.

 کاوه غفار خاطره یازیسینین سونونی ئبله قورتاریر: سونرالار من بالاجا غفورون الینده " آنادیلی" کتابی توتاراق مکتبه  گئتدی یینی ده  گؤردوم{6}. قید ائتمک یئرینه دوشرکی، آنا دیلینده تحصیل بیرینجی کره دئییلدی کی، ملی حکومت دؤورونده باشلامیشدی. آذربایجاندا تحصیلین باشلاماسی  بیر آز اوزاقلارا  گئدیر.

 " آخونداوفون سس اصولی ایله آنا دیلی درسلی یی  یازماغا باشلا ماسی مسئله سی ایلک دفعه 1840- جی ایلده معلوم اولموشدی. بو  کشف آذربایجان معارف تاریخی نین اؤیره نیلمه سی اوچون اهمیته مالک ایدی؛ چونکی حاقیندا دانیشدیغیمیز درسلیک علم عالمینه معلوم اولان یازیلی منبعلرده قیده آلینمیش ایلک آنا دیلی درسلی یی دیر.فارس منبعلریندن معلوم اولورکی،آخوندوفون 1839- جی ایلده یازدیغی درسلیک 1857- جی ایلده مؤلف طرفیندن "الفبای جدید" آدی ایله یئنی دن ایشلنمیش ، 1868- جی ایلده " الفبا " آدی ایله تفلیس شهرینده  چاپ  اولموشدور.آخوندوف درسلی یی نین" الفبای جدید" آدلی واریانتینی ایران مکتبلرینده یوخلاماق مقصدی ایله 1858- جی ایلده  تبریزه  گؤندرمیش، ائله جه ده  اونی نشر ائتمک اوچون معارف  وزیرلی یی  قارشیسیندا عملی  تکلیفلر ایره لی سورموشدی.

 ایلک آنا دیلی درسلی یی حساب ائدیلن " وطن دیلی" کتابی نین مؤلفی چئرنیایوسکی سس اصولونی آنجاق 1882- جی ایلده آدینی چکدی ییمیز کتابدا تطبیق ائتمیشدیر. بورادان آیدین گؤرونورکی، هله چرنیایوسکی دن 43 ایل قاباق آخوندوف آذربایجان دیلی نین آنا دیلی کیمی تعلیم ائدیلمه سینده  سس اصولوندان استفاده ائده رک  بو باره ده  الفبا  درسلی یی  ترتیب ائتمیشدیر. آخوندوفون یازدیغی الفبا درسلی یی 19- جی عصرده آذربایجاندا، تورکیه و ایراندا بیر سیرا پداگوژی نائلیتلری ، اوجمله دن سس اصولونی یایان ایلک درسلیکدیر"{7}.

 شبهه سیز کی ، درسلیک مسئله سیندن سؤز گئتدی یی حال دا ، مکتبلرین آچیلیشیندان دانیشماماق اولماز." 19- جی عصرین 9 - جی ایللریندن باشلایاراق تبریز شهری مترقی معارف و یئنی مکتب حرکاتی مرکزینه چئوریلمکده ایدی . مشروطه انقلابیندان قاباق ، داها دوغروسی 19- جی عصرین آخیرلاری و 20- عصرین اوّللرینده  آذربایجانین  میرزه حسن رشدیه کیمی اجتماعی خادیملری و مترقی معارف پرورلری طرفیندن تبریزده " رشدیه " ، " کمال" ، " تربیت" ، " لقمانیه "، " رشد و قدس" و" بصیرت" آدلی  یئنی اصولدا مکتبلر آچیلمیشدیر. بو مکتب بانیلری نین هر طرفلی فعالیتینه باخمایاراق استبداد و مرتجع  قوّه لر تبریزده باشلانمیش یئنی مکتب و معارف اوغرونداکی، حرکاتین انکشافینی موقتی اولسادا  بیر مدت ( 1906- 1904- جی ایللرده)  دایاندیرا  بیلمیشلر. مشروطه حرکاتی ایللرینده آذربایجاندا مترقی قوّه لر مبارزه نین اؤن سیرالاریندا حرکت ائتدیکلری اوچون یئنی اصول ایله مکتب تأسیسینه قارشی مرتجع روحانیلرین بوتون عنادلی مقاومتلرینه باخمایاراق، بوساحه ده بیر سیرا ایره لی لمه لره امکان اولموشدور. بئله کی، 19- جی عصرین 4- جی ربعیندن اعتباراَ  تبریزده یئنی مکتب و معارف اوغروندا باشلانان حرکات مشروطه انقلابی دؤورونده، خصوصی ایله 1908-1907- جی ایللرده  و قیسماَ 1909- جی ایلده  یوکسک انکشاف سه وییه سینه چاتمیش و آذربایجانین اساس ماحللارینی احاطه ائتمیشدیر. مشروطه انقلابی ایللرینده تبریزده یئنی اصولدا آچیلمیش خالق مکتبلرینه همین مکتبلرین مدیرلریندن تشکیل تاپمیش " معارف انجمنی" رهبرلیک ائتمیشدیر.

 تبریز معارف انجمنی هله 1913- جی ایله قدر آذربایجاندا مؤوجود اولمایان آذربایجان معارف اداره سی نین وظیفه سینی ایفا ائدیردی. "معارف انجمنی" مکتبلرین اداره اولونماسینی، تدریس پروقراملارینی  و درسلیکلری  مذاکره  ائده رک  یئنی آچیلمیش مکتبلره متودیک یاردیم گؤسته ریردی. مشروطه انقلابی ایللرینده یئنی مکتب ومعارف ساحه سینده خیلی نائلیتلرالده ائدیلمیشدی. همین ایللرده آذربایجانین شهر، قصبه و کندلرینده 50- دن چوخ یئنی اصولدا مکتب آچیلمیشدیر.همین مکتبلرده  میرزه حسن رشدیه نین تبلیغ ائتدی یی" سس اصولی"- ندان استفاده اولونوردی. بونی دا قید ائتمک لازیمدیرکی، تبریزده " رشدیه" مکتبی باغلاندیقدان سونرا حاجی میرزه حسن تهرانا گئدیر.او، 1897 میلادی ایلینده  بورادا یئنی اصول ایله بیرینجی مکتبی تاسیس ائدیر.

 1901 میلادی ایلینده رشدیه ایراندان خارجه تبعید اولونور. دؤرد ایلدن آرتیق بیر سیرا غرب اؤلکه لرینده   یاشادیقدان سونرا ایرانا قاییدیر.او، مشروچیلر طرفیندن گیزلی فعالیت ائدن کمیته لردن بیرینه عضو سئچیلیر و همین کمیته نین منتشر ائتدی یی" لسان الغیب" ، "غیرت" و باشقا نشریه لرین ایشینده یاخیندان فعالیت گؤسته ریر. بونا گؤره ده  محمد علی شاه استبدادی طرفیندن حبسه آلینان آزادیخواهلار سیراسیندا رشدیه ده" کلات" قلعه سینه   سورگون ائدیلیر.

 مشروطه حرکاتی نین غلبه سی نتیجه سینده آزاد اولونان رشدیه یئنه ده اؤز مقدس ایشینی داوام ائدیر.خالق آرا سیندا" معارفین آتاسی" آدی ایله مشهور اولان رشدیه نین تکجه آذربایجان خالقی دئییل، بوتون ایران خالقلاری نین معارفلنمه سینده تقدیره لایق خدمتی اولموشدور. حاجی میرزه حسن رشدیه نین تدریس متودی، الفبانین اؤیره نیلمه سی، درسلیک و دیلچیلی یین آیری- آیری ساحه لری  باره ده  اوتوزا  یا خین کتابی چاپ اولموشدی"{8}.

 "رضا شاه  تزه معارف حرکاتی دؤورونون (1911- 1897) بوتون ثمره لی محصولونی اؤزآدینا یازدیرماق اوچون او دؤورون معارف خادیملرینی بیر- بیری نین آردینجا آرادان آپاردی. خالخال دا تزه معارفین بانیسی ابراهیم ناصر روائی (ناصر دفتر) معارف ایشیندن کنار ائدیلدی. ایران معارفی نین" آتاسی" آدلاندیریلان میرزه حسن رشدیه خانه نشین اولوندی . 1924 - جی ایلده جّبار باغچه بان طرفیندن تبریزده  تأسیس اولونموش" لال- کار" مدرسه سینه، دولت طرفیندن وئریلن  پول  وسائطی 1928- جی ایلده   که سیلدی و حسین امیدین دئدی یی کیمی" آذربایجانین فخری اولان" ، " لال - کار" مدرسه سی تعطیل اولدی . مترقی قّوه لر طرفیندن اساسی قویولوب یاشاماغا مجبور اولان مدرسه لرین ایسه آدلاری ده ییشدیریلدی. 1916- جی ایلده اورمیه ده  تأسیس اولونان " نوید دانش"  مدرسه سی، " پهلوی" دولت مدرسه سی آدلاندیریلدی.

 ملی حکومت دؤورونه گلدیکده اؤلمز معارف پرور میرزه حسن رشدیه نین" وطن دیلی" کتابی اساسیندا حاضرلانمیش" آنا دیلی"-  نین مکتبلریمیزده  موفقیتله تدریس اولونماسی بیر داها ثبوت ائتدی کی،آنا دیلیمیزی"محلی لهجه" آدلاندیرماقلا  خالقیمیزین  وارلیغینی انکار ائتمه یه جهد ائدن مرتجعلرین ادعالاری نین عکسینه اولاراق دوغما آنا دیلیمیز یاشاییب  انکشاف ائتمه یه  قادر بیر دیلدیر.

 اهالیسی نین چوخی ساوادسیز اولان  و اوشاقلاری مکتبدن کناردا قالان بیر اؤلکه ده اجباری ابتدائی تحصیلی حیاتا کئچیرمک اوچون آذربایجان ملی حکومتی  جدّی آددیملار آتدی.

 آذربایجان معارف  وزیرلی یی نین قیسا بیر مدت عرضینده ابتدائی و اورتا مکتبلر اوچون یئنی ایدئیا و مضمونلی درسلیکلر حاضر لاییب استفاده یه  بوراخماسی تقدیره لایق ایشلردن ایدی. بئله  بیر فاکت اولدوقجا ماراقلیدیرکی، ملی حکومت خالقین معارفلنمه سینی نظره آلاراق 1325- جی تدریس ایلی نین سون ربعی اوچون آییردیغی بودجه ایران دولتی نین او زامان بوتون معارف ساحه سینه آییردیغی  بودجه دن  ایکی دفعه  چوخ ایدی.

 ملی حکومتین  بیر ایللیک  بودجه سینده  تکجه معارف  ساحه سینه 10 میلیون 620 مین 200 وسائط  آیریلمشیدیر"{9}.

ادبیات و منبعلر١- «آنا ديلينده تحصيل»

1-  اصول جدید(یئنی اصول). چاپ یئری- 1324- جی ایل.تهران.

* ایران معارف وزیری دکتر صدیق اعلم.

2- " آذربایجان "روزنامه سی 1328- جی ایل، نمره- 210.

ملی حکومتین معارف  ساحه سینده حیاتا کئچیردییی تدبیرلر.

* جعفر مجیری.

3- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل

* مکتبلرین سحر دعاسی.

4- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل، نمره - 84.

5- " آذربایجان " روزنامه سی.1333- جی ایل. نمره - 696

آذربایجان خالقینین دیل و مدنیتینی آرادان  آپارماق اولماز!

* محمدرضا عافیت .

6- " آذربایجان " روزنامه سی 1334- جی ایل، نمره- 773.

* کاوه غفار- ائل  بایرامیندا.

7- " آذربایجان " روزنامه سی 1350- جی ایل، نمره- 1877.

* اسد یعقوبی- ایلک آنا دیلی درسلی ییمیز.

8- " آذربایجان " روزنامه سی 1343- جی ایل، نمره- 1520.

* اسد  یعقوبی- یئنی مکتب اوغروندا مبارزه.

9- " آذربایجان" درگیسی 1355- جی ایل.نمره- 8. ص- 23.

پهلوی خاندانی ملی معارفین دوشمنی دیر.

* م. شمسی.

آردی وار ...

۲۸اوخ آتان(قوس)  ۱۳۸۹

ملی حکومتین پروقرامیندا اقتصادی تدبیرلر

 دنیادا مادی نعمتلرین یارادیجیسی و قوروجوسی خالیق دیر؛ طبیعتی ، حیاتی، اجتماعی قورولوشی ده ییشدیرن خالق کوتله سیدیر.اجتماعی قورولوش ارتجاع قوّه لری نین الینده اولاندا، اونلاری چوخ واخت جدی دؤیوشلرله آرادان قالدیرماق ممکن اولور.بیر چوخ باشقا خالقلارکیمی، آذربایجان خالقی نین دا تاریخی بو شه کیل ده اولان مبارزه لرله دولودور.آذربایجان خالقی دا عصرلر بویی استیلاچیلارا،ظولمکارلارا و یاد ائللی استثمارچیلارا قارشی مبارزه آپارمیشدی.

 شاهلیق اصول اداره سینه قارشی مبارزه لرین نتیجه سی اولان 21 آذر حرکاتی ، ملی- دئموکراتیک مبارزه نین ان ماراقلی و قاینار دؤورونی تشکیل ائدیر.خالقیمیزین ملی- دئموکراتیک حرکاتی اجتماعی قورولوشون عدالتسیزلیکلریندن دوغان اجتماعی، سیاسی و ائله جه ده اقتصادی ضدیتلرین نتیجه سینده باش وئرمیشدی.

 " خالقیمیزین ملی آزادلیق و استقلال اوغروندا آپاردیغی مبارزه سی نین قارشیسینی آلماق مقصدی ایله ایرانین حاکمه هیئتی اؤلکه میزده  مستملکه چیلیک اصولونا خاص اولان ان غدار تدبیرلری تطبیق ائتمکدن علاوه  آذربایجانین اقتصادیاتیندا قصداَ پوزغونلوق سالماق و اقتصادی انکشافی لنگیتمک یولی ایله وطنیمیزی همیشه گئریده  قالمیش بیر اؤلکه حالیندا ساخلاماغا جهد ائدیر.ایش او یئره چاتمیشدیرکی، صدای مردم روزنامه سی آذربایجان تهرانین مستملکه سیدیر عنوانی آلتیندا درج ائتدی یی مقاله ده دولت مأمورلاری نین جنایتلرینی اعتراف ائتمک مجبوریّتینده قالاراق یازمیشدی: تهرانین شهرستانلاریندا کی(مقصد آذربایجاندیر) اهالی ایله رفتاری مستملکه چی دولتلرین اؤز مستملکه لرینده خالق ایله ائتدیکلری رفتاردان داها دا  پیس دیر.

 همین روزنامه سؤزونه داوام ائده رک یازیرکی،تهران مأمورلاری نین خالق ایله رفتاری ایتالیانین فاشیست اوردولاری نین حبشه خالقینا قارشی ائتدیکلری وحشیلیکدن مین قات پیس دیر.

 بو سؤزلر هله حاکم طبقه نی مدافعه ائدن مطبوعات و شخصلرین ائتدییی اعترافلاردیر.تهران حکومتی نین آذربایجانین اقتصادیاتیندا قصداَ پوزغونلوق سالماق، اؤلکه میزده فعله اوجاقلاری اولان یئنی صنایع مؤسسه لرینین یارانماسی نین قارشیسینی آلماق و آز- چوخ مؤوجود اولان مؤسسه لری ده آرادان آپارماق سیاستی اؤزونی داها قاباریق بیر شه کیل ده  گؤسته ریر. اگر کئچمیش عصرلرده ایران حکمدارلاری آذربایجانین محصولدار قوّه لرینی ضعیفلتمک و آذربایجانین اهمیتینی آزالتماق مقصدی ایله خالقیمیزی زورلا اؤز وطنیندن آییریب ایران ولایتلرینه کؤچوروردیلرسه ، بو سیاست رضاخان دؤوروندن باشلامیش بو گونه قدرمختلف اقتصادی تضییقلر واسطه سی ایله حیاتا  کئچیریلمیشدیر.

 آذربایجان اقتصادیاتی نین گونی- گوندن افلاسا اوغراماسی و هر ایل مینلرله آذربایجانلی نین ایش تاپماق اوچون تهرانا و ایرانین باشقا شهرلرینه کؤچمه یه مجبور اولماسی  بو مدعانین شاهدیدیر...

 حاکم طبقه آذربایجان صنایع صاحبلرینه دولتی بانگلاردا اعتبار وئرمه مک و سایر بو کیمی واسطه لرله آز- چوخ  مؤوجود اولان مؤسسه لری ده آرادان آپارماغا جهد ائدیر. بونون نتیجه سینده دیر کی، ایش آختارماق اوچون ایرانین مختلف شهرلرینه کؤچمه یه مجبوراولان زحمتکئشلردن علاوه بیر چوخ یئرلی سرمایه صاحبلری ده اؤز کارخانا و ملکلرینی ساتیب آذربایجانی ترک ائدیرلر.

 اگر ایران حکومتی مأمورلاری نین آذربایجاندا حیاتا کئچیردیکلری شدتلی ملی ظولم سیاستینی ، یعنی خالقیمیزین ملی دیل ، عادت و عنعنه لرینی آرادان آپارماق مقصدی ایله آز یاشلی اوشاقلاریمیزی اؤز آنالاریندان زورلا  آییرماق و اونلاری فارس دیلینده تربیه ائتمک کیمی وحشی عمللرینی ده بورایا علاوه ائتسک اؤلکه میزین نه کیمی چتین بیر وضعیتده اولماسی گؤزوموزون قارشیسیندا جانلانار"{1}.

 " آذربایجاندا اقتصادی عامللر- یئرآلتی ثروت ، اقلیم شرایطی ، طبیعی زنگینلیک، امک سئور ایشچی قوّه سی مؤوجوددور.لاکین، بوتون بونلارا باخمایاراق آذربایجان اقتصادی ، اجتماعی و سیاسی جهتدن گئریده  قالمشیدیر.

 ایرانین صنایع  و معدن وزیرلی یی نین نشر ائتدی یی معدن مجله لرینده، آذربایجاندا زنگین یئرآلتی ثروتلرین مؤوجود اولماسی باره ده گئینش معلومات درج اولونور . بو معلوماتا گؤره آذربایجاندا میس، قلع، قورقوشوم، داش کؤمور، نفت، قیزیل،گوموش، ده میر، اوران، دوز، کیروم  و باشقا معدن لر واردیر.

 هله 19- جی عصرین اؤللرینده انگلستاندان آذربایجانا گلن بیرعدده مهندس قارا داغ  ماحالیندا اولارکن اؤز مشاهده لرینی چاپ ائتمیش و قارا داغدا اولان میس، داش کؤمور و ده میر معدنلرینین  نه قدر زنگین اولماسینی گؤسترمیشلر ...

 آمریکالی مهندس اورمیه ده اولموش و اوران کیمی چوخ قیمتلی معدنلرین مؤوجود اولماسینی گیزلی صورتده آمریکا دولتینه خبر وئرمیشدیر.

 اردبیل،ماراغا، خالخال، مشگین شهر، اهر، ساراب، مرند  اطرافی داغلاردا دا نفت، میس، قالای، دوز، قیزیل معدنلری نین مؤوجود اولماسی آرتیق معلوم دور.

  20- جی  عصرین اوّللرینده تبریز شهرینده  و ائله جه ده اورمیه ده بیر چوخ یئنی تیپلی صنایع  مؤسسه لری ایشه سالینمیشدی. همین مؤسسه لردن خوئی قارداشلاری نین " کبریت سازی آذربایجان"، قزوینین" ریسباف"، طوبابین" زهتاب"، تبریزین" پارچابافی"، جورابچی نین یون تمیزله ین و یون اه ییرن ، عبدالله زاده نین  بوخار ده ییرمانینی، قلی پورون- گؤن، ماشینچی نین- جوراب، حاجی علی اصغرین- سیگار کاغیذی،ائله جه ده خسروی، پشمینه، چراغ برق، کبریت و بیر چوخ دیگر کارخانالاری گؤسترمک اولار. بونلاردان باشقا 1900- جی ایلدن باشلایاراق 1940- جی ایللره  قدر تبریز، ساراب، اردبیل، اورمیه، ماراغا شهرلرینده و دیگر قصبه لرده فرش صنایع سینده یئنی تیپلی مانیفاکتورالار گئنیشلنمه یه  باشلاییر.

1300- جی ایللرده آذربایجان معاصر صنایع مؤسسه لری نین انکشافی نقطه نظردن ایرانین ایره لی ده  گئدن ایالتلریندن بیری ایدی . همین ایللرده  تبریزده  بیر چوخ یئنی تیپلی مؤسسه اولدوغی حالدا اصفهاندا تکجه دهش و سونرالار ایسه کازرونی کارخانا لاری ایشه سالینمیشدیر. تهراندا ایسه فقط ضیع الدوله توخوجی فابریکی ایشله ییردی.

 آذربایجاندا صنایع انکشافی 19-جی عصرین آخیرلاریندان باشلایا راق 20- جی عصرین بیرینجی ربعینه قدر داوام ائتمیشدیر.لاکین، بو انکشاف 1310- جی ایلین آخیریندان اعتباراَ دئمک اولار کی، لنگیمه یه باشلامیشدیر.1313- جی ایلده  تبریز شهرینده  صنایع و کند تصرفاتی اقتصادیاتینین انکشافینی گؤسته رن سرگی آچیلمیش دیر. همین سرگی ده او واخت 42 غرفه وارایدی. بو غرفه لرین ( شعبه لرین) بیر نئچه سینی قید ائتمکله او واخت کی آذربایجان اقتصادیاتی نین وضعیتینی گؤزدن کئچیرمیش اولاریق:

 زنجانچیلارین فرش کارخانالاری شعبه سی، مختلف رنگ و مرکب قاییرما شعبه سی، میر صابون شعبه سی ، کالیفورنیا متودی ایله حاضرلانان خشکبار شعبه سی، لهستان مبللری حاضرلایان انرژی کارخاناسی شعبه سی، تخته و نجارلیق ایشلری ایله مشغول اولان انوری کارخاناسی شعبه سی ، نگارستان ارژنگی - نین نقاشلیق و تابلولار شعبه سی ، کبریت سازی خوئی شعبه سی، شمس تریکوتاژ فابریکی شعبه سی، گؤن اعمالی شعبه سی، ایپلیک کارخاناسی  شعبه سی ، شایان تریکوتاژ شعبه سی ،  یون اه ییرن و شرکت اتحادیه- نین سیگار کاغیذی شعبه سی، ال صنایعی شعبه سی ، ترازو و ورشو آلتلر استحصالی شعبه سی ، امید گؤن و مئشین اعمالی شعبه سی ،  فتیل اعمالی شعبه سی ، حوله بافی شعبه سی و سایره.

 بونلاردان باشقا اهر، ماراغا، اورمیه، مرند و اردبیل شهرلری نین صنایع و کند تصرفاتی محصوللاری شعبه لری ده سرگی ده اشتراک ائتمیشدیلر.

 او واخت تورکیه یه  قوناق گئدن رضا شاه  و" اطلاعات" روزنامه سینین مدیری عباس مسعودی تبریزده اولموش و سرگی یه گئده رک بیر- بیرشعبه لری گزمیشلر.

 رضا شاه دئمیشدی : آذربایجاندا استعدادلی و قابلیتلی شخصلر واردیر. من چوخ خوشبختم و گؤروره م کی ، اهالی تجارتین انکشافی اوچون اقتصادی ایشلرله مشغول اولورلار. من هئچ واخت تصّورومه گه تیره بیلمزدیم کی، آذربایحان صنایع و فلاحت جهتجه  بو قدر زنگین  و جلب ائدیجی اولسون...

 عباس مسعودی اؤزونون سرگی حاقینداکی خصوصی مقاله سینده یازیردی: دونن آخشام اوچونجی دفعه اولاراق سرگی یه تاماشا ائتدیم؛ چوخلی آدام وارایدی ، قیمتی یاریم ریال اولان ورودی بلیط لرینی تاپماق ممکن دئییل ایدی. تهراندا آچیلان سرگیلرین عکسینه اولاراق تاماشاچیلارالیندن  یئر تاپماق چتین ایدی. عمومیتله سرگی یاخشی تشکیل اولونموش، تبلیغات ورقه لری خارجی اؤلکه لرده اولدوغی کیمی قاباقجادان  تاماشاچیلارا  پایلانیردی.

 بیرینجی ، ایکینجی و اوچونجی دولت برنامه لری دؤورونده آذربایجان دا صنایع نه اینکی انکشاف ائتمه میش ، عکسینه مؤوجود صنایع مؤسسه لرین بیر چوخی دا افلاسا اوغرایاراق باغلانمیشدیر.1341- جی ایلده صنایع مؤسسه لرین وضعیتینی گؤسته رن  گؤسته ریجیلرده، مقایسه ده  شرقی آذربایجان سرمایه حجمی و قویولوشی نقطه نظردن 8- جی یئرده ، غربی آذربایجان ایسه آخرینجی یئرده  گئدیر. مؤسسه لرین الکتریک قوّه سی ایله سیلاحلانماسیندا شرقی آذربایجان 7- جی یئرده ، غربی آذربایجان ایسه 12- جی یئرده ، ایشچیلرین سایی نقطه نظردن شرقی آذربایجان 8- جی یئرده ، غربی آذربایجان ایسه 12- جی یئرده   دوروردی.

 آذربایجان صنایع سی نین گئریده قالماسی نین اساس سببلریندن بیری دولتین یئریتدی یی اقتصادی سیاستدن عمله گلمیشدی.

 معلوم اولدوغی کیمی آذربایجاندا دولت سرمایه سی بؤیوک مقیاسدا تطبیق ائدیلمه میشدیر"{2}.

 " 19- جی عصرین ایکینجی یاریسیندان اعتباراً 19- جی عصرین آخیرلارینا  قدرآذربایجاندان زاقافقازیایا، شمالی قافقازا ، وولقا  بویونا و اورتا آسیایا گئدن ایشسیزلرین سایی اورتا حسابلا  هر ایل یوز مین نفردن آرتیق اولموشدور. 1925- جی ایلدن 1970- جی ایله قدر ایشسیزلرین داخیلی مهاجرتی کوتله وی کاراکتر داشیماغا باشلاییر. بو ایشسیزلر ده میر و شوسه یوللاری، کارخانالار و تیکینتی ایشلری گئدن یئرلر استقامتینده  حرکت ائدیرلر.

 او زامان لورستان، مازندران و تهران ده میر یوللاریندا ایشله ین آذربایجانلیلار اکثریت  تشکیل ائدیردیلر.

1304 ، 1320-  جی ایللر آراسیندا  چه کیلن  ده میر یوللار دا  بیر چوخ آذربایجانلی فعله لر آغیر شرایط ده ایشله ییر و حتی اونلارین بیر قسمی ایش پروسئسینده هلاک اولوردیلار. سونرالار 1335- جی ایل حسابلاماسیندا  تبریز اهالی جهتدن ایرانین ایکینجی شهری حساب اولوردوسا،1345-جی ایل حسابلاماسیندا تبریز دؤردونجی  یئرده اولموشدور"{3}.

 " تهرانین مرتجع دولتلری کهنه دن، خصوصی ایله رضا خان دؤوره سینین باشلانغیجیندان آذربایجان ملتی نین ملیّتینی آرادان آپارماق اوچون اؤز پلید و شوم سیاستلرینی اجرا ائتمک اوچون هر جور جنایتلره متشبث اولورلار . اونلار آذربایجانین اهمیّتینی اسگیلتمک و اونی ضعیف سالماق و جمیّتینی ایرانین سایر ایالتلرینه داغیتماق مقصدی ایله مصنوعی اولاراق اورادا ایشسیز لیک، درآمدسیزلیک ایجاد ائدیرلر. هئچ جور آبادلیق ایشی گؤرمه ییب آذربایجان ملتی و اؤلکه سی ایله باشقا خالق و ایالتلر آراسیندا آچیق تبعیضلر قائل اولورلار. مثلاً ، رضاخان دؤوره سی دنیادا صلح دؤوری اولدوغی اوچون ایراندادا بیر سیرا معاصر ترقیاتین اولماسی طبیعی ایدی. اگر تهران، اصفهان، مازندران، گیلان و سایر ایالتلرله تبریزی بو دؤورده مقایسه ائتسک و آذربایجانین بوتون  ایراندا  چه کیلن  ده میر  یولدان محروم  اولماسینی  و عین حالدا اونون ایکی استانا بؤلونمه سینی ده اوستونه علاوه ائتسک مسئله معلوم اولار.

 یاخین شرقین مهم تجارت مرکزلریندن اولان تبریز بو دؤورده اؤز موقعّیتینی الدن وئریب و اونون ثروتی تهرانا انتقال و بؤیوک تاجرلری تهران نشین اولماغا مجبور اولموشلار. اگر دریندن دوشونسک، ایراندا ایالت سؤزونی استان ایله عوض ائتمک فقط آذربایجان آدینی بو مقّدس و محتشم اؤلکه نین اوستوندن گؤتورمکدن اؤتری اولموشدور. کهنه کشوری تقسیماتدا 12 ایالته بؤلونموش مملکتین هله آذربایجانی ایکی یئره بؤلمک شرطی ایله 10 استانا تقسیم اولونماسی او بیری ایالتلری تقویت ائدیب ،لاکن آذربایجانی هم کیچیلدیب و هم ده اونون آدینی آرادان آپارماق دئمکدیر"{4}.

 بو فیکیرلری نظره آلدیقدا چوخ اؤنملی بیر مسئله نین مذاکره یه چیخاریلماسی ضرورت کسب ائدیر:اقتصادی مستقیللیک الده ائدیلمزسه ، اوندا ملی آزادلیق تام اولا بیلمز! -  دئمیشلر.

 " احمد کاویانپور یازیرکی،رضا شاه دؤورونده آذربایجان اؤزونون اوّلکی اهمیّتینی الدن وئردی و اونون تجارت ، ترانزیت مرکزی اولماسی آرادان گئتدی. بوتون ایشلرین تهراندا مرکزلشدیریلمه سی ایرانین اکثر ایالتلرینده ، خصوصاً آذربایجاندا اقتصادی فعالیت اوزه رینده پیس تاثیر بوراخدی ؛ آذربایجان سرمایه دارلارینین ، صنعتکارلارینین و کارگرلرینین تهرانا و ایرانین یئنی اقتصادی مرکزلرینه مهاجرتینی  سرعتلندیردی ...

 1320-1309- جی ایللرده مرکزی حکومت و خصوصی سرمایه صاحبلری طرفیندن تهراندا، مازندران ایالتینده و اصفهاندا بیر چوخ نسبتاً بؤیوک کارخانا تیکیلدی یی حالدا رضا شاه حکومتی آذربایجاندا هئچ بیر صنایع مؤسسه سی یاراتماق و بورادا آذربایجان سرمایه دارلاری نین مهم کارخانالار آچماسینا مختلف یوللارلا مانع اولدی. بونا گؤره ده یوز مینلرله آذربایجانلی علاجسیز قالیب عائیله سینی ، ائوینی ، ائولادلارینی آتیب ، ترک وطن اولوب بیر تیکه  چؤره ک قازانماق اوچون مرکزی ایالت  و ولایتلره  گئدیردی "{6}.

 " آذربایجان" روزنامه سی یازیرکی، 28- 1925- جی ایللرده سووئت اتفاقی ایرانین کند تصرفات محصوللارینی آلماقدا بیرینجی یئری توتورودی. سووئت اتفاقی ایله تجارت علاقه لری گئنیش لندیکجه هر شئیدن اوّل گئنیش خالق کوتله سی منفعت آپاریردی. بوتجارتین انکشافی ایله علاقه دار اولاراق کند تصرفات ماللاری ساتیلیر، کندلیلر بحراندان خلاص اولورلار. بازار رونقله نیر، بیر چوخ خیردا  و ایری کارخانالار ایشه دوشور و اونلارین فعله لری ایشله تأمین اولونورلار.

 1927- جی ایلده  گیلان تاجرلری نین 55 %، آذربایجان تاجرلری نین 30 %، خراسان تاجرلری نین 22 %، مازندران تاجرلری نین 25 % سووئت- ایران تجارتینده اشتراک ائتمیش و بو تجارتدن اؤز ایشلرینی جانلاندیرماق اوچون استفاده ائتمیشلر{7}.

 21آذرحرکاتی نین اؤندری سید جعفرپیشه وری تکجه بو اولای حاقیندا دئییل، اوزون تاریخه مالک اولان اؤلکه میزله باغلی یازیردی: آذربایجان دنیانین بؤیوک اؤلکه لری ایله تجارت و اقتصادیات مناسباتی یاراتمیشدی و بئله لیکله آذربایجانین 20- جی عصرین اوّللرینه دک اؤزونه لایق ثروت و تجارتی، معارف و مدنیتی وار ایدی. لاکن، سیدضیا و رضا شاه  و بونلارین طرفدار لاری  وجودا  گلدیکدن سونرا آذربایجان محو اولماغا اوز قویدی.

 تهرانین مرتجع حکومتی آذربایجان خالقینا اؤز دوغما آنا دیلینده یازیب  اوخوماغی  قدغن  ائده رک  اونون  ملی  مدنیتینی  پوچا چیخارتماغا باشلادی. تبریزین دنیا ایله اقتصادی ، تجارتی رابطه لرینی قطع  ائده ره ک  خالقین مادی ثروتی نین ان آلچاق  سه وییه لره  تنزل ائتمه سینه  سبب اولدی. بئله لیکله 30 ایلین عرضینده آذربایجانین اقتصادی، اجتماعی و صنعتی اورتا عصرلر مدنیتی  سه وییه سینه   تنزل ائدیب و نهایت مین ایلدن آرتیق طنطنه لی تاریخی اولان بؤیوک آذربایجان خالقی محو اولماقدا ایدی{8}.

 سید جعفر پیشه وری باشقا بیر مقاله سینده ایسه بئله یازیر:

تجارت مسئله سی بیزیم اوچون  حیات و ممات مسئله سی دیر. فرقه میز هئچ واخت تجارت یوللاری نین که سیلمه سی یا  تئلگراف و پست رابطه لرینین قیریلماسینا طرفدار دئییلدیر. یئرلی فرقه باشچیلاری بو سیاستی هرگز پوزمایاجاقلار. دوغرودور، آذربایجاندان بوغدا و اون ، ات و یاغ کیمی ضروری شئیلرین چیخاردیلماسینا مانع اولماغا بیزده طرفداریق؛ بو آذربایجان اوچون حیاتی  بیر موضوع دور.

 ایشسیزلیک وعلاج سیزلیقدان  شهرلریمیزی ترک ائدیب  گئتمه یه مجبور اولان خالقی بیرده قحطلیک و باهالیق ایله فلاکته سالماق اولماز.لیکن، بو ساده وطبیعی تدبیره عمومیت وئرمک غلط بیر ایشدیر.مثلا: بادام، پارچا، خشکبار، شیشه و سایر تجارت ماللاری نین قاباغینی کسمک اولماز. بونا  یول  وئریلمه مه لیدیر. تجارت اولماسا خالق داها  فنا  بیر حالا دوشر. برعکس، بیز گره ک چالیشاق شهرلریمیزه پول گلسین. زحمت و رنج سایه سینده تولید اولان تجارت ماللاریمیزا  گئنیش بازارلار تاپیلسین کی، بیز بونون خلافینه رفتار ائدن جاهل آداملاری فرقه رهبرلی یی کی، سهلدیر، فرقه عضولی یینه ده لایق گؤرموروک. نه نه م منه کور دئدی، هر یئتنه  وور دئدی ایله ایش کئچمز{9}.

 " آذربایجانین موقتی دولتی حساب اولونان ملی کونقره هله 1324- جی ایل ، 11- آذر، 5 - جی سایلی مراجعت قبول ائتمیشدیر.

 مراجعتنامه عزیز هموطنلر باشلیغی ایله آشاغیدا کی شه کیل ده حاضرلانمیشدی:

 بیلدی یی نیز کیمی آذربایجان خالقی اؤز احتیاجاتی نین تأمینی اوچون آذربایجاندان ارزاق، اغذیه ( بوغدا، یاغ و سایرخواربار) و زندگانلیق مایحتاجی نین صدورونا ممانعت ائدیر.

 هیئت ملی یه  وئریلن راپورتلارا  گؤره  بعضی اشخاص حتی مال التجاره و خشکبار و سایر صادراتی اجناسین صدوروندان دا ممانعت ائدیب مال التجاره صاحبلرینی زحمته سالیرلار. بونا گؤره هیئت مال التجاره اعلان ائدیرکی:

 1- فعلاً  آذربایجاندان آشاعیدا یازیلان ارزاقدان سووای هر جنس و مال التجاره نین گؤندریلمه سی آزاددیر. و هئچ کس اونلارین گئتمه سینه مانع اولماغا حاقلی دئییلدیر.

 گؤنده ریلمه سی ممنوع اولان ارزاق و اجناس فعلاً  بونلاردیر: غله ( بوغدا- آرپا- اون)، یاغ ، کره، پنیر، یومورتا، ات، قویون، قارا مال.

 2- آذربایجانین داخیلینده ارزاق و خواربار و مال التجاره نین حمل- نقلی کلیّه آزاددیر. کندلردن، شهرلره حمل اولونان هر شئی آزاددیر. حملینه مانع اولانلار تعقیب اولوناجاقلار.

 3 - شهرلرده و کندلرده خالقین مورد احتیاجی اولان خوار بار، اغذیه و اجناسی احتکار ائدنلر آذربایجان خالقی نین غدار دوشمنی ساییلیب شدیداً تعقیب و مجازات اولوناجاقلار. هر کس هر عنوان ایله  بو دستورون خلافنه اقدام ائده، هیئت ملی طرفیندن تعقیب و شدیداً  تنبیه و مجازات اولوناجاقدیر{10}.

 بو مراجعتنامه ملی هیئتین رئیسی حاجی میرزه علی شبستری طرفیندن امضالانمیشدی.

 ملی سرمایه دارلارین و تاجرلرین کوتله وی  شه کیل ده افلاسا اوغراماسی،کارخانالار و استحصال مؤسسه لری نین باغلانماسی، بونون نتیجه سینده آرتماقدا اولان ایشسیزلیک، مالکلرله کندلیلر آرسیندا کی، مناسبتلرین کسگینلشمه سی، ژاندارم و دولت مأمور لارینین اؤز باشینالیغی، بوتون بو ضدیتلر گئنیش خالق کوتله سینی آیاغا  قالدیرمیشدی.

 ملی حکومتین قارشیسیندا بو چاتیشمازلیقلارلا علاقه دار اولاراق اقتصادی جهتدن گؤروله جک چوخ سایلی بؤیوک ایشلردوروردی.

 ملی اؤندر پیشه وری یازیردی: اگر جاوانلار بیلمیرسه یاشلیلار بیلیرکی، بیرینجی دنیا محاربه سیندن قاباق آذربایجان، خصوصاً تبریز، ایرانین، بلکه یاخین شرقین ان بؤیوک تجارت مرکزلریندن حساب اولونوردی. گئنیش تجارتین ترقیسی موجبینجه تبریز، اردبیل،اهر مخصوصاً رضائیه گوندن- گونه ترقی ائدیر، بؤیویور، آبادلاشیر، معاصر حالا دوشوردی...

 محاربه دن سونرا رضا خان ایش باشینا  گه له نه  قدر آذربایجان خالقی عصرلردن بری ییغیب ساخلادیغی ذخیره ایله باش ساخلاییب تجارت یوللاری نین آچیلماسی امیدی ایله اؤلمه - دیریل بیر صورتده گون کئچیریردی.

 ملی اؤندر علاوه ائدیرکی، پهلوی اؤزونون جاهلانه سیاستی نتیجه سینده مملکته بؤیوک ضرر ووردوغی حالدا آذربایجانی تمامی ایله آیاقدان سالییب، خالقین یاشایش واسطه لرینی تمامی ایله محو ائدیب اورتادان قالدیردی.

 او، مقاله نین داوامیندا یازیرکی، محاربه آذربایجان تجارتینی آسانلا شدیرماق  اوچون  طبیعی واسطه لر  وجودا  گه تیرمیشدیر . بو واسطه لردن جدّی صورتده استفاده ائتمک لازیمدیر. ایندی بیزیم سرحد یمیزه  ایکی  رشته   ده میر  یولی  گلیب  چیخمیشدیر کی ، محاربه دن اوّل اونلاردان استفاده ائتمک امکانی یوخ ایدی.

 اونلارین بیری جلفا ایله باکینی بیر- بیرینه باغلایان ان قیسا ده میر یولیدیر. ایکینجیسی ایسه آستارادان باکی یا چه کیلن یولدور. بو یوللار واسطه سی ایله آذربایجانین تجارت مالی بوتون شورا بازارلاریندان باشقا، اوروپانین ان اوزاق گوشه لرینه بئله گئدیب چیخا  بیلر. تاجرلریمیز گؤزلرینی آچیب دنیایا آچیق  بیر نظر ایله باخمالی دیرلار. آذربایجانین  گله جه یی  بؤیوک دور{11}.

 سیدجعفرپیشه وری نین اؤیودونی رهبر توتاراق آذربایجان تاجر لرینین بؤیوک بیردسته سی ملی حکومت یاراندیقدان سونرا، ملی حکومته مراجعت ائتمیشلر. بو مراجعت حاقیندا" وطن یولوندا" قزئتی گئنیش معلومات چاپ ائتمیشدی.

 "وطن یولوندا"  قزئتی یازیردی کی ، تجارت و اقتصادی مسئله لر آذربایجان ملی حکومتی نین قارشیسیندا دوران ان جدّی مسئله لردن بیریسی دیر. جاوان ملی حکومتی مرتجعلرین سالماق ایسته دیکلری اقتصادی بحراندان قورتارماق اوچون بوتون خالق، اوجمله دن تجّارلار و مالکلر اؤزلری بو مسئله نین حلی اوچون یئنی واسطه لر و امکانلار یاراتماق حاقیندا حکومت قارشیسیندا تشبث ده اولورلار.

 آذربایجان تاجرلری نین بؤیوک بیر دسته سی (غلامحسین فرشی، تقی بیت الله، علی اکبر صدقیانی، محمد تقی رفیعی، حسن بیرنگ، محمود یمینی ، مراد علی تیموری، تقی واهاب زاده، علی ماشینچی ، مرتضی خوئی، الحاجی علی مسگرزاده، رضا پاپروسچی، حسن فرشیان، فرج اورومچی، حسن کیانیان، حسین پور،اسد رضا زاده، محسنی محمد، یمینی، هرندی، علی صادقی، اصغراکبرزاده، سید محمود بنکدار،غفار سلامتی،حسن زفیری،محمود برنجی، اصغر علی زاده، حسن بنکداریان، رضا برنجی، اسماعیل قندچی، ابراهیم رضا زاده ، محمد علی بنکدار، جعفر اورومچی و سایر) یازیلی صورتده آذربایجان ملی حکومتینه مراجعت ائده رک، آذربایجانین بلاواسطه خارجی اؤلکه لرله تجارت علاقه سی یارتماسینی حکومتدن خواهش ائتمیشلر.

 بو مراجعتنامه ده  دئییلیر کی، آذربایجاندا دئموکراتیک حرکاتین غلبه چالماسی ایله علاقه دار اولاراق، آذربایجانین خارجی تجارته احتیاجی داهادا آرتمیشدی.

 بونون سببی مکتوبدا آچیق ایضاح ائدیلمیشدی. مراجعتنامه ده  دئییلدی یی کیمی بونون سببی بیرطرفدن" ایرانین ارتجاعی حاکم دایره لری بیزیم سیاسی منافعیمیزی سایمادیغی کیمی، آذربایجان خالقی نین اقتصادی ایشلرینده ترقیسینه علاقه مندلیک  گؤسترمک ایسته مه مه سی"و او بیری طرفدن آذربایجاندا اقتصادیات، اکینچی لیک و صنایعین آرتماسیندان نشأت ائدن طلبلردیر. بونا  گؤره ده مکتوبی امضاء ائدن معروف تاجرلر حکومتدن بیرسسله خارجی مملکتلرله سربست تجارتین یارادیلماسینی و بئله لیکله آذربایجان اقتصادیاتی نین یاخین زامان ایچه ریسینده ترقییه نائل اولماسینی خواهش ائدیرلر.

 آذربایجانین تجارت و اقتصادیاتی نین ترقیسی اوچون ایره لی سورولن بو طلب زامانین اؤز تقاضاسیندان نشأت ائدیر. اؤز ملی حکومتینی تزه جه یاراتمیش اولان آذربایجان، خارجی اؤلکه لرله گئنیش تجارته محتاجدیر.

 تهران مرتجعلرینین آذربایجانی اقتصادی جهتدن چتینلیکلره سالماق سیاستی نتیجه سینده آذربایجان ماللاری نین چوخی ییغیلیب اؤلکه نین اؤز ایچه ریسینده  قالمیشدیر.

 تاجرلرین مکتوبوندا دئییلیر کی ، آذربایجان خشکبار ، دری ، باغیرساق، یون، فرش، تاخیل و بیر چوخ  بو کیمی ماللار اخراج ائتدی یی کیمی خارجدن ده  قند، پارچا، شوشه، نقلیات وسائلی، فلزات، نفت محصولی، ماشین آلات ، شیمی ماللار، داواجات، سئمنت و دیگر ماللار  گه تیره   بیلر.

 آذربایجان تاجرلری نین خارجی اؤلکه لرله مستقیل تجارت علاقه سینی یارتماق حاقیندا کی، خواهش شبهه سیزدرکی،آذربایجان اقتصادیاتی نین انکشاف و ترقیسی اوچون خییرلی و ضروری بیر تشبثدور. چونکی آذربایجانین اقتصادیاتینی یوکسلتمک اوچون بو یئگانه بیر یولدورکی، اونون واسطه سی ایله آذربایجانین ملی حکومتی اؤلکه نین اقتصادی و تجارت ترقیسینی تنظیم ائده  بیله جکدیر. خارجی بازار تاپماق و مستقیماً تجارت علاقه سی یاراتماق تکجه شهرلرین تجارت اهالیسی اوچون دئییل، آذربایجان کندلرینده ده  خالق اوچون  بؤیوک امکانلار یارادا  بیله جکدیر.

 بونون نتیجه سینده ده آذربایجان اقتصادی جهتدن ده باشقالاری نین آسیلیلیغیندان تمامی ایله خلاص اولاراق، اؤز بازارلارینی مستقیل صورتده تأمین ائتمک قدرتینه مسلط اولار.

 آذربایجان ملی حکومتی، آذربایجان تاجرلری نین بو تشبث و تقاضاسینی  بؤیوک دولتی اهمیّتی اولان  بیر مسئله کیمی استقبال ائده رک ، اونی یئرینه یئتیرمکله تکجه تاجر و مالکلرین منافعینی دئییل، بلکه ده بوتون آذربایجان خالقی نین آرزو و منافعینی تأمین ائده جه یینی نظرده  توتور. بو مقصدله آذربایجان ملی حکومتی قرار چیخارمشیدیر کی ، بو قراردا  تئزلیکله خارجی اؤلکه لرله تجارت علاقه سی یارتماق حاقیندا لازیمی تدبیرلر قبول ائدیلمیش دیر{12}.

 " آذربایجان" روزنامه سی ایسه بو وضعیّتی تصویر ائده رک یازیردی کی، سیاست میدانیندا مغلوب اولان تهران مرتجعلری ایندی  تزه  نغمه آغاز ائدیب آذربایجان خالقی نین روحیه سینی، یاراتماق ایسته دیکلری اقتصادی بحران واسطه سی ایله سیندیرماق ایسته ییرلر.اونا گؤره  بیزیم ثروتیمیزی جوربه جور واسطه لرله چه کیب  تهرانا آپارماغا چالیشیرلار.

 بیر ملّتین بؤیوک بدبختلی یی یالنیز اونون مشکلات قارشی سیندا اؤزونی ایتیرمه سی و مشکلات علیهینه تدبیر گؤرمکدن عاجز اولماسیندادیر. آذربایجان خارجی اؤلکه لرله تجارت علاقه سی ساخلاماغا مقتدیردیر. او، حاصل ائتدی یی محصولاتلا  راحات  صورتده تجارت  مناسبتی یارادار و اؤز محصولونون عوضینده خارجی اؤلکه لردن احتیاجی اولان ماللاری  گه تیره  بیلر{13}.

 ملی حکومتین باش ناظیری سید جعفرپیشه وری ایله آمریکا  کنسولونون مصاحبه سی بونا بیرسندلی فاکت اولاراق قالماقدادیر. مصاحبه نین سونوندا آذربایجانین آمریکا ایله مناسبتی حاقیندا وئریلن سئوالا  سیدجعفرپیشه وری نین دئدیکلری هرنه یی آچیق و آیدین شه کیل ده ایضاح ائدیر. هم آذربایجانا رهبریتین سیاسی دوشونجه سیستمینی، هم ده اقتصادی علاقه لرین هانسی سه وییه ده  ایره لیله مه سینی ایره لی سورن سیدجعفرپیشه وری دئییردی : بیز آذربایجانین اقتصادی یوکسه لیشینه کؤمک ائده  بیلن و طلب ائتدی یی ماللاری هر بیر اؤلکه دن، او جمله دن آمریکادان دا آلماغا حاضریق. اگر آمریکا دولتی ماشین آوادانلیغی،کند تصرفات ماشین لاری ، صنایع ماللاری و سایر تخنیکی اثاثیه لری بیزه  ساتماق مئیلینده اولارسا بیز بونی ممنونیتله قبول ائده ریک{14}.

 بیر چوخ اولایلاردان کئچن بو استقامتی نظره آلاراق، آذربایجان ملی حکومتی تاجر و مالکلرین مراجعتینه مثبت جاواب وئره رک  قرار قبول ائتمیشدی. قرارایسه بئله وئریلمیشدی:

 " تهران حکومتینین خائنانه سیاستی نتیجه سینده آذربایجانین بوتون شه هر و کندلرینده  وجودا  گلن مالی و تجارتی بحران گوندن گونه  شدتلنمکده و نتیجه ده عموم آذربایجان خالقی نین اقتصادی حیاتی شدیداً مخاطره یه  دوشمکده دیر. بو اسفناک حالی مشاهده ائدن آذربایجانین تجّار، کسبه و مالکلری مکّرر صورتده کتباً و شفاهاً ملی حکومته مراجعت ائدیب تعجیلی علاج ایسته دیکلری و ملی حکومتین الینده اولان گئنیش معلومات ایجاب ائدیرکی، بحرانین قاباغینی آلماق اوچون جدّی تدبیرلر گؤرولوب آذربایجانین تجارت ماللاری اوچون بازار آختاریلسین. بو موضوع ملی دولتین برنامه سینده و خالقین نماینده لری طرفیندن تصدیق و قبول ائدیلن باشقا سندلرده دخی قید ائدیلمیشدیر. آذربایجان خالقینی بوندان آرتیق تهران حکومتی نین اویونلارینا قوربان ائتمک اولماز. تئز یا گئج گره ک اقتصادی بحران خاتمه تاپسین. بونون اوچون حکومت ملی، مستقیماً خارجی اؤلکه لرایله تجارت مناسباتی وجودا  گه تیرمه لی و بو  مناسبات تجارتی پیمانلار واسطه سی ایله دوزگون یولونا  قویماق قصدی ایله ملی حکومت اؤزونون 24  دی تاریخلی جلسه سینده تجار و اربابلارین مراجعتنامه سینی دقیق مطالعه ائدیب و بو خصوصدا آشاغیداکی قراری قبول ائدیر:

 1- تجارت اقتصادی وزیرینین ریاستی آلتیندا اقتصادی و مالیه وزارتخانالارینین عالی رتبه و خبره مأمورلاریندان بیر کمسیون انتخاب اولونسون. بو ایشه لازیم اولان اطلاعات و مدارکی توپلاییب چوخ تئز بیرزاماندا ایشه باشلاسین و صلاحیتدار خارجی مقامات ایله  دانیشماغا  گیریشسین .

 2- بو پیمانی آذربایجان اوچون داها منفعتلی  بیر صورتده حل ائتمک مقصدی ایله تجارت و مالیه وزارتلری آذربایجانین واردات و صادراتنی دقیقاً معین ائدیب اونلارین کامل آمار و احصائیه سینی  بیر هفته یه  قدر هیئت  دولته  تقدیم ائتسینلر.

 3- آذربایجان صادرات ماللاری نین حقیقی ارزشین معین ائتمک اوچون تجارت وزارتی محاربه دن اوّلکی قیمتلری بیرداها نظردن کئچیریب مشروح و مفصل بیرصورتده  اطلاعات توپلاسین و یوخاریدا قید ائدیلن کمسیونون اختیارینا قویسون.

 4- خارجی اؤلکه لرله مستقیم تجارت پیمانینی عملی و قانونی صورتده تنظیم و اجرا ائتمک اوچون قانون لایحه سی حاضرلانیب مجلس ملی نین نظرینه یئتیریلسین"{15} .

 " بسوی آینده" روزنامه سی یازیر کی، آذربایجانین ادخالات و اخراجاتی ملی سیاست اساسیندا قورولوب ترانزیت عمله گله رک تجارتی یوکسلتمه یه باشلادی . شبهه سیز ادخالاتین جاوابیندا اخراجات مسئله سی ده ملی حکومتین اساس پروقرامینا داخیل اولموشدی{16}.

 اخراج ائدیله بیله جک ماللارین استحصالی ایسه آذربایجانین اقتصادی  تدبیرلریندن آسیلی ایدی .

 " آذربایجان ملی حکومتی یاراندیغی دؤورده آذربایجاندا صنایع انکشاف جهتدن چوخ گئریده قالمیشدی. میانداب قند کارخاناسی استثناء ائدیلمکله مؤوجود صنایع مؤسسه لری گئری قالمیش کهنه آلتلرله استهلاک شئیلری استحصال ائدیردیلر.

 بو گئریلییی آرادان قالدیرماق اوچون هر شئیدن اوّل اؤلکه نین طبیعی ثروتلریندن ثمره لی استفاده ائتمک لازیم ایدی. بو مقصدله آذربایجان ملی مجلسی نین ریاست هیئتی 19 فروردین 1325- جی ایلده آلتی ماده دن عبارت قانون قبول ائتدی. بو قانون واسطه سی ایله معدنلر، یئرآلتی ثروتلر، طبیعی مئشه لر ملی لشدیریلدی و اونلار دولت انحصارینا  کئچیریلدی . عین زاماندا قانوندا شرکتلر یارادیلماسی و بعضی مؤسسه لرین تک- تک شخصلره اجاره یه  وئریلمه سی ده  نظرده توتولوردی. ملی حکومت دایانمیش کارخانا لارین ایشله مه سی اوچون اونلارا مادی یاردیم ائدیر، بعضیلرینه سفارشلر وئریر و باشقا  تدبیرلر گؤروردی.

 تهران حکومتی آذربایجان بانگلاریندا اولان پوللاری آپارمیشدی. بانگ لاردا 2/2 میلیون تومن پول مؤوجود اولدوغی حالدا بانگ لارین 18 میلیون تومن بورجی وارایدی. اونا گؤره ده ملی حکومت ایله تهران آراسیندا اولان راضیلاشمایا اساساً آذربایجاندان وصول ائدیلن وئرگیلرین 25 % تهران حکومتینه وئریلمه لی ایدی کی، همین پول بانگین بورجونا وئریلیردی. بو یوللا  طلبکارلارین پولی اؤده نیلدی.

 ملی حکومت پولا اولان احتیاجلارینی یالنیز داخیلی امکانلار حسابینا اؤده مکدن باشقا آیری چیخیش یولی اولمادیغینا گؤره  گلیردن وئرگی سیستمینه یئنی دن باخدی. بوایش اوزه رینده جدی نظارت قویولدی. غیر مستقیم وئرگیلرعوضینه گلیردن وئرگی سیستمی قایدایا سالیندی و قالان بورجلارین توپلانماسی حاقیندا گؤسته ریش وئریلدی. بوندان علاوه  پولا  اولان احتیاجلاری اؤده مک اوچون دولت بانگی بیر میلیون تومنلیک خزینه قبضی بوراخدی. ملی حکومت بانگلارین بوتون عملیاتلارینی انحصارا آلاراق، آذربایجاندا ملی بانگین 19 شعبه سینی یاراتدی"{17}.

 " ملی حکومت یئنی کارخانا و مؤسسه لر یاراتماقلا یاناشی دایانمیش کارخانالارین ایشله مه سی اوچون اونلارا یاردیم گؤسته ریرو بیر چوخ عملی کؤمک ائدیردی. تبریزده پشمینه، کلکته چی، خسروی، بوستان و ایران کارخانالاری ایله بیرلیکده  کبریت و دخانیات مؤسسه لری نین ده ایشه سالینماسی بونون کونکرئت تجسمی ایدی .

 ایران تاریخینده ایلک دفعه اولاراق 8 ساعاتلیق ایش گونی تعیین ائدیلدی . زحمتکئشلرین بیمه ائدیلمه سی ، فعله اتحادیه لری یارادیلماسی،14 یاشینا قدر اولان اوغلان و قیزلارین ایشلمه سینین قدغن ائدیلمه سی، یئتیم و احتیاجی اولان اوشاقلارین دولت حسابینا ساخلانیلماسی، هفته لیک ایش گونونه کئچیریلمه سی، ایشچیلره امک حاقی اؤده نیلمک شرطی ایله ایلده بیر آیلیق ماذونیت وئریلدی"{18}." نهضتده آپاریجی قّوه یوخسول کندلیلر، کارگرلر اولسادا، آذربایجان ضیالیلارینین مترقی جناحی ، صنعتکارلار، بازار اهلی نین بؤیوک  حصّه سی ، ملی بورژوازی نین  و روحانیتین  وطن پرور حصّه سی،ها بئله  خیردا  و اورتا  سه وییه لی ملکه دارلار نهضتین غلبه سی اوغروندا مبارزه لرده اشتراک ائتمیشلر.

 واختی ایله سیّاحلارین و تاریخچیلرین یاخین و اورتا شرقین زنگین و آباد دیاری آدلاندیردیقلاری آذربایجان قانلی پهلوی رژیمی نین ظولم و آیری سئچگیلیک سیاستی نتیجه سینده اورتا عصر بوخوولاری ایله  قانداللانمیشدی. بونا گؤره ده مملکتی گئریلیکدن چیخارماق، مالیه سیستمینی، تجارتی قایدا یا سالماق، ملی صنایعنی انکشاف ائتدیرمک و اونون ضروری ساحه لرینی یاراتماق ، دایانمیش کارخانالاری ایشه سالماق ، ایشسیزلیک و سایره  پروبلئم لری حل ائتمک، فلاحتی جانلاندیرماق و کندلیلری حمایه مقصدی ایله بانگ و کوپراتیولر یاراتماق و سایره بو کیمی کومپلئکس اقتصادی تدبیرلری حیاتا کئچیرمک چوخ ضروری بیر مسئله کیمی ملی حکومتین قارشیسیندا دوروردی.

 بودجه نین هم گلیر منبع لری و هم ده مصرف ساحه لری اوّلکی بودجه لردن کؤکلی صورتده فرقلی اولموشدور. بودجه مخارجی نین اساس حصّه سینی ملی صنایع ، کند تصرفاتی، کند و شهرلرین آبادلاشدیریلماسی ، ملی کادر حاضرلیغی ، معارف ، صحیه ، استحصال و خدمت ساحه سینه صرف اولموش خرج لر تشکیل ائتمیشدیرکی ، بورا دا گئنیش زحمتکئش خالقین منافعی اساس توتولموشدور...

 بودجه نین گلیر منبعلرینه داخیل اولونان استحصال ایسه ملی حکومتین ان واجب سایدیغی ساحه لردن حساب اولونوردی. اونا گؤره ده معدن و فابریک صنایع سی نین انکشافینا داها چوخ دقت یئتیریلیردی"{19}.

 آیت الله میرزاعبدالله مجتهدی 1325- جی ایل، جمعه، 20- تیر آیی اوچون اؤز گونده لی یینده یازیردی: تجّار و خصوصاً اصنافین، او جمله دن کیچیک سرمایه صاحبلری نین وضعیتی هله کی، بیر او قدر پیس دئییلدیر. گله جکده ایسه، اونلارین وضعیّتی نین داها دا یاخشیلاشماسی نین امیدی وار{20}.

 "ملی حکومت ایش سیزلیکله مبارزه آپارماق، آذربایجاندان چیخیب گئدن مهاجرلرین قارشیسینی آلماق اوچون معدن و فابریک صنایع سی نین انکشافینا باشلامیشدی. بو تدبیرلرین نتیجه سی اولاراق تبریزده ظفر تریکوتاژ کامبیناتی ایشه سالیندی. بو فابریکین ماشین آوادانلیغی مسکودان بیر میلیون تومنه آلینمیش و دؤردیوز مین تومن ده  اونون  قوراشدیریلماسی  و نقلیات خرجی اولموشدور.

 معدن صنایع سینین انکشافینا گلدیکده ملی حکومت زنگاندا اولان مس تمیزله ین ، ائله جه ده باشقا معدن مؤسسه لری نین ایشه سالینماسی حاقیندا قانون قبول ائتدی. ملی حکومت آذربایجاندا گئنیش یاییلان فرش کارخانالارینین دا یئنی اصوللا  قورولماسی حاقیندا تدبیرلر گؤردی. ائله جه ده فرشین ساتیلماسی اوچون یئنی ساتیش ماغازالاری ایشه سالدی"{21}.

 آذربایجان دا اقتصادی وضعیتی اولدوغی کیمی تصویر ائتمک اوچون قید ائتمک اولار کی،" 1317- جی ایلدن 1323- جی ایله  قدر بعضی یاشایش شئیلری نین قمیتی 30- 10 دفعه یه قدر یوخاری قالخمیشدی . مثلاً ، 1317- جی ایلده قندین کیلوسی 8/4 ریالدان 1323- جی ایلده 160 ریالا، پامبیق پارچاسینین هر متری 25/2 ریالدان 5/67 ریالا، بوغدانین کیلوسی 3/1 ریالدان 15 ریالا  و دویونون کیلوسی 4/2 ریالدان 30 ریالا  قدر قالخمیشدی. اونا گؤره ده تهران حکومتی نین، محتکرلرین اقتصادی تخریبات نقشه لرینین قارشیسینی آلماق مقصدی ایله آذربایجان ملی حکومتی بیر سیرا تدبیرلره ال آتمالی اولدی . هر شئیدن اوّل آذربایجاندا صادر ائدیلن و آذربایجانا وارد ائدیلن ماللارین هامیسینا  نظارت ائدیلمه سی حاقیندا  قانون  وئریلدی"{22}.

 بونونلا  یاناشی اقتصادیاتین اؤزه یینی تشکیل ائدن مسئله لر گونده مه  چیخیب آردیجیللیقلا  اؤز حلینی  تاپدی.

 ملی حکومت تهران حکومتی نین ظولم و اسارتینه سون قویوب، تهران حکومتی مأمورلارینین اللرینی آذربایجاندان کسدی. خالصه تورپاقلاری و فئوداللارین املاکینی کندلیلره بؤلمک ، صنایعی انکشاف ائتدیرمک و تزه  کارخانالار آچماقلا  یئنی اقتصادیاتین اساسینی قویدی. سید جعفرپیشه وری حرکاتین یاراندیغی گونلرده دئییردی: دئموکرات فرقه سینده جمعّیتیمیزین مختلف زمره لری نین نماینده لری اشتراک ائتسه ده ، بیز باشلادیغیمیز بؤیوک ایشده اساساً کارگرلرین انقلابی قوّه سینه آرخالانیریق. من امینم کی، آذربایجان کارگرلری 12 شهریورمراجعتنامه سی نین مدعالارینی حیاتاکئچیرمکده فرقه یه وار قوّه لری ایله کؤمک ائده جکلر{23}.

 ملی اؤندر پیشه وری نین بو امیدینی آذربایجان کارگرلری ایستر 21 آذرحرکاتینین یارانماسیندا و ایسترسه ده ملی حکومت زامانی اصلاحات تدبیرلرینین حیاتا کئچیریلمه سینده، اقتصادیاتین برپاسی اوغروندا کی مبارزه لرده  دوغروتدی.

 ملی حکومت زامانی دولت ایشلری نین اداره ائدیلمه سینده ، آذربایجان قیزیلباش خالق قوشونلارینین یارادیلماسیندا، کارخانا لارین نظاما سالینماسیندا آذربایجان کارگرلری نین رولی آز اولمامیشدی. ایستر قانون وئریجی اورقان اولان ملی مجلسین، ایسترسه ولایت انجمنلرینده اونلارین نماینده لری چوخ فعال صورتده  اشتراک ائدیردیلر.

 حرکاتین اشتراکچیسی ع. زنوزی حرکاتین باشلانیشینا اشاره ائده رک یازیر کی، 1324- جی ایل شهریورین 12- ده آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین بیانیه سی نشر اولوندوی. بو بیانیه بوتون آذربایجان فعله لری طرفیندن بؤیوک سئوینجله قارشیلاندی و مدافعه اولدی. بیانیه ایلک دفعه شهریورین 13- ده مرکزی  شورانین هیئت عامله سی جلسه سینده اوخونوب مذاکره ائدیلدی. بیانیه نی شهید فعله یولدا شیمیز اسرافیل قادری  گه تیرمیشدی. هیئت مذاکره دن سونرا بیانیه ده ایره لی سورولن مدعالارین حیاتا کئچیریلمه سی یولوندا مبارزه یه حاضراولدوغونی و فرقه نین سیاسی رهبرلی یینی قبول ائتدی یینی  بیر سسله  قرارا آلدی.

 او گونون صاباحی مرکزی شورا بیانیه نین بوتون تبریز کارخانا لاریندا اوخونوب تحلیل ائدیلمه سینی تشکیل ائتدی. هر یئرده فعله لر آذربایجان دئموکرات فرقه سی نین یارادیلماسینی بؤیوک سئوینجله قارشیلادیلار.

 بیانیه نین" خسروی" کارخاناسیندا اوخونماسی و فعله لره تحلیل ائدیلمه سی ایشی هیئت عامله نین قرارینا گؤره منه تاپشیریلمیشدی. فرقه نین تشکیلینی باشقا فعله لر کیمی بو کارخانانین فعله لری ده بؤیوک روح یوکسکلی یی و شادلیقلا  قارشیلادیلار.

 مرکزی شورا بیانیه نین اوخونماسی و شرح ائدیلمه سینی اؤزونون بوتون ولایت تشکیلاتلاریندا تشکیل ائتدی و بو مقصد اوچون اردبیل،مرند،اورمیه، خوی، میانا، اوسکی و باشقا شهرلره مکتوب و نماینده لر گؤندردی{24}.

 " آذربایجان کارگرلری ایلک دفعه اولاراق بوتون زحمتکئش خالق کوتله لری ایله بیرلیکده سیاسی حقوق و گئنیش دئموکراسی آزادلیقلارا نائل اولدی. و اؤلکه نین سیاسی، اقتصادی حیاتیندا حقیقتاً یاخیندان فعال اشتراک ائتمک امکانی الده ائتدی.

 آذربایجان کارگرلری کلکته چی کارخاناسی نین کارگرلریندن عبدالعلی پژوهیده و خسروی کارخاناسی نین کارگرلریندن کاظم هاشم نیا کیمی مبارز و صداقتلی یولداشلارینی آذربایجان ملی مجلسینه نماینده انتخاب ائتدیلر. تبریز بلدیه انجمنینه 20 نفردن آرتیق  کارگرلردن انتخاب اولدی.

 آذربایجان ملی حکومتی ایشسیزلی یی لغو ائتمکله برابر کارخانا لاردا ایش شرایطی نین یاخشیلاشماسی اوچون بیر سیرا مهم ایشلر گؤردی. ایش قانونی حیاتا کئچیریلمکله کارگرلرین مزدلری خیلی آرتیریلدی. کارگرلر مزدلریندن استفاده ائتمکله بیر آی استراحت حقی الده ائتدیلر. کارگرلره  ایلده  ایکی دست  قیش و یای پالتاری، بیر جوت آیاق قابی و یوز کیلو کؤمور وئریلیردی.اونلارین استراحتینی تأمین ائتمک اوچون بیر چوخ کارخانالاردا حامام، یئمک خانا، کلوب، حکیم  و لازیمی داواجاتلا  تجهیز اولونموش صحیه منطقه لری تأسیس اولموشدی.

 آذربایجان ملی حکومتی آذربایجان کارگرلری نین مبارز و حقیقی صنفی تشکیلاتی اولان آذربایجان شورای متحده سینی تشکیلاتجا محکملنمه سی وکارگرلرین سیاسی شعور سه و ییه سینین آرتماسی اوچون  بیر سیرا  تدبیرلر گؤردی . او جمله دن ملی حکومتیمیزین و فرقه نین کؤمه یی سایه سینده آذربایجان کارگرلری نین اورقانی غلبه روزنامه سی تأسیس ائدیلدی"{25}.

 ملی حکومت کارخانالارین داخیلینده صحیه قسمتینه ده جدی فیکیر وئرمیشدی. صحیه اصولی ایله موافق اولمایان ایشلرده فعله لرین ایش ساعاتلارینی آزالداراق اونلارا کافی مقداردا معاش تعیین ائدیلمیشدی.

 " ملی حکومت 50 میلیون تومن یئنی تیکینتیلر اوچون، آسفالت و باشقا آبادلیق ایشلری اوچون اختصاص وئردی. تبریز شهرینده 40 میندن آرتیق فعله و زحمتکئشلر و خیردا صنعتکارلاری همکارلار اتفاقینا جلب ائتدی.

 ایران و آذربایجان فعله لری نین  تاریخینده  سابقه سیز اولاراق 1325- جی ایل مرداد آییندا بیرینجی دفعه اولاراق آذربایجان فعله لرینین کونقره سی تشکیل تاپدی. بورادا بیر چوخ نماینده لر، او جمله دن بین الخالق همکارلار اتفاقی نین مسئول کاتبی لوئی سایان، ها بئله العریس، رضا روستا و سایرلری اشتراک ائدیب آذربایجان فعله لری نین موفقیتلرینی تصدیق ائتدیلر"{26}.

 " ملی مجلسین تصویب ائتدی یی قانونا اساساً زحمتکئشلرین بیمه ائدیلمه سی ، کارگر اتحادیه لرینین یارادیلماسی ، 14 یاشینا قدر اوغلان و قیزلارین ایشله مه سی نین قدغن ائدیلمه سی ، یئتیم  و احتیاجی اولان اوشاقلارین دولت حسابینا ساخلانیلماسی، ایشچیلره امک حاقی اؤده نیلمک شرطی ایله ایلده بیر آیلیق مرخصلیک وئریلمه سی، حامله قادینلارا امک حاقی محافظه اولونماقلا اوچ آیلیق مأذونیت وئریلمه سی، فعله لره تقاعد  وئریلمه سی، نهضت دؤورونده جبهه لرده هلاک اولموش شخصلرین عائیله لرینه  تقاعد  وئریلمه سی ، کارخانا  و مؤسسه لرده  تکنیکی  تهلوکه سیزلیک وسائطی  یارادیلماسی  و اونا جدّی صورتده  رعایت  ائدیلمه سی و سایره  بو کیمی تدبیرلر حیاتا  کئچیریلدی.

 بو تدبیرلرین نتیجه سی اولان استحصالین  بازارا  چیخاریلماسی حاقیندا لازیم اولان اساس موضوعلاردان بیرینه آذربایجان دئموکرات فرقه سینین شهر کمیته سی ییغینجاغیندا (1946- جی ایل.18- یانوار) آذربایجان ملی حکومتینین باش وزیری سیدجعفر پیشه وری اشاره ائده رک دئمیشدیر: خارجی تجارت همیشه آذربایجان دا بیرینجی  یئر توتور. مخصوصاً کئچن داوادان قاباق آذربایجان شهرلری تجارت مرکزی ایدی...

 داخیلی صنایعنی حفظ ائتمک اوچون تدبیرلر گؤرمک لازیمدیر. خارجدن وارد ائدیلمه لی شئیلردن استفاده ائتمک اوچون داخیلی محصولاتی  خارجه  گؤندرمک لازیمدیر"{27}.

 بو دوشونجه نین استقامتینده آذربایجان ملی حکومتی نین مالیه ناظیری غلامرضا الهامی یازیردی کی، ملی حکومت او زامان ایراندا ، خصوصی ایله آذربایجاندا اؤزونی داها دهشتلی بیر صورتده گؤسته رن بحران نتیجه سینده باغلانمیش اولان" پشمینه" توخوجولوق کارخاناسی و" ایران گؤن قاییرما"  کارخانالارینی ایشه سالدی. اوزون مدت ایشینی دایاندیرمیش اولان مؤوجود کارخانالاری ایشه سالماقلا  برابر ملی حکومت یئنی کارخانالارین آچیلماسینا دا اقدام ائتدی.

 " ظفر" تیریکوتاژ کارخاناسی، " آذربایجان" پاپیروس کارخاناسی ملی حکومتین یاراتدیغی یئنی کارخانالار ایدی.

 ایشسیزلیکله جدّی مبارزه ائتمک اوچون یئنی یوللار چکمک، کهنه یوللاری تعمیر ائتمک و یئنی کؤرپولر سالماق ساحه سینده ده بؤیوک ایشلر گؤرولوردی. سایین قالا، میدانداب، اهر، میانا، خالخال، آستارا، اردبیل، نیر، ساراب و بستان آباد کؤرپولرینی  یئنیلشدیرمک و تعمیر ائتمک واسطه سی ایله ملی حکومت مینلرله ایشسیزی ایشله تامین ائتمه یه موفق اولدی.

 مالیه ناظیری ، ملی حکومتین یاراندیغی دؤوره اشاره  ائده رک  یازیرکی، یئنی تشکیل اولونموش ملی حکومت آذر آیی نین آخیریندا دولت اداره لرینین ایشچی لرینه معاش اولاراق 3 میلیون تومندن آرتیق پول وئرملی ایدی. بوندان علاوه  بانگ ملی ایرانین تبریز شعبه سی 15 میلیون تومن حدودوندا آذربایجان تاجرلرینه بورجلی ایدی. بانگ دا  کی، نقد پول اونلارین بورجلارینی اؤده یه بیلمیردی. بو ایرنج، فیریلداقلا تهران حکومتی یئنی تشکیل اولونموش آذربایجان ملی حکومتینی مالیه بحرانینا و پولسوزلوغا دوچار ائتمک و اونون اقتصادی وضعیتینی تهلوکه آلتینا آلماق ایسته ییردی.اودورکی،ملی حکومت تشکیلی نین بیرینجی گونوندن بانگلارین شخصی حسابلارا  پول  وئرمه سینی  قاداغان  ائتدی.

 ملی حکومتین  اقتصادی سیاستی نین نه قدرآیدین مالیه بازاسی نین محکم اولدوغونی و خالقین منافعینی نه درجه ده نظرده توتدوغونی  بیلمک اوچون وزیرلرهیئتی نین مالی مسئله لر حاقیندا کی ،  بیر قرارینا  نظر سالماق کیفایتدیر.

 بو قراردا تبریز دارالفنونونون بناسی اوچون 2 میلیون 500 مین تومن، حقوق و سیاسی مکتبین تشکیلی و تأسیسی  اوچون 1 میلیون 500 مین تومن، تبریز بلدیه سینه 1 میلیون 500 مین تومن، آذربایجان شهرلرینین آبادلیغی اوچون 2 میلیون تومن، آذربایجانین 7 شهرینده ( تبریز، اورمیه، اردبیل، ماراغا، زنگان، خوی و اهر) تربیه ائولری آچماق اوچون 1 میلیون 500 مین تومن اعتبار نظرده توتولموشدی.

 اؤلکه میزین اقتصادی یوکسه لیشینی ان اساس مسئله کیمی قارشییا قویان ملی حکومت قید ائدیردی کی، مالیه  قانونلارینی نظردن کئچیرمک و مالیه اداره سی نین مداخیل و مخارجینی تفتیش ائتدیکدن سونرا چوخ  تئز بیر مدتده  ملی بودجه لایحه سینی مجلس ملی یه تقدیم ائتمک، عمومیتله مالیه سیاستی نین گلیر و مخارج اساسینی مملکتین ترقی و تکاملی اوزه رینده  قرارلاشدیرماق لازیمدیر.

 مالیه ناظیری یازیرکی، بودجه نین 82/16 % معارف ایشلرینه، 92/7 % صحیه ایشلرینه، 88/23 % آبادلیق و کندلیلرین وضعیتی نین  یاخشیلاشدیرماغا، عمومی اجتماعی ایشلره خرج اولونوردی. بیر سؤزله، بودجه نین 82/49 % معارف، صحیه، فلاحت و آبادلیق ایشلری تشکیل ائدیردی{28}.

 معلوم اولدوغی کیمی ، " اؤلکه ده کی، 69 توخوجولوق کارخانا سیندان جمعی اوچی آذربایجاندا ایدی . حال بو کی ، خام مال و فیزیکی قوّه جهتدن آذربایجان توخوجولوق صنایع سی اوچون چوخ گئنیش امکانلارا مالک رئگییون ایدی.

 آذربایجان، بول میوه سی و تره وزی ایله بوتون ایران مکانیندا مشهور اولسا دا، همین دؤورده اؤلکه ده مؤوجود اولان 8 کنسرو کارخاناسیندان، 90 بیتگی یاغی  چه کن  و 26 پامبیق تمیزله مه کارخاناسیندان بیری ده آذربایجاندا دئییلدی. اؤلکه اوزره عمومی ملی محصولدا و ملی گلیرده آذربایجانین پایی باشقا ایالتلردن گئری قالمادیغی بیر تقدیرده ، بو گلیردن آذربایجانا چاتان پای او قدر آز ایدی کی، بو پایلا  اهالیسینی  بئله دولاندیرماق ممکن دئییلدی .

 همین دؤوره عائید سندلری تدقیق و مطالعه ائتدیکده، آیدین اولور کی ، آذربایجان ملی حکومتی نین قبول ائتدییی قانون و قرارلارین یاریدان چوخونی اقتصادی  مسئله لر تشکیل ائتمیشدی.

 آذربایجان ملی حکومتی وئرگی و مالیه سیستمینده کی، عدالتسیز لییه و ساختاکارلیغا سون قویدی. گلیره  گؤره وئرگی حاقدا عدالتلی قانون قبول ائدیلدی. همین قانون اساسیندا آشاغیداکی مالیه منبعلری معینلشدیریلدی:

 1- مسقتیم گلیره  گؤره  وئرگیلر.

2- حکومتین استحصال مؤسسه لریندن الده ائدیلن گلیر.

3- کئچمیشده آذربایجاندان تهرانا آپاریلان گلیرین دایاندیریلماسی.

4- دولت آنبارلاریندا قالمیش ارزاق و محصوللارین ساتیشیندان الده اولان وسائط.

5- تجارتدن گلن گلیر، رسوملار و وئرگیلر.

6- آذربایجاندان چیخاریلان امتعه لر اوچون آلینان گؤمروک.

7- یئنی کاغیذ پوللارین بوراخیلماسی.

8 - اداره و غیری- محصولدار خرجلرین آزالدیلماسی.

9- خالق دوشمنلری نین املاکی نین مصادره سی.

10- حکومت بودجه سیندن آیریلمالارا  قناعت.

 بودجه نین مداخیل حصّه سینده گلیر منبع لری  سیراسیندا آشاغیدا کی لاری قید ائتمک اولار:

 فرش ساتیشیندان آلینان وئرگی، میانداب قند کارخاناسی، دخانیات، معدن و مئشه چیلیکدن و اخراجاتدان گلن گلیر و سایره؛ بودجه نین مداخیل حصّه سینی تشکیل ائتمیشدی.

 قید اولونان منبع لردن الده اولونان وسائط آذربایجان ملی حکومتی نین1325- جی ایل بودجه سی نین ترتیبنده مخارجه نسبتاً مداخیلین اوستونلویونه امکان وئردی"{29}.

 ملی حکومت ، اداره لری  رشوتخورلاردان ، بوروکراتلاردان ، شخصی منفعتنی خالقین منافعیندن یوکسک توتان وجدانسیزلاردان تمیزله میش ، مملکتده هله مثلی گؤرونمه میش بیر امن - آمانلیق یارانماسینا موفق اولموشدی.

 بئش بؤیوک بنانین تیکیلمه یه باشلاماسی، ایچمه لی سودان محروم اولان تبریز سو لوله سینین چکیلمه سی اوچون گؤرولن حاضرلیق وسایره ملی حکومتین آز مدتده الده ائتدی یی بؤیوک موفقیتلردندیر.

 خالق شاعیری بالاش آذراوغلی یازیرکی، شهرلر آراسیندا خارابا قالمیش یوللاری دوزه لتمک اوچون هامیمیمیز ایمه جیلیکده  اشترا ک ائتدیک. شوسه یولی ایله کندی بیرلشدیرن دار جیغیرلارین عوضینه  هره میز اؤز کندیمیزه  داش  دؤشنمیش هامار،  گئنیش یوللار چکدیک. او گئنیش یوللارلا  کند یمیزه معلم، آنا دیلینده الفبا کتابی، روزنامه ، بیر سؤزله یئنی حیاتین ایلک جارچیلاری قدم قویدیلار{30}.

 آذربایجان ملی حکومتی نین باشچیسی سیدجعفرپیشه وری 21 آذر تهضتی نین غلبه سیندن سونرا فعله لری ایش سیزلیکدن خلاص ائتمک و اونلارین ایشله تأمین ائدیلمه سی مسئله سی حاقیندا گؤرولن تدبیرلردن دانیشاراق دئمیشدیرکی، ایشسیزلره گلینجه بو گونه قدر 10 مین نفر ایشسیزه  ایش تاپمیشیق ؛  چوخ یاخینلاردا کارخانالاردا و بناسینا باشلادیغیمیز دارالفنون ، ملی موزه ، آذربایجان ایالتی انجمنی و آذربایجان بانگی نین انشاعات ایشلرینده ایشله مک اوزره  دؤرد- بئش مین نفره ده ایش تاپیلاجاقدیر{31}.

 ملی حکومتین وطنیمیزین اقتصادی ساحه سینی، خصوصی ایله صنایعنی ترقی ائتدیرمک سیاستی نتیجه سینده   تبریزده  یارادیلان نمونه اولاراق " ظفر" کارخاناسی یوکسک کیفیتلی توخوجولوق محصولی بوراخماقلا استحصالی منتظم صورتده داوام ائتدیریردی. " ظفر" کارخاناسی او دؤورده ملی حکومتین تعیین ائتدی یی نماینده لیک طرفیندن اداره اولدوغونا گؤره ، منفعتله ایشله ییر و اهالینین کشباف محصوللارینا اولان احتیاجی اؤده ییردی .1946- جی ایلده آذربایجاندا ملی حکومتین وئردی یی ایش و بیمه قانونی بیرینجی کره اولاراق " ظفر" کارخاناسیندا تطبیق ائدیلدی. همین قانونا اساساً فعله لرین امک حاقی دا آرتیریلدی." ظفر" کارخاناسی بیر میلیون 10 مین تومن سرمایه ایله آذربایجان ملی حکومتی طرفیندن 1325- جی ایل خرداد آیی نین 23- ده رسمی صورتده آچیلمیشدی.

 دئموکراتیک ادبیاتیمیزین نماینده لریندن اولان شاعیر میرمهدی چاووشی نین " ظفر" کارخانا سیندان خاطره یازیسینی او دؤورون تصویرینی وئرن سندلی بیر یازی اولاراق  بو بؤلمه یه  یئکون کیمی گوسترمک اولار. شاعیرمیرمهدی چاووشی یازیرکی، ملی حکومت دوغما  یوردوموز دا عموم خالق ایشلری نین ترقیسی خاطرینه هر طرفلی اصلاحات و اقداما باشلادی. تبریزده " ظفر" آدلی توخوجولوق کارخاناسینین ملی حکومت طرفیندن یارادیلماسی همین  بو جوره  خیرلی اقداماتین  بیر نمونه سی ایدی.

 " ظفر" کارخاناسی چوخ آز مدتده وطنیمیز آذربایجانین هر یئرینده  درین شهرت قازانماغا باشلادی. بو کارخانا دا 1200 گارگرایشله ییردی کی ، اونلارین اکثریتی، یعنی 900 نفری قادینلاردان، 300 نفری ایسه گنج اوغلان و  یاشلی زحمتکئشلردن عبارت ایدی.

 کارگرلرین مزدی هله اوزامان آیدا 800 ریالدان 6000 ریالا  قدرایدی." ظفر" کارخاناسیندا هر گون بیر تن خام مال حاضر محصولا چئوریلیردی.

 چاووشی یازیرکی، " ظفر" کارخاناسیندا مدنی معارف ایشلرینه ده  جدی فیکیر وئریلیردی. کارخانادا بؤیوک کتابخانا تشکیل ائدیلمیشدی. بو کتابخانانین 600 نفر اوخوجوسی وارایدی.

 کارخانادا کارگرلراوچون یئنی اصولدا بؤیوک آشپزخانا تشکیل ائدیلمیشدی کی، 600 نفره  ناهار و 300 نفره ایسه شام یئمه یی وئریلیردی. بورا دا کارگرلره  بازار قیمتیندن بیر نئچه قات اوجوز یئمک ساتیلاردی." ظفر" کارخاناسیندا کارگرلرین اوشاقلاری اوچون اوشاق باغچاسی تشکیل ائدیلمیشدی. باغچا دا - 100 نفره یاخین اوشاق ساخلانیلیردی. اونلارا پولسوزاولاراق پالتار و هر گون 4 واخت کیفیتلّی  یئمک  وئریلیردی.

 فعله قادینلارین اوشاقلاریندان باغچا پولی آلینمازدی. اوشاق باغچاسینین 8 نفر خدمتچیسی وارایدی. اونون مدیره سی ستار خانین قیزی معصومه خانیم ستارپورایدی. کارخانانین اؤزونده 1500 نفر یئرله شه  بیلن تیاتر سالونی تیکیلمیشدی.بورادا موسیقی درنه یی ده فعالیت ائدیردی. تیاتر و موسیقی هوسکارلارینا حسین عرب اوغلی رهبرلیک ائدیردی.

 بو جوره اؤز فعالیت درنکلرینده عمومیتله 100 نفر اشتراک ائدیر دی؛- یازان شاعیر چاووشی، علاوه ائدیرکی، کارخانانین یئنی اصولدا قورولموش گؤزه ل و تمیز مریضخاناسی وار ایدی. بورادا خسته کارگرلر معالجه اولونوردیلار. مریضخانانین 4 نفر شفقت باجیسی و بیر نفر باش حکیمی وار ایدی. کارخانادا بؤیوک بیر ماغازا تشکیل اولونموشدی کی، کارگرلر اؤزلری اوچون لازیم اولان ارزاق ماللارینی اورادان اوجوز قیمته آلیردیلار.

 کارخانادا کارگرلر اوچون حامام  دوزه لدیلمیشدی کی ، کارگرلر ایشدن سونرا  گئدیب اورادا  یویوناردیلار.

 میرمهدی چاووشی بونی دا علاوه ائدیرکی، حامله قادینلار وضع حمل گونلرینده معاشلارینی آلماق شرطی ایله اوچ آی ایشدن آزاد ائدیلیردیلر{32}.

ادبیات و منبعلر

1- " آذربایجان" روزنامه سی 1334- جی ایل، نمره- 811.

ایران حکومتی نین آذربایجاندا یئریتدی یی سیاست.

* حسین جدی.

2- " آذربایجان"روزنامه سی 1350- جی ایل، نمره- 1908.

آذربایجانین گئریده  قالماسی نین سببلرینه دایر.

* م. ربیع زاده.

3- " آذربایجان" روزنامه سی 1350- جی ایل، نمره- 1900.

آذربایجاندا ایشچی  قوّه سی  و بازار مسئله سی.

* م. ربیع زاده.

4- باخ  ملی حکومت ده 37- یه.

5- ---------------------------

6- باخ ملی کونقره ده 39- زا.

7- " آذربایجان" روزنامه سی 1335- جی ایل، نمره- 1281.

8- سئچیلمیش اثرلر. ص- 225.

9- سئچیلمیش اثرلر. ص- 388.

10- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل، 13- آذر.

11- " آذربایجان"روزنامه سی 1324- جی ایل. 30- مهر.

12-" وطن یولوندا"  قزئتی. 1946- جی ایل. 18- یانوار.

13- " آذربایجان" روزنامه سی 1324- جی ایل،25- دی.

14- " آذربایجان" روزنامه سی 1958- جی ایل. نمره- 1076.

15- " وطن یولوندا"  قزئتی. 1946- جی ایل.نمره- 8.

16- " بسوی آینده" روزنامه سی. 1331- جی ایل. 19- آذر.

17- " آذربایجان" روزنامه سی 1349- جی ایل. نمره - 1849.

آذربایجان ملی حکومتی نین اقتصادی تدبیرلری.

* فرج دستگشاده.

18- " آذربایجان" روزنامه سی 1351- جی ایل. نمره- 1947.

19- باخ  یارانما سببلرینده 76- یا.

20- باخ  گیریش ده 3- چه.

21- " آذربایجان"روزنامه سی 1343- جی ایل. نمره- 1525.

دولت مؤسسه لرینین وضعیتی  و یئرلشدیریلمه سی حاقیندا.

* م. ربیع زاده.

22-  باخ ملی مجلس ده- 44- ده.

23- " آذربايجان" روزنامه سي 1335- جي ایل. نمره – 880

* حسین جدی - خاطره

24- " آذربایجان"روزنامه سی 1334- جی ایل. نمره- 768.

25- " آذربایجان"روزنامه سی 1329- جی ایل. نمره- 313.

26- " آذربایجان" روزنامه سی 1328- جی ایل. نمره- 210.

21 آذر نهضتی و آذربایجان فعله لری.

* علی شمیده.

27- " آذربایجان" روزنامه سی 1349- جی ایل. نمره - 1849.

فعله صنفینی آزادلیغا چیخاران نهضت.

* م. پیری.

28- "21 آذر" درگیسی 2001- جی ایل. نمره- 10. ص- 16.

29- "21 آذر" درگیسی 2000- جی ایل. نمره - 9. ص- 25.

آذربایجان ملی حکومتی نین مالیه سیاستینه بیرنظر.

* اکرم  میشوداغلی.

30- باخ  یارانما سببلرینده 7- یه.

31- " آذربایجان"روزنامه سی 1349- جی ایل. نمره- 1449.

32- " آذربایجان"روزنامه سی 1340- جی ایل. نمره- 1

"سيلاحلا اولچولن تورپاق-آذربايجان ملي حکومتي -60",*

میانالی علیرضا

اوچونجو بولوم :

آذربایجان ملی حکومتی 21 آذر 1324( ایکینجی حیصه)

  آذربايجان ملي حكومتي نين پروْقرامي آشاغيداكي اساس حصّه لره بؤلونموشدی:

    الف- سياسي و حاكميت مسئله لري؛

    ب - اقتصادي و تجارت مسئله لري؛

    ت- مدنيّت، معارف و صحيه مسئله لري؛

    پ- ملكيت مسئله لري"{27}.

 آذربايجان ملي حكومتي نين دولت آپاراتي اوچ  قوّه دن عبارت ايدي:

    1- قانون وئرجی اورقان- آذربایجان ملی مجلسی.

   2- اجرا ائديجي اوْرقان- آذربايجان ملي حكومتي.

   3- محكمه و پراكروْرلوق اوْرقانلاري.

 " آذربايجان" روزنامه سي  بو حاقدا بئله بير معلومات درج ائتمیشدیر: آذربايجان مجلس ملي سي دونن گون اوْرتادان قاباق كي جلسه سينده آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين رئيسي آقاي پيشه وريني آذربايجان ملي دولتين تشكيل  وئرمه يه  نامزد و مأمور ائتدي . آقاي پيشه وري گون اوْرتادان سوْنرا كي جلسه ده اؤز كابينه سيني آشاغيدا قيد اوْلان تركيبده  مجلس ملي يه معرفي ائتديلر:

                                1 -   باش وزير- آقاي سيدجعفر پيشه وري.

2-   داخله وزيري- دكتر سلام الله جاويد.

3-   خالق قوْشونلاري وزيري- آقاي جعفر كاويان.

4-   فلاحت وزيري- دكتر مهتاش.

5-   معارف وزيري- محمد بي ريا.

6-   صحيه وزيري- دكتر اوْرنگي.

7-   ماليه وزيري- آقاي غلامرضا الهامي.

8-   عدليه وزيري- آقاي يوسف عظيما.

9-   يوْل، ‌پوْست ، تئلگراف و تلفن وزيري- آقاي كبيري.

10- تجارت و اقتصاد وزيري- آقاي رضا رسولي

11- ايش و زحمت وزيري تعيين اوْلونانا كيمي او وزارتخانايا مربوط اوْلان ايشلره  باش وزيرليك نظارت ائده جكدير.

 " آذربايجان" روزنامه سي يازيركي، كابينه معرفليك اوْلدوقدان سوْنرا اتفاق آرا ايله تصويب اوْلوب سوْنرا مجلس طرفيندن آقاي زين العابدين قيامي ديوان تميزين رياستينه و آقاي فريدون ابراهيمي آذربايجان مدعي العموميلي يينه انتخاب اوْلدیلار. آقاي پيشه وري اؤز دولتي نين برنامه سيني گئنيش صورتده تشريح ائديب و آذربايجان ملي حكومتي نين پروقرامني قرائت ائتديلر{28}.

 ملي اؤندر سيدجعفر پيشه وري ايسه بو حاقدا اؤز دوشونجه سيني بئله ایضاح ائدیردی:- دوْغری دیر، پيشه وري آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين آغ ساققاللاريندان حساب اوْلونور و آذربايجان مجلس ملي سي اوْنا اعتماد ائديب ملي حكومتين باشيندا قوْيموشدور.لاكين، او هئچوقت خود سر و مطلق العنان دئييلدير. او، بيرينجيسي نين دستوري، ايكينجي سينين آرزوسی اوزه رينده  حركت ائدير{29}.

 " اجراء ائديجي اوْرقان اوْلان وزيرلر شوراسي قانون وئريجي اوْرقان اوْلان مجلسدن تمامي ايله آيری ایدی. ناظیرلرين تعييني باش وزيرين حقوقونا داخيل ایدیسه، اوْنلارين تصويبي ملي مجلسين وظيفه سينده ایدی. محض بونا گؤره ده يوخاريدا گؤستردي ييميز دئموْكراتيك پرنسيپلر اساسيندا قورولموش آذربايجان ملي حكومتي آذربايجان خالقي طرفيندن اوْنون قارشيسيندا قوْيولموش آغير و چتين وظيفه لرين عهده سيندن شرفله گلدي.لاکین،آذربايجان ملي حكومتي الده ائتميش اوْلدوغی بو موفقيت و انكشافي ايله  كفايتله نه  بيلمزدي. آذربايجان خالقي بؤيوك قوربانلار باهاسنيا الده ائتميش اوْلدوغی خالق حاكميّتيني انكشاف ائتديريب و اوْني داها دئموكراتيك پرنسيپلر اوزه رينده  قوروماق ايسته ييردي. بونون اوچون كهنه حاكميت آپاراتيني تمامي ايله سينديرماق و محو ائتمك لازيم گليردي.

 آذربايجان خالقي نين سئويملي رهبري سيدجعفر پيشه وري بو حاقدا بئله یازيردي:- بيز ايسته ييريك كي، خالق ساوادلي اوْلسون، وجدانلا ياشاسين. خالقين بهداشتي و صحتي تأمين اوْلسون. شهرلر ياشاماغا يارارلي بير حالا گلسين. خالقين تأميناتيّه سي فراهم ائديلسين. بو او شئي ديركي، هميشه بيزي دوشوندورور و ناراحت ائدير. بو ماشين بئله ايشلره  قادر دئييل . بو سببدن ديركي، آذربايجان ملي حكومتي ايران دولتي نين ارتجاعچي اصول اداره سينه سون قوْيماق اوچون جدي صورتده ايشه باشلادي"{30}.

 سیدجعفر پیشه وری یازیردی کی، خالقیمیز سیاستده سردارملی نین تهرانا گئتمه دن قاباق تعقیب ائتدی یی یول ایله گئتمه لی، اونا تقلید ائتمه لی دیر.

 ایره لی سورولن بو مدعالارین حیاتا کئچیریلدیینی تصدیقله ین غربی برلين ده نشر اوْلان " وارهايت " روزنامه سي يازيردي کی ، دئموكراتيك قورولوش كهنه دولت دستگاهيني لغو ائديب، اوْنون يئرينده ايران آذربايجاني نين بوتون شهر و ماحاللاريندا دئموكراتيك حاكميّت اوْرقانلاريني ياراتدي. يئني توْرپاق اصلاحاتي كئچيريلدي. اوْن ايللرله قان ايچن جلاد شاه رضا خان و اوْنون جنگاور اوْغلي محمد رضا شاه پهلوي طرفيندن اسارت آلتيندا قالميش و تاپدالانميش آذربايجان ديلي  و اوْنون مدنيتي آزاد ائديليب  برپا اوْلوندی.  قيسا بير مدتده چوْخ مترقي شاعيرلر و يازيچيلار مدنيت عالمينده اؤز لايقلي يئرلريني تاپديلار. اوْنلار اؤز اثرلري ايله دئموْكراتيك قورولوش و اوْنون مقصديني مدافعه ائتميش و خالقا چاتديرميشلار.

 ايران مدنيّتي تاريخينده بيرينجي دفعه اوْلاراق ايران آذربايجاني نين پايتختي تبريز شهرينده دارالفنون تشكيل اوْلوندي . همين دارالفنونا آذربايحان دئموْكرات حكومتي طرفيندن بوراخيلميش بودجه نين اوچده بير حصّه سي كهنه شاه رژيمي نين مدني ايشلر اوچون بوتون ايران آذربايجانينا آييرديغي  وسايطدن قات- قات آرتيق ايدي.

 " وارهايت"روزنامه سي علاوه ائديركي، زحمتكئشلر اوچون اجتماعي  بيمه  قانونلاري و آيري مترقي قانونلار اعلان ائديلدي{31}.

 " رزم" روزنامه سي ایسه يازيردي كي، آذربايجان خالقي ايللر بوْيی تحقير ائديجي اسارته دؤزندن سوْنرا نهايت ، فاشيزمين سقوط ائتمه سيندن و ايرانين ديكتاتورلوق رژيمي نين سارسيلماسيندان استفاده ائده رك 1324- جي ايلين آذرآيي نين 21- ده قيام ائتدي. بو غالبيّتلي قيامين نتيجه سينده آذربايجاندا خائن و چوروموش تهران حاكميتي ييخيلدي  و اوْنون خرابه لري اوزه رينده  زحمتكئشلرين حاكميتي قورولدی{32}.

 " رزم" روزنامه سينين ملي حكومتي زحمتكشلرين حكومتي آدلاندير ماسي مسئله سي، بوراداجا بير خاطره يازيدان قيسا بير چيخاريش وئرمه يه اساس یارادیر.خاطره يازي 21 آذرحركاتي نين اشتراكچيسي ع.هدايت نژادين  قلمينه مخصوص دور. بو خاطره يازي بئله باشلايير: 21 آذر نهضتيندن بير نئچه گون كئچميشدي. تبريز شهرينده بؤيوك جانلانما و هيجان واريدي . سحر واختي من ، 8- جي ناحيه نين قاپيسيندان چيخان كيمي  بير نفر جاوان اوْغلان منه ياخينلاشاراق:- سالام  فدائي قارداش!- دئدي.

 او، قاراداغين ماواسخان ماحالي نين كندليلريندن اوْلان محمد ايدي. فرقه طرفيندن اوْنلارين كندينه فدائي يازماغا هله نماينده  گؤنده ريلمه دي يي اوچون او، اؤزي فدائي اوْلماقدان اؤتري شهره گلميشدي. آنجاق محمد تك دئييلدي. فدائي اوْلماق اوچون اوْنونلا  كنددن گلنلر چوْخ ايدي. محمد اوْنلارين هاميسي نين طرفيندن دانيشاراق:- بيز هاميميز كؤنوللی اوْلاراق ملي حكومتين فدائيسي اوْلماق اوچون شهره گلميشيك!

 - دئدي. بو كندليلر شهرده هئچ  بير يئري تانيماديقلارينا گؤره فدائي يازيلماق اوچون مندن كؤمك ايسته ديلر. من اوْنلاري دژبانا آپارديم.

 علي اكبر هدايت نژاد خاطره يازيسيني بئله داوام ائدير: بو حادثه دن بير نئچه گون كئچميشدي. آذربايجانين بعضي ماحاللاريندا اوْلدوغی كيمي، قارا داغدا دا فئوداللار باش قالديرميشديلار. قارا داغا، عبدالله خانلا  ووروشماق اوچون تبريزدن فدائي  گؤنده ريليردي.

 آزادليق اوغروندا قوردوقلاري خوشبخت حياتي مدافعه ائتمه يه گئدن بو فدائي دسته سي نين اؤن سيراسيندا دوران بير گنج منيم نظريمي اؤزونه جلب ائتدي. گنج اوْغلان محمد ايدي. او، اؤز يوْلداشلاري ايله برابر، دوْغما وطني نين آزادليغيني بوْغماغا چاليشان فئوداللارلا ووروشماغا  گئديردي{33}.

 ملي حكومت قورولدوقدان سوْنرا تبريزه گلن نماينده هيئتلريندن بيرينه داخيل اوْلان ابوالحسن عميدي نوری يازيرکی، من تبريز شهرينه چاتان كيمي ايلك باخيشدا مركزي دولتين آذربايجانا ياخشي باخماديغيني مشاهده ائتديكده،تبريز اهاليسينين ايرانا نسبت ملي احساساتيني گؤردوكده، كئچميشده بعضي دولت مأمورلاري نين كوْبود رفتاريني و اهالينين اوره يي نين يارالانديغيني ائشيتديكده اعتراف ائديب دئديم كي، آذربايجان مركزين ظولمكارلیغینا قارشي عصيان ائتمه يه حاقليدير.

 عميدي نوري باشقا بيرستادي بئله وئرير:دئموْكراتلارين منتظم قوْشون دسته لري،فدائي لري اللرينده سيلاح حربي مارش حاليندا،"ستار خان"  يا " آذربايجان" سؤزی ايله قورتاران سرود اوْخويوردیلار. هم  بو حصّه لرين، و هم ده بونلارين آردينجا حركت ائدن يئني يئتمه لرين سيمالاريندا اوْلان  شادليق و غرور علامتلري  چوخ  هيجانلانديريجي ايدي. بيز بونی  اؤز گؤزوموزله  گؤردیك.

 او، تبريزدن باشقا آذربايجانين ديگر شهرلريندن- او جمله دن خوي شهریندن بئله صحبت آچير:‌خوْي شهرينين روشنفكرلرينين صحبتيندن معلوم اوْلوردی كي ، 25 ايل تمام بو شهرين خيابانلارينا ال  وورولماميش ، آنجاق آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين رهبرليك ائتدي يي بلديیه اداره سي اوْنون كوچه لريني دوزلتديرمك، آرخ لار چكديرمكله مشغولدور. كئچميشده  كوچه لره آغاج اكديريب، ايندي يئنه ده اكديرمكده دير.ايكي آي دير كي، خوْي شهري نين نظميه خيابانيندا  800- 700نفرتاماشاچي توتان بير تياترسالوْني ايشه سالنميشدي{34}.

 " رهبر" روزنامه سي ايسه بئله يازيردي: تبريز راديو ايستگاهي نين تأسيسي خبري وايران آذربايجانينين قدرت مركزيندن خبرلر و موسيقي  وئريليشلري نين ياييلماسي اوْني گؤسته ريركي ، ايران آذربايجانيندا  دورغونلوق و گئريلي يين  يئريني  ياشايش و غلبه يه  دوْغري  ياريش توتموشدی.بو مسئله ني قهرمان آذربايجان خالقينا قارشي تهمت آتانلارا چاتديرماق لازيمدير. ياريمچيق قالميش بير اوْپراني نئچه ايللردن سوْنرا دوزه لديب باشا چاتديرا بيلمه ين تهران، آذربايجانين نئجه بير سرعتله اؤزوني احيا ائتمه يه  دوْغری  ايره ليله دي ييني گؤرمه ليدير. بو  ايره ليله مه  و او  دورغونلوغون  سببي اوْدوركي، تبريزين قدرتي حاضردا  ملّته  آرخالانميشدير{35}.

 آیت الله عبدالله مجتهدی، 26 آذر1324- جی ایل، دوشنبه گونی اوچون یازیرکی، بیر آی سون حادثه لرله باغلی، شهرده عادی وضعیت چتین اولموشدی.شنبه گونوندن امنیّت یارانمیشدیر. دئمک اولارکی، 1320-جی ایلین شهریورغائیله سیندن  بو طرفه  بو امنیتین تایی- برابری اولمامیشدی{36}.

 آذربايجان ملي حكومتي، خالقين اؤز الي ايله يارانديغينا گؤره، اوْنون اجتماعي، سياسي داياغي دا خالق كوتله لري ایدی.

 " آذربايجان ملي حكومتي آذربايجان خالقي نين كؤمه يي ايله بير ايل عرضينده خارق العاده ايشلر گؤردی.طبيعي ديركي، ملي حكومتين و خالقين خلاقه قدرتي نين گؤردويی ايشلر بونلارلا اؤلچولمز. او، آذربايجان ملّتينه آزاد ياشاماق، ملي آزادليق يوْلوني اؤيرتدي . و اوْنون لذّتيني آنلاتدي"{37}. " بو نهضت بير طرفدن مشروطه نهضتي و شيخ محمد خياباني قيامي نين آردي و ديگر طرفدن قيزيلباشلار و دونبه لي لر حركاتي نين داوامي ايدي. بو نهضتي درك ائتمكدن اؤتري آذربايجانين سوْن 400 ايلليك تاريخيني  ورقله مك  لازيمدير"{38}...

 آذربايجانين فخرائديله سي افتخارلي تاريخي مقاملاريني ياد ائدركن بير چوْخ شاهيدي اؤلماديغيميز اوْلايلار باشقا- باشقا واسطه لر فوْنوندا تظاهر ائدير. تاريخين اؤزی، سياست و ادبيات ايسه او واسطه لردن نمونه لردير.بو معنادا دئمك اولاركي، تاريخده و سياست ده  ديل نه قدر قوري و رسمي ديرسه، ادبيات ديلي خالقين معنوياتينا، عادت - عنعنه سينه،معيشه تينه ، اوْنون وارليغينا اساسلانديغينا گؤره مونس دير، صميمي دير و دوْغمادير. تاريخ و سياست اؤز يئرينده ، ادبيات دنياميزين بير قولونی تشكيل ائدن خاطره لر، شاهدي اوْلماديغيميز بير چوْخ حادثه لردن، واقعه لردن خبر وئرير. هانسي تاريخي اوْلايدان خاطره چوْخ يازيليرسا، كئچميشده قالميش همن تاریخی حادثه  تدقيقاتدا اؤز يئريني داها دوزگون و آيدين تثبيت ائتميش اوْلور. آخي تاريخي حادثه لرين فونوندا جريان ائدن اوْلايلار، اشتراكچيسي اوْلانلارين خاطره لرينده  داها دقيق  اؤز عكسيني تاپير.

 بو باخيمدان ملي حكومتين موفقيتلي گونلريني تصوير ائدن خاطره لر سيراسيندا خالق شاعيري بالاش آذراوْغلي نين قلمه آلديغي بير خاطره يازيني بوراداجا گه تيرمك،او دؤورون رئالليغيني گؤسترمك باخيميندان يئرينه دوشر. خالق شاعيري بالاش آذراوْغلي خاطره يازيسيني بئله قلمه آلير: 1946- جي ايلين يايي ايدي. اردبيلده ايديم. تبريز شهريندن تقي شاهين نين امضاسي ايله تئلگرام آلديم. تقي شاهين باش وزير، آقاي پيشه وري نين كاتبي ايدي. مني تعجيلي تبريزه چاغيريرديلار. مسئله نين نه ايله علاقه دار اوْلماسيني اؤيرنمك اوچون تبريزده اوّلجه " آذربايجان" قزئتينين رئداكسياسينا، مدينه گولگونون يانينا گئتديم. مدينه قزئتين مخبري ايدي.اوْدا نه اوچون چاغريلديغيمي بيلميردي.اوْدوركي، بيرليكده باش وزيرلي يه، شاهينين يانينا گئتديك. شاهين، پيشه وري نين ايش اوْتاغي نين قاپيسيني بير آز آرالاياندا ، گؤردوك كي ، پيشه وري يازي ميزي نين آرخاسيندا باشيني قوْللاري اوستونه قوْيوب ياتيب. شاهين دئدي كي، سوْن آيلار گونلرله ائوه گئتمه ييب، سحره  قدر ايشله يير و بعضا ده آنجاق بئله جه  مورگوله يير.

 بيز، گؤزله مه لي اوْلدوق. چوخ واخت چكمه دي كي، اوْتاغين قاپيسي آچيلدي، پيشه وري بيزي كابينئته دئييل، حه يطه دعوت ائتدي.

 آذراوْغلي یازیركي،اردبيلده كي وضعيّت حاقيندا سوْروشاندان سوْنرا ، او دئدي : ايكي  گوندن  سوْنرا  سن، اسماعيل شمس  و ميلاني تهرانا ، ايران يازيچيلاري نين بيرينجي قورولتايينا گئتمه لي سي نيز. ايرانين بوتون ايالتلري نين اشتراك ائتدي يي قورولتايدا اونودمايين كي، سيز آذربايجان ادبياتيني تمثيل ائديرسي نيز. آذربايجان ادبياتي نين بوتون عصرلرده شرق ده يوكسك مؤوقعي اوْلموشدور؛ اؤزونوزی اوْنلارين وارثي كيمي آپارين.

 خالق شاعیری بالاش آذراوْغلي يازيركي ، تهراندا قورولتاي نماينده لري اوچون مشهور نادري مهمانخاناسيني آييرميشديلار. و علاوه ائديركي ، قورولتايا نؤوبه ايله ايرانين گؤركملي ادبيات شناس و شاعيرلري صدرليك ائديردي. آذربايجاندان گلميش نماينده هيئتي نين نؤوبه سي قورولتايين ايكينجي گوني ايدي. اوْدوركي، بير گون قاباق قورولتايين مسئوللاريندان كريم كشاورز بيزه  خبردارليق ائدنده من اوْنا دئديم كي،شعرلريمي آنا ديلينده يازيرام، آنا ديلينده ده اوْخوياجاغام. بو سؤزدن سوْنرا كريم كشاورز تعجبله اوزومه باخيب دئدي:- آقاي آذراوْغلي، قورولتاي آخيرا قدر ايرانين رسمي دولت ديلي اوْلان فارس ديلينده  گئده جك.

  چوْخ  جدّي  شه كيلده  دئييلن  بو  سؤزلردن  اينجييه جه ييمي  باشا دوشوب، تئز و ملايم شكيل ده علاوه ائتدي: ايراندا اوْندان چوْخ ملّت ياشايير؛هاميسي دا قورولتايا نماينده گؤنده ريب،اگر هر ملّتين شاعیري اؤز آنا ديلينده چيخيش ائتسه، فيكير ائدين كي، نه وضعيّت آلينار؟

 من دئديم: يقين اوْنلار فارس ديليني ياخشي بيلير. شعرلريني ده فارسجا اوْخوياجاقلار. من ايسه چوخ  تأسف كي، گؤزه ل فارس ديليني ياخشي بيلميره م. بير ده من قورولتايا آذربايجان ادبياتي نين نماينده سي كيمي گلميشم. اگر ممكن  دئييلسه ، صاباح  قاييديب  گئده رم .

 منيم بو سؤزلريمدن سوْنرا كشاورز دئدي كي، اجازه وئرين گئديب مصلحتله شيم . من حس ائتديم كي، سؤزلريم اوْنا تأثير ائديب. آخي ملي حكومتين تزه تشكيلي،آذربايجاندا انقلابين هاواسي نين هله سوْيوماديغي واختدا  آذربايجان  نماينده سي نين  قورولتايي  ترك  ائتمه سي  يقين يوخاريلاردا سؤز-  صحبته سبب اوْلا  بيلردي...

 كريم كشاورز تزه  بير تكليفله  قاييديب گلدي: - آقاي آذراوْغلي ، سيز شعرينيزي آذربايجان ديلينده اوْخويورسونوز، آقاي اسماعيل شمس اوْنون مضمونونی فارس ديلينده  دانيشير؛ راضيلاشديق.

 قورولتايين ايكينجي گونونه صدرليك ائدن آقاي ملك الشعرا بهار ايدي. صدر منه سؤز وئردي . چيخيب مشهور مشروطه قهرماني ستارخانا حصر ائتدي ييم شعريمي اوْخودوم. ستارخانين آدي گلنده  دينله ييجي لرين گورولتولي آلقيشلاري ائشيديلدي.بو آلقيشلار مني اوره كلنديردي، شعري داها دا حرارتله اوْخوماغا باشلاديم؛ شعرين هر بندي قورتاراندا آلقيشلار تكرار اوْلونوردی. من تريبونادان دوشنده صدر بهار، آياغا قالخيب مني قوجاقلادي. قورولتايين نشاني" فردوسي" مئداليني ياخاما تاخا- تاخا منه دئدي :- مندن آقاي پيشه وري يه  سالام سؤيله يين؛ من داخيلن دئموْكرات آدامام  و سيزين حركاتا مثبت مناسبت بسله ييره م.

 آذراوْغلي يازيركي، تنفس زاماني قورولتاي اشتراكچيلاريندان بؤيوك بير دسته مني آرايا آلدي. كيمي مني ملي حكومتين تشكيلينه گؤره، كيمي ده شعريمه گؤره تبريك ائديردي. ان ماراقليسي بو ايدي كي ، تبريك ائدنلرين ايچينده كريم كشاورز ده  وار ايدي. اوْدا  شعريمه گؤره مني ياري توركجه، ياري فارسجا تبريك ائتدي.

 بالاش آذراوْغلي تبريزه  قاييداندان سوْنرا، تبريزده كي" مدني رابطه جمعيّتي"- نين گولستان باغينداكي، سالوْنوندا قورولتايلا باغلی يازير كي،ييغينجاغين سوْنوندا چيخيش ائدن آقاي پيشه وري قورولتاي حاقيندا بعضي ملاحظه لريني سؤيله يندن سوْنرا دئدي:- آقاي آذراوْغلي چوْخ ياخشي ائديب قورولتاي دا آنا ديلينده چيخيش ائديب. بيز هامي يا چاتديرمالي ييق كي، آذربايجان ديلي بيزيم هم آنا ديليميز، هم ده  رسمي دولت ديليميزدير{39}.

 ملی حکومت دؤوریندن اولان بو ویاخود بونا بنزر دیگر یازیلان خاطره لر بونی گوسته ریر کی،آذربايجان خالقي باشا دوشموشدی كي، اوْنلارين منافعي ايله علاقه داراوْلان تدبيرلر آنجاق ملي حكومتين ياشاماسي ايله حياتا كئچيريله بيلر." سياسي حاكميته چاتميش آذربايجان خالقي اؤز اقتصادياتيني و مدنيّتيني دئموْكراتيك اساسلار اوزه رينده  قورماغا و انكشاف ائتديرمه يه  باشلاميشدير. اؤلكه ده  خالقين اؤز الي ايله ياراديلميش ملي دئموْكراتيك قورولوش گئنيش خالق كوتله لري نين اراده و منافعيني تمثيل ائتمكله برابر ياخين  و اوْرتا شرق خالقلاري تاريخينده علامتدار حادثه اوْلموش، ايستر ايران داخيلينده، ايسترسه ده قوْنشی اؤلكه لرده  گئدن خالق حركاتي نين سوْنرا كي، انكشافيندا مثبت تأثير ائديجي روْل اوْيناميشدير"{40}.

 " 1325- جي ايلده پاريس ده نشر اوْلان " لوموْند" روزنامه سي نين او زامان عراقا حصر ائتدي يي بير مقاله سينده آذربايجان نهضتي نين شرقه تأثيريندن دانيشاركن  يازميشدي : ايران آذربايجاني نين حادثه سي و بو ولايت ده  بيرانقلابي نهضتين وجودا گلمه سي اوْرتا شرقده، خصوصي ايله عراقدا چوْخ  درين عكس العمل  وصولا گه تيرميشدير. عراق اؤلكه سينده  چوْخ  شدتلي سئنزوْر اوْلماسينا باخماياراق بو خبر ايلديريم سرعتي ايله ياييلميشدير. ظولم  و فشار آلتيندا ياشايان ايران خالقي دا بوتون اوْرتا شرقين اهاليسي كيمي آذربايجان نهضتيني اوْرتا شرقه نجات وئرن بير نهضت آدلانديرميشلار. بو، 1325- جي ايلده آذربايجان نهضتي نين اوْرتا شرقده اوْياتديغي انقلابي احوال- روحيه نين اوروپا اؤلكه لريندن ائشيديلن عكس صداسي ايدي{41}. ايران داخيلينده كي مناسبتلره گلديكده " آذربايجان حادثه لريندن روحلانان بوتون مترقي قوّه لر بؤيوك شهرلرده ، قصبه و كندلرده ميتينگلر و ييغينجاقلار كئچيرميش، بو خالق حركاتي نين مدافعه سينه قالخميشلار. او زامان آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين ، ملي حكومتين  و ملي مجلسين آدينا مملكتين مختلف يئرلريندن كلي مقداردا مكتوبلار و تئلگرافلار گؤنده ريلميشدي . بوتون  بو مكتوبلارين  و تئلگرافلارين هاميسيندا آذربايجان خالقي نين استبداد و سلطنت رژيمي اوزه رينده كي،تاريخي غلبه سي آلقيشلانماقلا  ياناشي، نهضتين ايره لي سوردويی طلبلر قيزغين صورتده مدافعه اوْلونوردی. بو جهتدن لاهيجان اهاليسي نين ايران دولتينه و ملي شورا مجلسينه گؤندردي يي تئلگرام،خصوسي ايله سسيستان كندليلري نين" رهبر" روزنامه سينده چاپ ائديلميش تئلگرامي اوْلدوقجا ماراقلي دير.

 لاهيجان آزاديخواهلاري مجلس شوراي ملي دن و دولتدن طلب ائديرديلركي، آذربايجانليلارين مشروطيت اصولونا اويغون اوْلاراق ايره لي سوردوكلري، قانوني طلبلري تئزليكله قبول ائديلسين. سيستان زحمتكئشلري  مطبوعاتا  گؤندردي يي  هيجانلي  تئلگرامدا : - بودور، بيزيم غمگين و سوْلغونلاشميش بدنلريميز شمالدان اسن آزادليق نسيميندن حركته گلميشدير؛- دئمكله آذربايجان خالقي نين ملي آزادليق حركاتيني صميميتله آلقيشلاميش و مرتجعلرين اسارت و ظولموندن آزاد اوْلماق اوچون بو ايشي ان دوزگون واسطه كيمي قيمتلنديرميش لر"{42}.

 " 21 آذر حركاتي اؤزوندن اوّل كي حركاتلارين بير نوع يئكوني  و مقصدلري نين عملده اجراچيسي اوْلدی . او زامان حركت وئريجي محركلرين 50 فايزي تكجه تهراندا اوْلدوغی حالدا، بوتون آذربايجاندا فقط بير فايزي يئرله شيردي. حال بو كي، بوتون ايران اهاليسي نين اوچده بيريندن چوْخی آذربايجاندا ايدي. ايراندا او زامان مؤوجود اوْلان 69 توْخوجی كارخاناسي نين فقط اوچی ، 30 تريكوتاژ كارخانادان ايكيسي ، 8  قند كارخاناسيندان بيري آذربايجاندا ايدي. البته ، بو كيمي مثاللارين ساييني ايسته نيلن قدر آرتيرماق اوْلار. بئله كي ، 8 كوْنسرو كارخاناسي، 9 بيتگي ياغي توليد ائدن كارخانا ، 20 پامبيق تميزلمه و باشقا كارخانالارين آذربايجاندا نمونه اوچون بيري ده يوْخ ايدي. بير سيرا محصول توليد ائدن ساحه لرين هئچ  بير سبب اوْلمادان فعاليتلري دايانديريليردي.120- دن چوْخ بؤيوك و كيچيك يونگول صنايع موسسه لرينين باغلانماسي نتيجه سينده آذربايجاندا 20 مينه قدر كارگر ايشسيز لر سيراسينا قوْشولموشدی. آذربايجانا اؤزونون دوشمني كيمي باخان ايران حاكمه هيئتي اؤلكه نين انكشافينا هر جهتدن مانعچيليك تؤره ديردي. آذربايجاندا ماشينلي توليد ساحه سي يوْخ درجه سينده ايدي. آذربايجان،اوشاق اؤلومونه گؤره ان ايره لي ده  گئدن اؤلكه لردن ايدي. ائله بئله بير ائل مثالي دا بورادان ميدانا گلميشدي كي، دئييرديلر:- كندلي يازدا جانينا آند ايچدي يي اوشاغينين  پاييزدا  قبرينه آند ايچير.

 سيد جعفر پيشه وري نين سؤزی ايله دئسك، پهلوي اؤزونون جاهلانه سياستي نتيجه سينده مملكته بؤيوك ضرر ووردوغی حالدا آذربايجاني تمامي ايله آياقدان ساليب، خالقين ياشايش واسطه لريني تمامي ايله محو ائديب اوْرتادان قالديردي.

 ملي حكومت بئله بير غيرعادي شرايطده اقتصادي و سياسي گئري لييه خاتمه وئرمكله قيسا مدت عرضينده آذربايجاندا بوتون ايران اوچون نمونه اوْلا بيلن اقتصادي، اجتماعي و مدني ترقييه نائل اوْلماق مقصدي ايله بير سيرا  تدبيرلرين حياتا كئچيريلمه سيني مهم وظيفه كيمي قارشيا قوْيدی و گئنيش خالق كوتله سينين اكثر طبقه لريني همين تدبيرلرين اجراسينا جلب ائتدي"{43}.

 حركاتين رهبري سيدجعفر پيشه وری هله ملي حكومتدن اوّل كي دؤورلره اشاره ائده رك دئييردي: آذربايجان خالقينا معارف بودجه سيندن وئريلن پول آدام باشينا تقسيم ائديلرسه اوْني گؤسته رن بير واحد تاپماق اوْلماز. من اوني كبريته تبديل ائتديم. نتيجه بو چيخدي كي، هر بير نفره  بير كبريت چؤپوندن آز پاي دوشور{44}. بو وضعيّتين مقابلينده " ملي حكومت شاهليق رژيمي نين اوْن ايللرله حياتا كئچيره  بيلمه دي يي  ايشلري  بير نئچه آيين ايچه ريسينده  حياتا  كئچيردي.

1325- جي ايلين دي آيي نين 24- دن 28- نه قدر 213 شهر، قصبه، ماحال و بلوكلاردا بلديیه انجمنلري ، بهمنين 20- سي ايله 26- سي آراسيندا 10 ولايت، 51 ماحال، 151 بلوك و كند انجمنلري سئچه رك ايشه باشلاديلار. بوتون بو انجمنلرده 38 مين نفرآدام اشتراك ائديرديلر. 120- دن چوْخ ارتجاع طرفيندن باغلانميش يونگول صنايع مؤسسه لرينين يئني دن ايشه سالينماسينا و بورادا 20 مين نفر ايشسيزين ايشله تأمين اوْلونماسي حياتا  كئچيريلدي{45}.

 بو اولایلارین بیرینه فاکت اولاراق استناد ائتمک اولار. م. افخمي حياتا كئچن بواصلاحاتي خاصلاشديراراق اؤزونون یاشادیغی ساراب شهري ايله باغلي بئله يازير: آذربايجاندا ملي حكومت قورولدوقدان سوْنرا سارابدا دا گئنيش قوروجولوق ايشلرينه باشلاندي . خالق حاكميت اوْرقاني اوْلان ساراب ولايت انجمني بو قوروجولوق ايشينده بؤيوك روْل اوْينادي.ساراب شهرينده اوْلان اوْغلان و قيز مكتبلري گئنيشلندي. مكتب ياشينا چاتميش بوتون اوشاقلار همين مكتبلره جلب ائديلدي. بوندان باشقا اهالي نين كؤمه يي ايله ساراب كندلرينين بير چوْخوندا، او جمله دن اووغان، گؤودوش آباد،سرداها، هريس، جلده باخان، آوارس، شيروانجيق،آغميان، كاروان، ميره كي، ساري قايا و باشقا كندلرده مكتب بينالاري تيكيلدي و لازيمي وسايط له تجهيز اوْلوندی. اوشاقلار اؤز آنا ديللرينده اوْخوماغا باشلاديلار.

 ساراب ولايتي نين دئمك اوْلاركي ، بوتون كندلرينده ، او جمله دن قالاجيق دا ، صحرا دا، بيجند ده ، هريس ده ، اسپستان دا، مانقوتاي ، عسگرآباد و سايره كند لرده آخشام سواد كورسلاري تشكيل اوْلونموش دی. ساراب دا ، رازليق دا ، آغميان دا ، اششوسان دا، ميهن ده و بير سيرا باشقا بؤيوك كندلرده  كتابخانا و قرائتخانا تشكيل اوْلوندی. آز بير زاماندا بو قرائتخانالار ملي حكومتين آييرديغي بودجه ايله رونقلندي و اهالي نين  وئردي يي  كتابلارلا  زنگينلشدي.

 ملي حكومت دؤورونده اهالييه صحيه خدمتي تشكيل ائديلدي . تئز بير زاماندا ساراب شهرينده 25 تختخوابليق خسته خان ا، معالجه خانا و داواخانا ياراديلدي . همين صحيه موسسه لرينده حكيم لر، پرستارلار و تحصيل آلميش مامالار خالقا قوللوق ائديرديلر. بو دؤورده سارابدا و كندلرده اوشاقلار طبي معاينه دن كئچيريلدي و خسته اوْلانلارين معالجه سي باشلاندي. ساراب ولايت انجمني نين تشبثي و اهالي نين فعال اشتراكي  نتيجه سينده  سايين  گه دي يي  ايله  بوْستان آباد كندي آراسينداكي 100 كيلومتردن آرتيق شوسه يوْل تعمير ائديلدي  و گئنيش لنديريلدي. بوندان باشقا ساراب شهري ايله بير چوْخ  كندلر، اوجمله دن اردها، جلده باخان، ميره كي و بير چوْخ  باشقا  كندلر آراسيندا كي، يوْللار تعمير ائديلدي  و بير سيرا  كندلر آراسيندا  يوْللار ساليندي.

 ملي حكومت دئم توْرپاقلاري سو ايله و اهاليني الكتريك ايشيغي ايله تأمين ائتمك مقصدي ايله تاجيار چاييني ميره كي كندي نين ياخينليغيندا جلوْولاماق اوچون اوْردا سد و الكتريك ستاسيوْنی تيكمه سينين مقدماتي ايشلرينه باشلادي.

 ملي حكومت دؤورونه  قدر سارابدا الكترك ايشيغي يوْخ ايدي . اهالي آنجاق نفت ايله يانان لامپالاردان استفاده ائديردي. شهرين خيابان و كوچه لري تام  قارانليق ايچينده ايدي. حاكميت خالقين الينه كئچندن سوْنرا ساراب ولايتي انجمني بو چتينلي يي آرادان قالديرماق ساحه سينده موافق تدبير گؤردی. سارابدا كيچيك بير الكتريك ستاسيونی ايشه ساليندي.

 سارابدا ياراديلان راديو شبكه سي واسطه سي ایله اهالي ملي حكومتين تدبيرلري  باره ده خبرلري ائشيدير و قوروجولوق ايشينده  داها هوسله چاليشيرديلار.

 جاوانلارين قوّه سيندن استفاده ائده رك آز بير زاماندا سارابدا آكتورال دسته سي ياراندي. همين آكتورال دسته سي سارابدا و بير سيرا كندلرده نمايشلر وئرير، كنسرتلر تشكيل ائدير و اهالييه مدني خدمت گؤسته ريرديلر. بو تدبيرلر اهالي طرفيندن بؤيوك رغبتله قارشيلاندي و اهالي اؤز حسابينا آكتورال هيئتينه كؤمك ائديردي.

 شهرده كتابخانا، قرائتخانا، سينما و تئاتر كلوبلاري تيكيلدي و استفاده يه حاضيرلاندي. بير سؤزله ملي حكومت دؤورونده آذربايجانين باشقا ولايتلري كيمي سارابدادا معارف، صحيه، آبادليق و سايره ايشلرده بؤيوك جانلانما عمله گلدي . و اهالي خالقا آرخالانان بير حكومتين نه كيمي خارقه لر ياراتماغا قادر اوْلدوغونی عملده  گؤردی{46}.دؤورون ديگر طرفدن تصويريني وئرمكده سندلي بیر يازي بو جهتدن ماراقليدير. تهران حكومتي ايله ملي حكومت آراسيندا  گئدن دانيشيقلار دؤورونه تصادف ائدن بو یازی ، آذربايجانين گؤركملي صنعتكاري ، عاشيق حسين جاوانين خاطره يازيسي دير.او، بو خاطره يازيني بئله باشلايير: قوام السلطنه نين بيرينجي معاوني مظفر فيروز باشدا اوْلماقلا  تهراندان گلن سرهنگلر، سلطانلار ملي حكومتله دانيشيق آپارماق اوچون تبريزده ايديلر. اوْنلارين گليشي مناسبتي ايله تبريزده كي شير و خورشيد سالونوندا كنسرت تشكيل اوْلونموشدی . من ده اؤزعاشيق آنسامبولوملا همين كنسرته دعوت اوْلموشدوم. سيدجعفر پيشه وري ايله مظفر فيروز ياناشي اوْتورموشدی؛ -  من:

     بير كيمسه دن قوْرخوموز يوْخ، هاميميز بير جان كيمي،

     الده سيلاح دايانميشيق بودور، نگهبان كيمي؛

     آنا يوردی قوْرويوروق، ایگید ستارخان كيمي،

     چونكي بيزه تربيه ني او مرد، قهرمان وئريب.

                                                ×××

     ايندي بيزيم اؤلكه ميزده سوْنسوز قدرتيميز وار.

     هر كيم  بيزه  كج باخارسا، اوْنا  نفرتيميز وار.

     شرق ائلينه ايشيق سالان، ملي دولتيميز وار.

     وطن بيزي  بو دولتين يوْلوندا قوبان وئريب.

                                                ×××

     جاوان حسين، ياتما گيلن، گئجه- گوندوز يازگيلن؛

     او قان ايچن جلادلارين مزاريني قازگيلن،

     چينينده  ساز، الده تفنگ، دوشمن باشين ازگيلن.

     وطنيني تعريف ائله، او، شرقه تكان وئريب.

 شعريمي اوْخودوم. كنسرت قورتارديقدان سوْنرا سيدجعفر پيشه وري مني يانينا چاغيريب سوروشدی:

 - عاشيق حسين، سيز هارالي سينيز؟

 بو سئوال گؤزله نيلمز اوْلسادا:

 - قاراداغ ماحالي نين اوتي كندينده نم!- دئديكده ، مظفر فيروز تعجبيني گيزله ده  بيلمه دي:

 - سيز جنوبي آذربايجانين اوتي كنديندن سينيز؟

 - بلي، آقاي مظفر فيروز.

 سوْنرا او حيله گرجه سينه  گولومسه يه رك  اليمي سيخيب:

 - ياخشي اوْخودوغونوز اوچون منتدارام! دئدي.

 ناظیر معاوني نين حيله سيني آلت- اوست ائدن سيدجعفر پيشه وري مظفر فيروزا دئدي:

 - سيز نه اوچون آذربايجانا اينانميرسينيز؟- بو توْرپاقدا يوزلرله حسين كيمي اوْغوللار ياشايير. افسوسلار اوْلسون كي، سيز اوْنلارين ديليني لال، قولاقلاريني كار، گؤزلريني كوْر ائتميسينيز.ايندي ايسه اؤزونوزه  اينامينيز اوْلماديغي حالدا اوني عصيانچي، شورويلرين تبليغاتچيسي دئيه  دامغالاييرسينيز{47}.

 شرقشناس عالیم اوْرلوْو، سيدجعفر پيشه وري حاقيندا آمریکالی وليام دوقلاسين رأيني فاكت اوْلاراق تقديم ائدير؛ دوْقلاس يازير: پيشه وري ايراندان آيريلماق يوْخ ، آذربايجانين مختاريتي اوغروندا چيخيش ائديردي . او، آذربايجاندا توْپلانان مالياتين ان آزي  ياريسي نين ايالتين احتياجلارينا صرف اوْلونماسيني طلب ائديردي. او، ايسته ييردي كي، ايالت داها آرتيق درجه ده  اؤزونی اداره ائتمك حقوقونا مالك اوْلسون و ملي مجلسده اوّللرده اوْلدوغوندان آرتيق نماينده يه مالك اوْلسون{48}. سوْوئتلر بيرلي يي نين BMT- ده كي نماينده هيئتي نين باشچيسي قروْميكو ايسه اوْراداجا آذربايجان ملي حكومتي ايله باغلي چيخيش ائده رك دئميشدي: گونئي آذربايجانيندا باش وئرن حادثه لري ايران طرفي بورادا سوْوئت قوْشونلاري نين اوْلماسي ايله علاقه لنديرير.آنجاق اوْرادا باشلانميش حادثه لر ايران خالقلاري نين، ايران دولتي داخيلينده ملي مختاريته جان آتماغي نين تظاهري دير{49}.

 بو مناسبتلرین فؤوقونده دایانان بیر فاکتی بورادا قید ائتمک یئرینه دوشر.1946- جي ايلين يانوارآيي نين 28- ده، ملي حكومتين باشچيسي سيدجعفرپيشه ورينين BMT باش آسسامبلياسينا مراجعتي اولان همن فاکت بئله تقديم اوْلموشدی:

 مراجعت

   دنيانين ان قديم خالقلاريندان اوْلان آذربايجان خالقي اؤزونون زنگين ملي تاريخينه مالكدير. عصرلرين كئشمه كئشينده، او، اؤز ملي ديليني، عادت- عنعنه لريني قوْرويوب ساخلايا  بيلميشدير.

 ايران ظولمكارلاري آذربايجاني اؤز حاكميتلري آلتينا آلاراق، اوْنون ثروتيني آمانسيز جاسينا  تالاديلار. نتيجه ده آذربايجانين چيچكله نن كند و شهرلري داغيلماق حدينه گليب چاتدي.

 شوْونيست بؤيوك دولتچيليك سياستي يورودن ايران حكمدارلاري آذربايجانليلارين مؤوجودلوغوني تمامي ايله انكارائتمه يه جهد گؤسته رير، اوْنلارين ديليني اليندن آلماقدان، هر جور تحقير ائديجي عمللردن چكينميرديلر.

 بونا باخماياراق آذربايجان خالقي بيرگون ده اوْلسون، اؤز آزادليغي اوغروندا مبارزه سيني دايانديرمادي. آذربايجانليلارين اؤز ملي آزادليق لاري اوغروندا مبارزه سينين ان پارلاق نمونه سي ستارخان،باقرخان، شيخ محمد خياباني و باشقالارينين حركاتلاريدير. بو جسور انسانلار مبارزه نين باشچيلاري، هم ده شهيدلري ايدي.

 قانلي فاشيزمين اوزه رينده دئموكراتيك دولتلرين غلبه سي آذربايجان خالقي نين  مبارزه سينه يئني تكان وئردي، يئني شرايط ياراتدي.

 تهران حكومتي نين مقاومتينه باخماياراق بو ايلين21 آذرينده (12 دئكابر) آذربايجان خالقي نين عصرلردن بري آپارديغي مبارزه سي غلبه ايله باشا چاتدي.آتلانتيك خاریتاسينا اويغون اوْلاراق ملي مجلسين، آذربايجان ملي حكومتي نين قورولماسي ايله  نتيجه لندي.

 آذربايجاندا دئموكراتيك اساسلارا دايانان بير ملي حكومت قورولوب و اؤز فعاليتي باره ده بوتون دنيايا معلومات ياييب.5 ميليونلوق آذربايجان خالقي ملي ديلي نين ، تاريخي نين، مدنيتي نين كؤمه يي ايله اؤزونون معاصر بير خالق اؤلدوغوني درك ائتدي . و بيرده هئچ واخت فارس ظولمونون آلتيندا  اينله مه يه، فارس ديلينين ايراندا كي باشقا خالقلارين ديللري  اوزه رينده  آغاليقلارينا  اجازه  وئرمه يه جكدير. بو خالق  بير نفركيمي اؤز حياتيني ملي آزادليغينا و دولتينه قوربان وئرمه يه حاضردير.

 يئني، دئموكراتيك آذربايجان حكومتي قيسا واخت عرضينده اجتماعي، اقتصادي، مدني ساحه لرده جدّي  ده ييشمه لر ائده  بيليب، داخيلي تحلوكه سيزليك تام  بر قرار اوْلوب. يئني ملي حكومتين فعاليتي سايه سينده عصرلرله استثمار اوْلونان خالق عادي انسان شرايطده  ياشاماغا باشلاييب.

 بونونلادا او، اؤز ملي دولتيني قوْروماغا، اوني اداره ائتمه يه قادر اوْلدوغوني گؤسته رير. آذربايجان خالقي نين اراده سي ايله آتلانتيك خاریتاسينا، يعني بؤيوك دئموكراتيك دولتلرين وعدلرينه اويغون اوْلاراق قورولان آذربايجان ملي حكومتي آرتيق  دانيلماز  فاكتدير.

 BMT باش آسسامبلياسينا مراجعتي ايله، آذربايجان خالقي خواهش ائديركي ، آذربايجان ملي حكومتي نين مؤوجودلوغی فاكتي تانينسين و كناردان مداخله اوْلمادان ، اوْنا اؤز طالعينين اؤزي طرفيندن معيينلشديريلمه سينه  تأمينات  وئريلسين{50}.

 ملي حكومتين باش ناظیري سيد جعفر پيشه وري نين BMT- يه  مراجعتينين داخيلي واريانتيني  گؤسته رن  بير خاطره  يازيني بوردا گه تيرمكله مسئله نین داها دا آیدینلاشماسینا شرایط یارانماسی اینانجینی ایره لی سورمک اولار.

 ق. جاويد بو خاطره یازینی بئله قلمه آلیر: 1946- جي ايلين مارت آييندا آمريكا كوْنسولخاناسينين ايشچيسي  و ترجمه چي وظيفه سينده ايشله ين آصف منه زنگ  ووروب، آمريكا كوْنسولونون باش وزير پيشه وري ايله گؤروشمه سينه اجازه ايسته دي...

 كوْنسولون جاوابيني آقاي پيشه وري يه  يئتيرديكده:

     - بويورسونلار!- دئيه، جاواب وئردي.

 بير نئچه دقيقه دن سوْنرا كوْنسول گلدي. پيشه وري كوْنسولي قبول ائتدي. كونسول اؤز مترجمي آصفه باشا دوشمه دي ييم  ديلده  نه ايسه دئدي.

   - مترجم: جناب كوْنسول حضرتلري سئوال ائتمه يه اجازه ايسته يير- دئديكده،آقاي پيشه وري ساكت بير طرزده يئنه ده :

  - بويورسونلار.- دئدي.

   س- آذربایجانین ایران داخیلینده  قالماسینا  نئجه  باخیرسینیز؟

   - 1324- جي ايلين 12 شهريورينده آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين نشر ائتدي يي مراجعتنامه سينده دئييليركي، آذربايجان ايران سرحدلري داخيلينده اوْلماقلا اؤزوني اداره ائتمك مقصدي ايله مختاريت وئريلمه سيني طلب ائدير. سوْنرا 1324- جي ايلين آبان آيي نين 29- دا تشكيل تاپميش آذربايجان خالق كوْنقره سي( موسسلر مجلسي) طرفيندن قبول ائديلن بياننامه ده يازيلميشديرکی، ايران دولتي داخيلينده آذربايجانا  ملي مختاريت وئريلمه لي دير؛ داها سوْنرا آذربايجان ملي دولتي اؤز اعلاميه سينده آچيق بيلديردي كي،آذربايجان ملي دولتي ايرانين مستقيللي ييني و تماميّتيني حفظ ائده جكدير.

 آذربايجان ملي حكومتي گؤسته ريلن پرنسيپلري مدافعه ائتمكله اوْنا لايقينجه عمل ائدير. اوْني دا قيد ائتمه لي يم كي، بياننامه لر واختيندا ايران دولتينه ،  ايراندا كي بؤيوك دولتلرين سفارتخانالارينا گؤنده ريلميشدير؛ امينم كي، جناب كؤنسول بوندان  خبرسيز دئييلدير.

 كونسول جاوابدان راضي قالديغيني بيلديريب، ايكينجي سئواليني وئردي:

    - ايران دولتي ايله آمريكا دولتلري آراسيندا تجارت سازشي نين اوْلماسي يعقين كي، باش وزير جنابلارينا معلومدور. بو سازش اساسيندا آمريكا ماللاري تهراندا مانعه سيز و آزاد صورتده ساتيلير. ملي حكومت طرفيندن آمريكا ماللاري نين آذربايجاندا ساتيلماسينا مانعه چيليك  تؤره ديلمه سي  دوْغرودورمي؟

   - آذربايجان ملي حكومتي خالقين مادي رفاه حالي نين، ساغلامليق و صحتي نين دورمادان ياخشي لاشماسينا چاليشير. لاكين، طبي معاينه نين نتيجه سينده معلوم اوْلموشدوركي، آمريكا دولتي نين ايرانا و تهراندان آذربايجانا ساتيش اوچون گؤنده ردي يي  تيكيلي كهنه آمريكا پالتارلاري مختلف خسته ليك ميكروْبلارينين ياييلماسينا سبب اوْلموش دور. بونا گؤره ده  بيز آمريكادان گه تيريلن كهنه گئييم ماللاري نين تؤرتدي يي خسته ليكلرين قارشيسيني آلماق مقصدي ايله آمريكانين كهنه ، كثيف پالتارلاري نين يانديريلماسينا گؤستريش وئرميشيك. ملي حكومت بو باره ده آل - وئرچيلره  ده ين ضرري اؤده يه جكدير. بيز آذربايجانين اقتصادي يوكسه ليشينه كؤمك ائده بيلن و خالقين طلب ائتدي يي ماللاري هر بير اؤلكه دن، او جمله دن آمريكادان دا آلماغا حاضريق. اگر آمريكا دولتي ماشين آوادانليغي ، كند تصرفات ماشين لاري، صنايع ماللاري و ساير تخنيكي اثاثيه لري بيزه  ساتماق مئيلينده اوْلارسا بيز بوني ممنونيتله قبول ائده ريك{51}.

 آذربايجاندا آپاريلان آيري - آيري  اصلاحاتا مثبت مناسبتلرين مقابلينده  بير طرفدن تهران حكومتي نين سيلاحلي قوّه لري نين تؤرتدي يي جنايتلر، ديگر طرفدن خالقين قانينا سوساميش، اؤلكه دن قاچميش قان ایچن ملكه دارلارين سيلاحلانديريلميش دسته لري هله ده آذربايجانا باسقيلار پيلاني چكمكدن گئري اوْتورماميشديلار.

  1325- جي ايلده ذوالفقاري يئني دن باش قالديرميش، زنگاني توتماق فيكرينه دوشموشدی.غلام یحیی دانشيان يازيركي،1946- جي ايل يانوارين سوْنوندا ملي حكومت و فرقه نين تاپشريغي ايله من بير نئچه افسر يوْلداشلا زنگانا گئتديم. مرتضوي ني اؤزومه معاون معين ائتميشديم. زنگاندا فدائي لريميزين بيرينجي هيجومی خاتي كندينه اوْلدی. خاتي كنديني آزاد ائتمك اوغروندا دؤيوشلر زاماني قيشين ان سوْيوق و چتين واختيندا رامتين ين باشچيليق ائتدي يي ميانا فدائي دسته لري دوشمنين 180- 150 كيلومتر آرخاسيني توتموشدی. دوشمن اوزه رينه عمومي هيجوم باشلاندي. فدائي لرين قهرمانجاسينا ووروشماسي نتيجه سينده  دوشمن خاتي كنديندن  قالديريلاراق  قاچاغا ساليندي.

  ذولفقارينين و سرهنگ بايندورون دسته سيندن150 نفر اسير توتولدی. اسيرلرين ايچه ريسينده 30 نفر ايران سربازي وارايدي. فدائي لردن ايسه 14 نفر اؤلدی، 32 نفر يارالاندي و5 نفرين آياغيني سوْيوق آپاردي.

1946- جي  ايل مارتين آخيرلاريندا كره سف طرفدن مشهور ارتجاچي  و قولدور باشچيلاريندان محمدحسن خان، اسلحه دارباشي و يميني آذربايجانا هيجوم ائتديلر. مرند فدائي دسته لري بؤيوك قهرمانليق گؤسته ره رك دوشمني مغلوب ائتديلر.فدائي لرين قهرمانليقلا ووروشما سي نتيجه سينده آذربايجان خالق دوشمنلريندن تميزلندي{52}.

  بونونلا دا آذربايجان ملي حكومتي نين اصلاحات پروقرامي نين حياتا كئچيريلمه سي داها جدي و داها گئنيش وسعت آلدي. بو اصلاحاتين معين  قسمي سادالانسادا، اوْنلارين هر تك- تكي حاقيندا اطرافلي معلومات الده ائتمک، خالقين آمال - آرزولاريندان دوْغان تدبيرلرله باغلي فيكيرلر ايره لي سورمك ، شبهه سيزكي ، کؤلگه ده قالان اولایلاری ایشیقلاندیراجاقدیر.

  آذربايجان ملي حكومتي نين آز بير زاماندا  حياتا  كئچيردي يي بؤيوك اصلاحاتين تأثيري،تکجه ايراندا دئییل، ياخين و اوْرتا شرق اؤلكه لرينده ده اؤزونون مثبت تأثيريني گؤسترمیشدي. سببسيز دئييلديركي، بين الخالق همكارلار اتفاقلاري فئدراسيونونون ايرانا گلن نماينده هيئتي نين باش كاتبي لوئي سايان او دؤورده آذربايجاندا اوْلموش، تبريزين طياره ميدانيندا قارشيلاناركن نطق سؤيله ميشدي. لوئي سايان اؤز چيخيشيندادئميشدي: من بين الخالق همكارلار اتفاقلاري فئدراسيونونون صميمي تبريكلريني سيزه،اؤز دلاورانه عصياني ايله اسارت زنجير لريني قيرانلارا چاتديريرام.

  من سيزين دئموكراتيك حركاتي سالاملاييرام. سيزين ياراتديغينيز دئموكراتيا ايران ملّتي اوچون بؤيوك سرمشقدير. من اميد ائديره م كي، آذربايجان دئموكراتياسي بوتون ايرانا ياييلسين{53}.

  بين الخالق همكارلار اتفاقلاري فئدراسيونون باش كاتبي لوئي سايانين استنادگاهي دا، ملّتيميزين درين دوشونجه لي رهبر خاديمي، ملي اؤندر سيدجعفر پيشه وري نين گونده مه  گه تيردي يي دولتچيلي ييميزين برپا سيندا معنا تاپميشدي. بو دوشونجه ايسه چوْخ عصرلي تاريخيميزه  بو جمله لرله حك اوْلموشدی: آذربايجان ملي حكومتي بير حقيقت دير. اوْنون دئموْكراتيك اساسلار اوزره قورولموش حكومت تشكيلاتي و ملي مجلسي اؤزونون لياقت و استعداديني دنيايا بيلديردي. اوْنی داها گئري قايتارماق اوْلماز!

ادبیات و منبعلر

1- " رزم" روزنامه سي 1324- جي ايل، 24- آذر.

   * محمدلوی عباسی- آذربایجان آزاد اولدی.

2- " دئموکرات" درگیسی 1324- جی ایل. نمره - 2.

3- " آذربايجان" روزنامه سي 1324- جي ایل.

4- سئچیلمیش اثرلر. ص- 216.

5- " آذربايجان" روزنامه سي 1324- جي ایل.

    ملی حکومت و اونون تعقیب ائتدی یی اساس مسئله لر.

   * سيد جعفر پيشه وري.

6- " وطن يولوندا"  قزئتي 1945- جي ايل. 28- دئكابر.

7- ملی حکومت  و رای لر. چاپ - 2001- جی ایل. ونکووئر.

   ملي دولتین قانونلاری نین دئموکراتیک کاراکتری.

   * ميرزه زاده  سلطان.

8- سئچیلمیش اثرلر. ص- 264.

9- " آذربايجان" روزنامه سي 1324- جي ایل.

  * سيد جعفر پيشه وری- بیرینجی کندلی کونفرانسیندا.

10- " آذربايجان" روزنامه سي 1325- جي ایل.نمره- 120.

11- " آذربايجان" روزنامه سي 1349- جي ایل.نمره- 1825.

   * ا. صابر- شهیدلرین حیات سالنامه سی.

12- قیزیل صحیفه لر. ص- 30.

13- باخ ملی مجلس ده 44- ده.

14- باخ ملی کونقره ده 20- یه.

15- باخ  یارانما سببلرین ده  12- یه.

16- "21 آذر" درگیسی 1999- جی ایل. نمره - 2. ص- 11.

17- " آذربايجان" روزنامه سي 1342- جي ایل. نمره- 1480.

   * محسن میلانیان- اورمی شهری نین آزاد ائدیلمه سی.

18- " آذربايجان" روزنامه سي 1334- جي ایل. نمره- 793.

19- باخ ملی کونقره ده 25- شه.

20- باخ  یارانما سببلرین ده 5- شه.

21- " آذربایجان" درگیسی 1367- جی ایل.نمره -7. ص-1.

    * ل. فلکی- 21 آذر نهضتی اونودولمایاجاقدیر.

22- " آذربایجان" درگیسی 1364- جی ایل.نمره- 2. ص-3.

        21 آذر نهضتی تاریخی شرایطدن دوغموشدی.

         * جلال زاهدی.

23- "21 آذر" درگیسی 2000- جی ایل. نمره - 8. ص- 47.

24- باخ  یارانما سببلرین ده 12- یه.

25- باخ ملی کونقره ده 20- یه.

26- " آذربايجان" روزنامه سي 1334- جي ایل. نمره- 109.

27- "21 آذر" درگیسی 2001- جی ایل. نمره- 11. ص- 20.

       آذربايجان ملی حکومتینده  ناظیرلر شوراسی.

         * میرزه زاده  سلطان.

28- " آذربايجان" روزنامه سي 1324- جي ایل. 22- آذر.

29- " آذربايجان" روزنامه سي 1324- جي ایل. نمره- 109.

30- "21 آذر" درگیسی 2001- جی ایل. نمره- 10. ص- 8 .

       آذربايجان ملی حکومتی نین دولت قورولوشی.

       * سهراب زمانی.

31- باخ  گیریش ده  5- شه.

32- 21 آذر. چاپ یئری- 2005- جی ایل. ونکووئر. ص-1.

33- " آذربايجان" روزنامه سي 1334- جي ایل.نمره- 802.

    * ع. هدایت نژاد- بیز فدائی اولماق ایسته ییریک.

34- " آذربايجان" روزنامه سی 1342- جي ایل . نمره- 1467.

35- " رهبر" روزنامه سي 1325- جي ایل.نمره- 690.

36- باخ گیریش ده 3- چه.

37- " آذربايجان" روزنامه سي 1328- جي ایل. نمره- 185.

     * صادق بادگان- 12 شهریور ییغینجاغیندا.

38- " آذربايجان" روزنامه سي 1344- جي ایل.نمره- 1593.

     21 آذر حرکاتی نین 20- جی ایل دونومی.

     * غلام یحیی دانشیان ( معروضه ).

39- " آذربايجان" روزنامه سي 1333- جي ایل. نمره- 632.

40- " آذربايجان" روزنامه سي 1344- جي ایل. نمره-1592.

41- باخ  یارانما سببلرین ده 7- یه.

42- " آذربايجان" روزنامه سي 1341- جي ایل. نمره- 1430.

      دئموکراتیک حرکاتیمیز ایران خالقلاری طرفیندن آلقیشلانمیشدی.

     * محمد رضا عافیت.

43- باخ گیریش ده 24- ده.

44- باخ 12- یه.

45- " آذربایجان" درگیسی 1364- جی ایل. نمره- 2. ص- 9.

     * لطفعلی اردبیلی- 21 آذر نهضتی و فدائی لر.

46-" آذربايجان" روزنامه سي 1344- جي ایل.نمره- 1593.

47- "21 آذر" درگیسی 1999- جی ایل. نمره - 2. ص- 27.

48- باخ  یارانما سببلرین ده 54- ده.

49- " وطن یولوندا"  قزئتی 1324- جی ایل. نمره- 12.

50- "21 آذر" درگیسی 2001- جی ایل. نمره- 10. ص- 15.

51- " آذربايجان" روزنامه سي 1337- جي ایل. نمره- 1076.

52- باخ  یارانما سببلرین ده 12- یه.

53- " رزم " روزنامه سي 1325- جي ایل.نمره- 775.

آردی وار ...

۱اوخ آتان(قوس)  ۱۳۸۹

آذربایجان ملی حکومتی 21 آذر 1324( بیرینجی حیصه)

تهران، ائشيتدي ييميزه گؤره، ايالت  و  ولايت انجمنلري نين انتخاباتيني باشلاماغا تشبث ائدير. بو چوْخ  گئج دير. آرتيق انجمن بيزي تأمين ائده بيلمز. بو دالدان آتيلان داش كيمي دير كي، فقط توْپوغا  ده ير و هئچ   بير تاثير باغيشلاماز.

                               سيد جعفر پيشه وري

اولي و قديم ملّتيميزين ملي - آزادليق و دئموْكراتيك حركاتي، اوزون مبارزه يوْلي كئچميش، بير چوْخ آغير و دؤزولمز اوْلايلاري آرخادا  قوْيموش، نهايت 1324- جي ايلين 21 آذرينده ملي حكومتين يارانماسي ايله  اؤزونون  ان اوجا ذيروه سينه  يوكسلميشدير.

اؤلكه ده اجتماعي حياتين بوتون ساحه لرينه دريندن تأثير ائدن بو علامت دار حادثه گؤركملي اجتماعي- سياسي خاديم سيد جعفر پيشه وري نين:‌" آذربايجان ملي حكومتي بير حقيقت دير؛ اوْني داها گئري قايتارماق اوْلماز!"- كلامي ايله يادداشيميزا حك اوْلموشدور.

"عصرلربویی یورولمادان اؤز آزادلیغی واستقلالیتی یولوندا قهرمانلیق لا مبارزه ائدن بؤیوک خالقیمیز نهایت، اؤز تاریخی آرزوسونا، اؤز مختاریّتینه نائل اولموشدور.آذربایجان خالقی نین ابدی فخر منبعلری اولان آتروپاتین، بابکین، جاوانشیرین، شاه اسماعیلین قهرمانلیلیق لاریندان ایلهام آلان بؤیوک خالقیمیز بوگون اؤزمقدارتینی حل ائتمه یه  قادر اولموشدور{1}.

سیدجعفر پیشه وری یازیر کی: بیز بیلیردیک کی ، الیمیزده دولت تشکیلاتی، سیاسی قدرت و اختیار اولمازسا فارس متعصبلری بیزه مدنی مختاریت وئرمه یه جکلر. مدنی مختاریت عباره سی محدود اولدوغی اوچون داخیلی آزادلیق و اؤز مقدارتینی اؤزی تعیین ائتسین سؤزی ایله مختاریت سؤزونی عوض ائتدیک {2}.

"21 آذر" حركاتي نين ذيروه سي ، آذربايجان ملي حكومتي، تكجه محدود محلی  و ملي ماهيّتده اوْلماميشدير. آذربايجان ملي حكومتي اؤزونون ماهيّتي اعتباري ايله ملي- آزادليق و دئموْكراتيك كاراكتر داشيميشدير.

 حركاتين رهبري سيد جعفر پيشه وري  يازيردي كي، بئش آي بوندان اوّل تهران مرتجع مطبوعاتي نين و فارس متعصبلري نين ايجاد ائتديكلري اوهام و خرافات بولودلاري آراسيندا آذربايجانلي اوچون  بو ساده ليكله ملّت و يا دولت ادعاسينا دوشمك، آسان ايشلردن دئييل ايدي. ايندي آرتيق ملّيّتيميزي ثبوت ائديب، دولتيميزي ملي اساسلار اوزرينده  قورموشوق. گئت- گئده خالقيميز و خارجي لر بو آدلاري ائشيتمه يه عادت ائتميشدير. آرتيق آذربايجان ملي دولتي بير حقيقت دير. سيدجعفر پيشه وري  علاوه  ائديردي كي ،  مجلس شورا  و مطبوعاتدا عليهيميزه ايشله ديلن  ناروا  سؤزلر بيزه آرتيق درجه ده كؤمك ائتدي. بو واسطه ايله  خالقيميز آنلادي كي ،  بو آسانليقلا  اوْنا آزادليق و مختاريت  وئريلمه يه جكدير.اوْنا گؤره اؤزي اؤز باشينا چاره آختاريب ملي  دولتي  وجودا  گتيردي{3}.

ملی اوندر یازیرکی، دنیادا اولان بوتون ملتلرین تصویب و تصدیق ائتدیکلری  اصوللاردان بیریسی ده  ملّیت آزادلیغی پرنسپی دیر. مثلا ، بین الملل حقوق مجموعه لرینده درج اولوب، دنیانین ان عظمتلی دئموکرات دولتلری طرفیندن تأیید ائدیلمیش آتلانتیک منشوروندا دئییلر: هر خالقین مقدراتی، اؤز طرفیندن تعیین ائدیلمه لی دیر. ملیت آزادلیغی  و هر خالقین اؤز مقدراتینی تعیین ائتمه ایشینده آزاد  و مختار اولماسی نه کیمی تفرعات  و اصوللاردان تشکیل تاپیر؟- دیل آزادلیغی ، ملی مدنیت آزادلیغی و سایر اقتصادی، سیاسی، اجتماعی آزادلیقلار بو مسئله نین اساس پرنسیپلریدیر. بو ايسه البته كافي دئييلدير. گره ك حكومت محكم قانون اوزه رينده  اساسلانسين{4}.

آذربايجان ملي حكومتي او جهتدنديركي،مليّت،جنسيت،دين و دوشونجه مسئله لريندن آسيلي اوْلماياراق،آذربايجاندا ياشايان گئنيش خالق كوتله لرينين منافعيني نظرده توتوردی. جمعيّتين انكشاف قانونونا اويغون، اوْنون اراده سيندن دوْغان و اوْنون منافعيني اؤزونده عكس ائتديرن ملي حكومت اؤز پروْقرامينا اساسا چوْخ ملتلي دولت اراضيسي داخيلينده تعيين مقدرات حقوقونااساسلاناراق،ملتيميزين خصوصيتلرينه تطبيق اوْلان دئموْكراتيك ماهيّتي  گونده مه  گه يتيرميشدير.

آذربايجان ملي حكومتي خالقين اراده سي نين نتيجه سي كيمي اوْرتايا چيخديغيندان اوْنون حركت وئريجي قوّه سي ده خالقين گئنيش طبقه و قشرلري اوْلموشدور. يئني يارانميش آذربايجان ملي حكومتي فوْرمجا ملي اوْلدوغی حالدا، مضمونجا دئموْكراتيك حكومت ايدي.

سیدجعفر پیشه وری یئنی یارانمیش دولت ده نقصانلارادا اشاره ائدیب یازمیشدی: دولت الیمیزه کئچدیکدن سونرا یئرلرده چوخ اشتباهلار اولموش، بعضاً فرقه تشکیلاتی حکومت اداره سی نین ایشینی منیمسه میشدیر. بونون ایسه ایشه آرتیق درجه زیانی اولا  بیلر. بونون تئزلیکله  قاباغی آلینمالی دیر. بعضی یئرلرده  فدائی لر فرقه و حکومت ایشلرینه قاریشیب اؤز باشلارینا ایشلر گؤرورلر. بونا ایسه جداً  آخر قویولمالی دیر. فرقه گره ک خالقی انتظاما و قانونی رعایت ائتمه یه عادت وئرسین . امنیت و قانون اولمایان بیر اؤلکه ده آزادلیق اولا  بیلمز. بیز گره ک خالقی قانون مقابلینده مساوی  توتماقلا  حقیقی قارداشلیق، دوغری برابرلیک  وجودا  گه تیره ک. شخصی امتیاز، شخصی بوینی یوغونلوق ایله جدی و آمانسیز مبارزه آپاریلمالیدیر. فرقه ایشلری ایله دولت ایشلری گره ک بیر- بیریندن آیریلسین{5}.

بو جهتدنديركي، آذربايجان ملي حكومتي عموم خالقا، ملي و مترقي قوّه لره آرخالانميشدي.

 " فرمان" قزئته سی مسئول مدیری نین تبریزده کی، ایران دیویزیاسی کوماندانی ژنرال درخشانی ایله اولان صحبتین متنینی تهرانین" رهبر" قزئته سی درج ائتمیشدیر. درخشانی نین مسئول مدیره  بیلدیردی یینه  گؤره ، دیویزیانین افسرلری اؤز مشاوره لرینده بیر سسله ایران آذربایجانی حکومتینه تابع اولماغی سؤیله میشلر.درخشانی، آذربایجاندا کی دئموکراتیک حرکاتا گویا اهالی طرفیندن کؤمک ائدیلمه دی یی حاقیندا مرتجع عنصرلرین  تهراندا  یایدیقلاری خبری قطعی صورتده  تکذیب ائتمیشدیر. درخشانی  بیلدیرمشیدیرکی، دئموکرات فرقه سی نین عضولری ایچه ریسینده جامعه نین مختلف طبقه لریندن نماینده لر واردیر{6}.

" انقلابي و دئموْكراتيك مضمونا مالك اوْلان ملي حكومتين قانونلاري ملي دئموْكراتيك قورولوش شرايطينده  بوتون زحمتكش خالقين اراده سيني ايفاده ائدير و اوْنون منافعيني قوْرويوردی. آذربايجان ملي دئموْكراتيك حكومتي نين قانونونا بئله تعريف وئرمك اوْلار: بو قانونلار عالي حاكميت اوْرقاني اوْلان ملي مجلسين آكتي اوْلاراق يوكسك حقوقي قوّه يه مالك اوْلوب بلاواسطه آذربايجان خالقي نين اراده سيني ايفاده ائتميشدير.بو جهتدن آذربايجان ملي حكومتي نين قانونلاري ايران دولتينين قرار و قانونلاريندان كؤكلي شكيلده  فرقله نيردي"{7}.

اهالي نين حيات صحنه سينده لازيم اوْلان بوتون ساحه لرينه ملي حكومتين تأثيري نه اينكي تكجه ايران داخيلينده ياشايانلارين، بلكه ياخين  و اوْرتا شرق اؤلكه لري داخيلينده  ده  مثبت روْل اوْيناميشدي.

ملي حكومتين يارانماسي نتيجه سينده آذربايجان خالقي سياسي حاكميت الده ائتمكله دئموْكراتيك اساسلار اوزره ملي حاكميت اوْرقانلاري ياراتماق، استقلالا مالك قضائي اوْرقانلاري وجودا  گتيرمك، اجرائي قوّه، قانون وئريجيليك قوّه سي و قضائي اوْرقانلار آراسيندا هم آهنگليك ياراتماق، يئرلي حاكميت مسئوليتيني يئرينه يئتيرمك اوچون كند، شهر و ولايت انجمنلري تشكيل ائتمك، سؤز و ييغينجاق آزادليغي، عقيده  و وجدان آزادليغي ، اعتصاب  و نمايش  آزادليغي ، اجتماعي  و فردي آزادليغي تأمين ائدن مسئله لر ملي حكومت دؤورونده اؤز حليني تاپميشدير.

سیدجعفر پیشه وری یازیردی کی،  تهران یازیچیلاری ناحق باشیمیزی آغریتماسینلار. بیزده  بیر قدرتلی دولته طرفداریق؛ بیزده هر بیر جمعیت و هر بیر کسدن آرتیق ایراندا امن- آمانلیق طرفدارلارینین ایش باشینا گئچمه لرینه طالیبیک. بیزده  وار قوّه میزله اؤلکه میزین قانونی دئموکرات بیر اؤلکه- اولدوغونی آرزو ائدیر و بو یولدا مال و جانیمیز ایله چالیشیریق. بونونلا  بئله تهرانین سیاستمدارلارینین خائن و نالایق اولدوقلارینی هرگز اونودا بیلمه ریک . بیز انکار ائتمیریک ، تهراندا آزادیخواه و شریف آداملار تاپیلا بیلر.لاکین، اونلارین بو گونکی سیاست بازارینا یوللاری یوخدور. اورا ایندی جاهل، متعصب  و ساتیلمیش هووچیلارین  بارماغی ایله رقص ائدیر.

مقاله نین آردیندا ملی اؤندرعلاوه ائدیرکی، تهرانین باشچیلاری  ولایت اهالیسی اوچون حاق - حیات قائل دئییللر. اونلار اؤزلرینی اشرف مخلوقات حساب ائدیر؛اونلار اؤز نظرلرینده فیلین بورنوندان دوشموش بؤیوک آداملاردان عبارتدیرلر. بو سفیل جاهیللر آنلامیرلارکی، ولایت لری  برباد ائدیب، مملکتین اهالیسی کور، جاهل و اسیر حالیندا قالماغا محکوم اولورسا، اونلارین قدرتی اللرینده قالا بیلمز. بو صورتده اؤزگه لر اونلارین باشلارینا ووروب چؤره کلرینی اللریندن آلار. قارینلاری نین پیی ده چوخ تئزلیکله ارییب گئدر.چاره ایسه لجاجت آتیندان دوشوب خالقا آزادلیق وئرمک، ایالت و ولایت انجمنلرینی دعوت ائدیب جماعتین اختیارینی اؤز الینه تاپشیرماق و بوتون ایران ایالتلرینده یاشان شریف و پاک عنصرلرین کؤمه یی ایله مملکتی ترقی یه  دوغری آپارماقدان عبارتدیر. کورمستبدلر بوندان باشقا  هر بیر کوزه یه ال آتمیش اولسالار قورپی اللرینده  قالا جاقدیر{8}.

سيد جعفر پيشه وري بيرينجي كندلي كنفرانسيندا ایسه دئييردي:- بيز دئييريك كي حكومت باشيندا گره ك آذربايجانلي اوْلسون. فقط خالقين اؤز ايچه ريسيندن چيخميش آدام خالقين ايسته ييني بيلر. ايندييه  قدر ايران و آذربايجان تاريخينده گؤرونمه ييب كي، خالق اؤز ايسته دي يي كيمي حكومتيني قورسون. دوزدوركي، دفعه لرله آذربايجان خالقي علم گؤتوروب آزادليغيني آليب .لاكين، ملي حكومت قورولماغا  قدر اوْندان استفاده ائده  بيلمه ميشدي. ملي حكومت ايسه عملده  بو ايشي گؤرمه يه موفق اوْلدوغوني اثبات ائتدي{9}.

"آذربایجان" روزنامه سی" هامی یا، هامی یا، هامی یا " باشلیقلی سیدجعفر پیشه وری نین مراجعتینی چاپ ائتمیشدی . ملی اؤندر بو مراجعت ده یازیردی: تاریخین عهده میزه محول ائتدی یی شرفلی و افتخارلی وظیفه لریمیزی بو گونه دک باش اوجالیغی ایله انجام وئریب نفوذلی فرقه ، ملی حکومت، بیر سؤزله ملی دولتیمیزی یاراتماق آرزوسونا نائل اولموشوق. بو یولدا بوتون خالق آیاغا قالخیب وار قوّه سی ایله چالیشمیشدیر. آذربایجاندا  بیر شهر، بیر کند، بیر محله ، بیر ائو، بیر اوبا  تاپیلماز کی، اونون افرادی بو قانونی حقی آلماق یولوندا فداکارلیق گؤسترمه میش اولسون. خالقیمیزین دوشمنلری بئله ، اونون وجودا  گتیردی یی  بؤیوک  نهضتی انکار ائتمکدن عاجزدیرلر.

 مینلرجه کیشی، آرواد، جاوان و قوجالاریمیز مجلس ملی انتخاباتیندا گؤستردیکلری علاقه  و ابراز ائتدیکلری احساسات ملی آزادلیغیمیزین پایه و اساسینی تشکیل ائتمیشدیر. ایندی آرتیق آذربایجان ملی دولتی ائله بیر حقیقت دیرکی، اونون دوام و بقاسی بوتون دنیانین عدالت پرور و حقیقی دئموکرات عنصرلرینین آرزولاریندان ان مهمینی تشکیل ائدیر.  بو یولدا خالقیمیز بؤیوک استعداد و قابلیت گؤسترمیشدیر.

سیدجعفر پیشه وری علاوه  ائدیر کی ، خالقیمیز ایستر فرقه میزین سیراسینا داخیل اولماق، ایسترسه ملی دولتیمیزین قرارلارینی اجراء ائتمک،ایسترایسه ملی مجلسیمیزین قانونلارینی آلقیشلاماق ایله اؤزو نون اتحاد و بیرلی یینی ثبوت ائتمیشدیر{10}.

ملي حكومت آذربايجاندا دولت حاكميّتي نين  ماهيّتيني  ده ييشدي يي كيمي، اوْنون اداره سيستمينده ده تحول عمله  گتيرميشدي. ارتجاعچي ايران رژيمينين آذربايجاندا  كي، فئودال- بروْكرات دولت دستگاهيني سينديراراق اوْنون يئرينده ملي- دئموْكراتيك حكومتين يئني دولت قورولوشونی اوْرتايا  قوْيدی.

"21 آذر نهضتی سؤزون اصل معناسیندا گئنیش خالق حرکاتی ایدی. بو حرکاتدا دئمک اولارکی، کندلی و کارگر کوتله لرینین اشتراکی ایله یاناشی جمعیّتین بوتون طبقه لری نین نماینده لری ده اشتراک ائتمیشلر. بو حرکاتین قوربانی اولموش آداملارین حیاتی دا بو مدعانی تصدیق ائتمکده دیر. بو چوخ کاراکتریک دیرکی، شهیدلرعائیله سینده  بیرله شن آداملار سیراسیندا دا مختلف زمره و طبقه یه، پئشه و صنعته مالک اولان آداملارا راست گلمک اولور. شهیدلر سیراسیندا علی عبادی ، امن خان بخشی به یی ، حسن صبرعلی اوغلی ، رحیم  صمد اوغلی کیمی کارگر، غلامعلی اسماعیل زاده، محمد حسن رزاقی، میرزا آقا توحیدی، سعیدخان، حیدرخان آفاقی کیمی کندلی نماینده لر، محمدرضا خادمی، حسین تراشی، میرزا کیشی مجردی ، اکبر بناب تک صنعتکارلار، عباس فتحی، محرم انشائی ، بهرام نابی، سعدی یوزبندی کیمی ضیالی نماینده لر، حسین غفاری ، عطاالله زندیان، قربانعلی آریانتاش ، علی سغائی ، عظیم بلندی کیمی حربی ایشچی نماینده لر، ها بئله اینجه صنعت ایشچیلری، کسبه، دکانچی و سایره واردیر. شهیدلرین جغرافی احاطه دایره سی ده چوخ گئنیشدیر. بورایا دوغما وطنیمیزین تکجه تبریز، اردبیل ، اورمی، خوی، ساراب، مشگین شهر و آذربایجانین کند ماحاللاریندان اولان قهرمانلار دئییل، همچنین ایرانین دیگر شهرلریندن اولان وطنپرستلرده داخیلدیر"{11}.

سید جعفر پیشه وری قید ائتمیشدیر کی، دئموکراتلیق ان مترقی و عالی بیر فیکیر دیر. بیز اونی تام معناسی ایله  حیاتا  کئچیرمه یه  چالیشمالی ییق. بیز وار قوّه میزایله چالیشاجاییق کی ، ملت افرادی نین هامیسی دولت ایشلرینه مداخله ائده  بیلسین  و هر بیر فردین اراده سی مملکتین مقدراتیندا مؤثر اولسون{12}.

" آذربايجان ملي حكومتي تشكيل اوْلدوغی بيرينجي گوندن خالقا آرخا لاناراق اؤزونون وزيرليكلري واسطه سي ايله دئموْكراتيك تدبيرلرين حياتا كئچيريلمه سينه باشلايير.عالي اجرا ائديجي اوْرقان اوْلان ملي حكومت اؤز فعاليتيني بلاواسطه خالقين احتياج و طلباتيني تأمين ائتمه يه  يؤنلتميشدير.ملي حكومتين برنامه سينين اساسيني آذربايجان خالقي نين ايللر بوْيی مبارزه لردن سوْنرا الده ائتدي يي ملي مختاريتي نين عملده حياتا كئچيريلمه سي، خالقين مادي و معنوي احتياجلارينين تأمين اوْلونماسي، اوْنی ترقي و تكامله چاتديرماق تشكيل ائديردي{13}.

ايره لي سورولن  مسئله لرله ياناشي ملي حكومت كئچميش مرتجع قضائي دستگاهيني لغو ائده رك، دئموْكراتيك پرنسيپلر اساسيندا يئني محكمه سيستمي تأسيس ائتدي. كهنه قورولوشی مدافعه ائدن ارتجاعي قانونلاري لغو ائديب، يئني مترقي قانونلار وئردي. تهران حكومتي نين يئريتدي يي ضررلي اقتصادي سياست نتيجه سينده وطنيميزآذربايجاندا هميشه حكم سورن ايشسيزلي يي آرادان قالديرماق اوچون، بؤيوك تدبيرلر حيات  كئچيرمه يه  باشلادي. كارگرلر اتحاديه سي ، جاوانلار و قادينلار تشكيلاتلاري دئموْكراتيك قورولوشون فعال كؤمكچيلري كيمي ايشه باشلادي.

شخصيّت توْخونولمازليغي تأمين ائديلميش، ايش و تحصيل حقوقونون تأمين ائديلمه سي اوچون جدّي تدبيرلر گؤرولدی. نمونه اوْلاراق تبريزده ، اورميه و زنگاندا 325 ابتدائي و 82 اوْرتا مكتب آچيلدي. بير چوْخ يئني ائولر، كولوبلار انشاء ائديلدي. كتابخانا و قرائتخانا تأسيس اوْلدی."معارف چاپخاناسي" و" آذربايجان چاپخاناسي"ياراندي. " آذربايجان شاعير و اديبلر جمعيّتي"،" اينجه صنعت اداره سي"،" دولت تياتري"، " آذربايجان ملي اوْركستر و فيلارموني"- سي تشكيل ائديلدي. تبريزده " بهزاد"  آدينا اينجه صنعت موزه سي تشكيل اوْلدی. پولسوز اوْلاراق كؤرپه لر ائوي، اوشاق باغچالاري  و قوْجالار ائوي ايشه باشلادي.

شهرلرين آبادليغي اوچون كوچه لره آسفالت دؤشندي، برق شبكه سي گئنيشلنديريلدي،سو كمرلري چكيلدي،50- يه ياخين مطبوعات اوْرقاني دوْغما آنا ديلينده نشره باشلادي.آذربايجانين برباد وضعيّتده اوْلان صحيه سينه جدّي فيكير وئريلمه يه  باشلاندي. نهضتدن اوّل آذربايجاندا خسته خانالاردا جمعا 70 تختخواب اوْلدوغی حالدا، ملي حكومت زاماني بو تختخوابلارين سايي 800- ه چاتدي.

ملي- آزادليق و دئموْكراتيك كاراكتر داشی یان آذربايجان ملي حكومتي يارانديقدان سوْنرا فارس شوْونيستلري نين آذربايجاندا تطبيق ائتدي يي مستعمره چيليك سياستي داغيلدي، صنعي صورتده ايكي- اووچ  يئره  پارچالانان آذربايجان اراضيسي  بوتؤو بير اؤلكه حالينا سالينماغا باشلادي. ملّتين اساس علامتلريندن ساييلان اراضي و اقتصادي حيات بيرلي يي نين برپا ائتديريلمه سي يئني دن اوْرتايا چيخدي. رضاشاه دؤوروندن ديليميزين و مدنيتيميزين انكشافينا مانعه لر يارادان تهران حكومتي آذربايجاندا فارسلاشديرما سياستني حياتا كئچيريرديسه، ملي حكومتين يارانماسي ايله دوْغما آنا ديليميز رسمي دولت ديلي  سه وييه سينه  قالديريلدي. خالقين مدنيّتينه، تاريخينه، ملي عادت- عنعنه سينه بؤيوك خدمتلر گؤسته ريلدي. ارتجاع قوّه لري نين آذربايجاندا اساسي داغيلدي. خالقا ظولم ائدن اؤلكه دن قاچميش ملكه دارلارين قدرتلري محو ائديلدي. كندلرده  اؤزباشيناليغين قارشيسي آليندي. توْرپاقسيز كندليلرين خيرينه بير سيرا مثبت عملي تدبيرلرين حياتا كئچيريلمه سينه باشلاندي.بیر حالداکی جامعه نین اجتماعی ترکیبی قاریشیق کاراکئرلی ایدی. صنایع یوخ ایدی، آلت یاپی انکشاف ائتمه میشدی، اکینچیلیکده  یاریم فئودال مناسبتلر و بسیط استحصال واسطه لری حکم سوروردی. اساساً ساوادسیز اولان خالق اؤز یازیلی ادبی دیلینی بیلمیردی. آذربایجان ادبیاتی انکشاف ائتمه میشدی. آذربایجان تاریخی تمامی ایله اؤیره نیلمه میشدی. ملی آزادلیق، دئموکراتیک حرکاتین غلبه سی آذربایجان خالقی نین اجتماعی- اقتصادی و مدنی انکشافی و دئمه لی اونون ملته چئوریلمه سی اوچون الوئریشلی شرایط و ضروری اورقانلار یاراتمیشدی. زحمتكشلرين حياتيني و ايش شرايطيني ياخشي لاشديرماق اوچون 52 ماده دن عبارت امك قانونی ايله ياناشي بيرچوخ دئموْكراتيك حقوقلار حياتا كئچيريلدي"{14}.

ايران دولتي و مرتجع دايره لرين اساس قوّه سينه چئوريلن ژاندارم و قوْشون حصّه سي نين آذربايجاندا مركزي داغيلدي. ملي حكومتين آذربايجان قيزيلباش خالق قوْشونلاري ياراتماسي، پول چاپ ائديب دؤورييه يه  بوراخماسي، اؤز مقدراتيني تعيين ائتمك پرنسيپي داخيلينده اؤز حليني تاپدي و خالقين مقدّراتي اؤز الينه تاپشيريلدي.

چوْخ جدّي اوْلاراق يئني كتابلارين نشرينه باشلاندي. كند تصرفاتي و صنايعني انكشاف ائتديرمك مسئله لري اوْتايا چيخدي. مؤوجود مادي چتينليك لره باخماياراق سيرادان چيخميش كارخانا و موسسه لر برپا ائديليب، يارارلي حالا ساليندي؛ يئني كارخانالار ياراندي. ملي مدنيّتيميزده ملي ادبياتيميزين دئموكراتيك قوْلی خالقيميزين عالم اوْغلي شيخ محمد خياباني دؤوروندن جوجرمه يه باشلاميشديسا، حيات صحنه سينده اؤزونی گؤسترمه يه  و تصديق ائتمه يه باشلادي. معارف و اينجه صنعتين ترقيسي اوچون گئنيش امكانلار خالقيميزين اختياريندا قوْيولدی. تبريزده دولت دانشگاهي آچيلدي. راديو و باشقا ملي- مدني اوْرقانلار ياراديليب اهالي نين  استفاده سينه  وئريلدي.

 دولت بانگي نين تأسيسي، تجارت و صنايع نين جانلانديريلماسي ملي حكومتين قوروجولوق پروْقرامي نين اساس حصّه لريني تشكيل ائتدي. ملي اقليّتلرين ملي حقوق برابرلي يي تأمين ائديلدي؛ ياخين و اوْرتا شرق اؤلكه لري تاريخينده  بيرينجي كره اوْلاراق قادينلارين كيشيلرله برابر حقوقي تأمين اوْلدی. صنايع موسسه لرينده ايشچيلر نماينده سي نين نظارتي ياراندي. 

ملي حكومتين قيسا  بير مدت عرضينده سادالاماقلا قورتارمايان بؤيوك ايشلر گؤرمه سي، حياتا كئچيردي يي اصلاحات تدبيرلري، آذربايجان خالقي نين بلاواسطه اراده سي نين ايفاده سي اوْلدی.

" آذربايجان خالقي قوربانليقلار باهاسينا وطنينده ملي حكومت قوردی. بؤيوك قهرمانليقلادا خالق و اوْنون سيلاحلي قوّه سي اوْلان خالق قوْشونلاري و فدائي لرالده ائديلميش آزادليغي ساخلاماق اوچون  ووروشدی. آذربايجان ملي حكومتي نين بير ايلليك فعاليتي دؤوری خالقيميزين افتخاري اوْلماقلا اوْنون اونودولماز تاريخي نين قيزيل صحيفه سيني تشكيل ائتدي"{15}.

شبهه سيزكي، بو بير ايلليك فعاليت دؤورونی موفقيتله حياتا كئچيرمكده ملي حكومتين اوْرقانلارينا خالقين لياقتلي و صادق ائولادلاري سئچيلميش و فعاليت ائتمه يه باشلاميشدير.

آذربايجاندا ملي- آزادليق و دئموْكراتيك حركاتين جريانيندا فعله لردن، كندليلردن، مترقي ضياليلاردان، صنعتكارلاردان و ملي بورژوازي نماينده لريندن چوْخلي اجتماعي- سياسي خاديملر يئتيشدي.

ملي حكومت دؤورونده فدائي باشچيلاري، انجمن صدرلري، بخشدار لار، فرماندارلار، وزيرلر، كارخانالاردا فعله نماينده لري، اداره باشچيلاري، بانك مديرلري و ساير وظيفه لي شخصلر تجربه لي كادرلار كيمي تربيه اوْلونوب، ايره لي چيخيب، دولتين اداره ائتمه سي ايشينده  سفربر اوْلدیلار.

خالقيميزين عالم اوْغلي، شيخ محمد خياباني حركاتي نين تانينميش نماينده لريندن اوْلان، آذربايجان ملي حكومتي نين ملي محكمه سي نين صدري، زين العابدين قيامي نين شخصي آرشيوينده او دؤوردن يادگار قالميش بير سندده  "دولت كادرلاريني حاضرلا يان عالي كورسلارين معلملري"- نين سياهيسي ساخلانميشدير. بو سند تكجه معلملرين سياهيسيني دئييل، هم ده  كورسلاردا  تدريس اوْلونان موضوعلاري دا اؤزونده عكس ائتديرميشدير.

دولتچيليك تاريخيميزين سندلريني بير يئره  توْپلاماق، گله جك نسيللره چاتديرماق ضرورتیني نظره آلاراق، ملي دولتچيليك عنعنه ميزين قوروجولوق ايشينده گئجه- گوندوز بيلمه ين انسانلاريميزين سيراسينا داخيل اوْلان بو سند ده  بئله وئريلميشدي:

* آذربايجان ملي حركاتي نين تاريخي و مشروطه انقلابي -   زین العابدین قيامي

* تشكيلات سيستمي- صادق بادگان.

* ايران سياسي تشكيلاتلاري نين تاريخي- سلام الله جاويد.

* پسيكوْلوژيا- دكتر جاهانشاهلو.

* اينجه صنعتين اهميتي حكومت قورولوشی نقطه نظريندن- فريدون ابراهيمي.

* قانون اساسي- عظيما.

* مليت مسئله سي- دكترهشتروديان.

* سياسي اقتصاد- دكتر مهتاش.

* دنيا سياسي قوروملاري تاريخي- مايور رحماني.

* اوْردو مكتبي- اديب.

* مرامنامه نين شرحي- ميررحيم  ويلائي.

* آذربايجانين استراتژي جغرافياسي- ژنرال پناهيان.

* قديم آذربايجان تاريخي- شريفي.

* انشعات- مهندس آذري.

* حربي تعليمات و بدن تربيه سي- مايور آگاهي{16}.

بو و يا ديگر گؤرولن ايشلر و الده ائديلن موفقيتلر هئچ ده عادي وضعيتين نتيچه سي كيمي دئييل ، چوْخ آغير و گرگين اوْلايلاردان كئچميش ، حتي ملي حكومت يارانديقدان سوْنرادا آذربايجان عليهينه تهران حكومتي طرفيندن يورودولن ضد دئموْكراتيك تدبيرلر سنگيمك  بيلمه ميشدي.ايرانين14- جي مجلسينده مهدي فرخي نين خطابت كورسوسونده  سؤيله دييي :

" گئديره م آذربايجانا، آذبايجاني آذربايجانليلارين باشينا اوچورام!"-سؤزی، بيلاواسطه تهران حكومتي نين آذرربايجاندا يارانميش وضعيته مناسبتي نين گؤسته ريجيسي ايدي. بو مناسبت تكجه ايران مجلسي كيمي اوْرقاندا چيخيشلاردا، يا خود تكجه سؤزده محدودلاشميردي؛ آذربايجاندا فاجعه لر تؤره دن اوْردو حصّه لرينده بو مناسبتلر داها قاباريق شكيلده اؤزونی گؤسته ريردي. اورميه شهرينده کی، ياراديلان وضعيتی  بو اولايلاردان  نمونه  کیمی گوسترمک یئرینه دوشر.

 ملي حكومتين ياراديلماسيندان هله 5- 4 گون كئچمه سينه باخماياراق ارتجاعچي تهران حكومتي نين اورميه ده  يئرله شن اوْردی حصه سي نين و خالقين قانينا سوساميش قولدور خانلارين سيلاحلي دسته لري نين تؤرتدي يي جنايتلر، آذربايجان خالقي نين عليهينه  يورودولن جنايتلرين داوامي ايدي.

 " شانلي 21 آذر حركاتي آذربايجانين مختلف ولايت و شهرلرينده  مختلف واختلاردا غلبه چالميشدي. اورميه شهرينده ايسه بو غلبه يالنيز شدتلي ووروشمالاردان سونْرا، 27 آذر گونونده ممكن اوْلموشدور.

 بونون سببي اوْندا ايدي كي ، هم بورادا ارتجاع اؤزی نسبتا گوجلي ايدي، هم ده توركيه و آمريكا قوْنسوللوقلاري همين ارتجاع قوّه لريني داها دا جدي مقاومت  گؤسته رمه يه  تحريك ائديرديلر. بوندان علاوه دربار و دولت سيمسيز تلفن و تئلگراف واسطه سي ايله بورادا كي حربي حصه لر: پوْليس و ژاندارم قوّه لری ايله علاقه ساخلايير، اوْنلارا سيلاح ، ارزاق ، عادي وسايط  و سايره وعدلر ائدير و بو يوْللارلا دا 21 آذر حركاتينا قارشي اورميه ده  جدي بير مقاومت مركزي ياراتماغا چاليشيردي. دربار و دولتين، عموميتله ارتجاعي قوّه لرين اساس استناد نقطه سي اوْلان حربي حصه لره  و بورادا اوْلان نسبتا اهميتلي حربي- تكنيكي بؤلمه لره، مشهور ارتجاع نؤكري سرهنگ زنگنه باشچيليق ائديردي. محمدرضا شاه شخصا اورمي نين مدافعه سي ايله ماراقلانير، سرهنگ  زنگنه يه  بؤيوك اميد  بسله يير و بوراني آذربايجان خالقي نين ملي آزادليق حركاتينا قارشي جدي مقاومت مركزينه چئويرمك ايسته ييردي. آذرآيي نين 26- سينا قدر فدائي دسته لري اورمي اطرافيندا اوْلان چهاربخش، سنگر و دره  ده ييرمان موضع لرينده ارتجاع قوّه لره- ژاندارم و نظامي دسته لرينه شدتلي هيجوملار ائتميش و بير سيرا حربي اوستونلوك لر الده ائتميش ديلر. تبريز و باشقا شهرلرين فدائي دسته لري ايله گوجلنديريلميش اورمي فدائي دسته لري تبريز- اورمي جاده سيني نظارت آلتينا آلا بيلميش و تمامی ايله شهر اطرافينا ياخينلاشميشديلار. آذر آيي نين 27- سينده هاوا قارانليقلاشان كيمي ژاندارملاردان  بير عدده سي بير نئچه اوْغري و قولدورلا  بيرليكده غفلتا كوچه لره تؤكولوب هر طرفه آتش آچاراق قاباقلارينا گلن سيلاحسيز اهاليني اؤلدورمه يه باشلاديلار. بير نئچه ائو و مغازاني غارت ائتديلر. عين حالدا بوتون گئجه ني شهري و فدائي دسته لري نين توْپلاشديق لاري يئرلري سربازخانالاردان تفنگ و مسلسل آتشينه توتدیلار. ارتجاع قوّه لري بئله ليكله حربي شورانين دقتيني بو آتيشمالارا جلب ائده رك اوْنون پرده سي آلتيندا  ايره ليله ين  نظامي و ژاندارم حصّه لري نين قُطور دره سي يوْلونی اله گتيرمه لرينه امكان ياراتماق ايسته ييرديلر.لاكين، سرهنگ زنگنه نين بو تدبيري ده  باش توتمادي. آنجاق اوْنون بو جنايتي بيرعده سيلاحسيز اهالي نين ، فدائي و سربازلارين قاني  باهاسينا  باشا گلدي. تبريزدن گلن فدائي كؤمك دسته لري ايله اورمي فدائي لري بو وظيفه ني ده  لياقتله يئرينه يئتيرديلر.

 1324- جي ايل آذر آيي نين 28- ده سحر ساعات 8- ده فدائي لرين حربي شوراسي نين صدري محمد امين آزاد وطن باشدا اوْلماقلا فدائي لرين اساس قوّه لري تبريز- اورمي  دروازاسيندان  طنطنه ايله شهره  گيرمه يه  باشلاديلار. بونونلا دا اورمي  شهري  تمامی  ايله  آزاد ائديلميش اوْلدی"{17}.

بو حادثه لرين باشقا يؤندن تصويريني،21 آذرحركاتينين اشتراكچيسي م. فخرزاده ایسه بئله وئرميشدي : تهران حكومتي هر يئرده مغلوبيته اوغراديغي اوچون اورميه ده كي سيلاحلي قوّه لريني داهادا  گوجلندير ميشدي. جلادليقدا مشهوراوْلان سرهنگ زنگنه نين اسير دوشمه سينه هله بير نئچه گون قالميشدي. قياما قالخميش دئموْكراتلارلا ايران قوْشونلاري آراسيندا اؤلوم- ديريم مبارزه سي گئديردي. زنگنه بوتون گوجونی شهرين مدافعه سينه وئرميش، اختياريندا اؤلان 4- جي لشگرين بوتون سيلاحلي قوّه سيني دئموْكراتلارا قارشي چئويره رك چارباش كندينده، شهر چايي وادي سينده، شهرده اوْلان سني لر مسجدي نين اطرافيندا و بير چوْخ باشقا يئرلرده چوْخلي استحكامات  دوزه لتميشدي. هزاران محله سي اطرافيندا گئدن ووروشمالاردا فدائي گول له لري نين سسي گئت- گئده  ياخينلاشيردي. شهر داخيلينده ايسه آيري- آيري محله لرده دئموكراتلار دؤيوش عملياتينا باشلاميش، داملار و ائولرده سنگرلر ياراتميشديلار.آغداش محله سينده  بير دسته فدائي نين گؤستردي يي قهرمانليق، انقلابي دؤيوشلرده باش وئرن بؤيوك فداكارليق نمونه سي كيمي اولموشدور.

 اورميه اطرافيندا گئدن دؤيوشلرين قيزغين واختي ايدي. زنگنه كندلرده فدائي لرله  ووروشان ژاندارملارا سيلاح  و نظامي قوّه  گؤنده ريردي. گونده ريلن  قوّه لر ايسه آغداش محله سيندن كئچمه لي ايدي. بونا گؤره ده  بوردان گئچن حربي قوّه لرين محو ائديلمه سي آغداش محله سي نين قهرمان فدائي لرينه تاپشيريلميشدي. بو مقصدله بير دسته فدائي اوْنلار اوچون الوئريشلي اوْلان بير ائوي سئچميشديلر.

 سحر واختي ايدي. 24 نفردن عبارت بير كاميون مسلح نظامي دسته سي گؤي تپه كندينده فدائي لرله ووروشان ژاندارملارا كؤمك ائتمه يه گئديردي . فدائي لر همين ائودن كاميوني آتشه توتدیلار . مدافعه وضعيتينه كئچمه يه امكان تاپمايان سربازلار دسته سي داغيلدي  و 24 بيرنوْو تفنگي فدائي لرين الينه كئچدي. زنگنه اورميه ده اوْلان 6 تانك دان بيريني يالنيز بو 7 نفر فدائي ايله ووروشماق اوچون  گؤندرمه يه مجبوراوْلدی. تانك ائوه ياخينلاشير. اوْنون پوْلاد بورنی ائوين تاختا قاپيسينا دايانميشدي. سربازلار قاپيني سينديرماميشدان اوّل تسليم اوْلماغي طلب ائتديلر. ائوين تاختالانميش پنجره لرينه آتيلان ال قوْمبارا لاري فدائي لرين اوچ نفريني يارالاميشدي. الي تفنگلي فدائي لر ايكينجي اوْتاغين سقفيني دئشه ره ك، داما چيخيب تانكين دؤوره سينده  اوْلان سربازلارلا ووروشماغا باشلاديلار. سربازلارين چوْخی يارالانيب و بير عده سي قاچميشدي. بو زامان فدائي لر تانكين  تكرلري ايله زنجيري آراسينا تاختا سالاراق اوْنون حركتينه مانع اوْلدیلار. فدائي لر تانكين ايچينده كيلري ده تسليم ائديب تانكي اؤز اللرينه كئچيرديلر.وطن و آزادليق عشقي ايله ووروشان قهرمان فدائي لر اورميه اوزه ريندن قارا بولودلاري قوْودیلار، آزادليق گونشي اؤز پارلاق شعاعلاري ايله  بو كهنه شهري ايشيقلانديردي{18}.

 " اورميه لشگري نين فرماندهي سرهنگ احمد زنگنه نين خيانتي اوزوندن 2300 نفر قوْجا، قادين، اوشاق و فدائي هلاك اوْلدی. بونلاردان 230 نفر فدائي و 550 نفر فرقه عضوي ايدي. فدائي لردن 127 نفر يارالاندي. لاكين، بونا باخماياراق آذر آيي نين 27- سينه قدر آذربايجاندا اوْلان مركزي دولتين بوتون سيلاحلي قوّه لري خلع سيلاح ائديلدي"{19}.

 فدائي دسته لرينده اوْلان حربي سيلاحلاردان قات- قات آرتيق حربي سيلاحلارلا تجهيز اوْلونموش تهران حكومتي نين حربي قوّه لري، متشكل حربي مكتبلر گؤرسه لرده آذربايجانين شهرلرينده و كندلرينده بير- بيري نين آردينجا مغلوبيته اوغراميشدي.

 " شاه استبداد رژيمينه قارشي باشلانان 21 آذر نهضتي اؤز دؤورونون اجتماعي، اقتصادي و سياسي شرايط مجموعونون ياراتدغي تاريخي ضرورتين لابد نتيجه سي ايدي. بير سؤزله، بو نهضت ايرانين عمومي و آذربايجانين خصوصي شرايطي زمينينده عمله گلميشدي. 21 آذر نهضتي بيردن- بيره و تصادفا عمله گلن بير نهضت دئييلدي. اوْنون تاريخي كؤكلري چوْخ قاباق كي دؤورلره گئديب چيخير.21 آذر نهضتي اؤز تاريخي كؤكی اعتباري ايله مشروطه انقلابي، خياباني حركاتي وعموميتله ايراندا باش وئرميش ديگر آزادليق و دئموْكراتيك حركاتلارين وارثي  و اؤز دؤورونون اجتماعي كوْنفیلئكتلري نين  سيلاحلي عصيان فوْرموندا حلي نين تظاهري ايدي"{20}.

 دئموْكراتيك طلبلر اوغروندا مبارزه هر ملتين انكشاف سه وييه سي ايله علاقه دار اوْلاراق مختلف دؤورلرده  مختلف فوْرمادا اؤزونی گؤسته رير. بو باخيمدان آذربايجان خالقي نين ملي شعورونون انكشافي باشلانغيج دا سؤز، مطبوعات ، ييغينجاق آزادليقلاري و ها بئله اؤز نماينده لري واسطه سي ايله مجلسده اشتراك ائتمك و سايره طلبي ايدي. بو قانوني طلبلرين بير طرفدن شاه رژيمي طرفيندن قبول ائديلمه مه سي، ديگر طرفدن دئموْكراتيك حركاتين انكشافي، قانونا اويغون اوْلان اوچونجی مبارزه مئتودی اوْلان-اؤز مقدراتينا صاحب اوْلماق اوغروندا مبارزه نی ضروري ائتميشدير."21 آذر نهضتي كئچميش انقلابي حركاتلاردان هم سياسي، هم ده اجتماعي مضمونی ايله فرقلنميشدي. شاهليق رژيمي نين جبر آپاراتي اوْلان قوْشون، پوْليس و ژاندارم اداره لري لغو ائديلدي. بونونلادا تهران حكومتي نين آذربايجانا مناسبتي نين باشقا مرحله سي اوْرتايا چيخدي"{21}."21 آذر نهضتي نه تصادفي و نه شخصلرين ايسته يي و غضبي و يا خود خير خواهليق نيّتي و نه  ده  سفارشله باش وئرمه ميشدي. او، ايرانين اقتصادي رژيمي نين ضروري  و لابد قانونی ايدي. باشقا سؤزله، 21 آذر نهضتي ايرانين عمومي وآذربايجانين خصوصي شرايطي زمينينده عمله گلميش و آذربايجان خالقي نين اوزون ايللردن بري ظولم واستثمارا قارشي آپارديغي مبارزه نين تجسمي ايدي{22}.

 ايتي مشاهده و دقيق تحليل قابليّتينه مالك اوْلان ملي اؤندر سيدجعفر پيشه وري، يئني يارانميش مرحله ني بئله تقديم ائدير: تهران، ائشيتدي ييميزه گؤره، ايالت و ولايت انجمنلري نين انتخاباتيني باشلاماغا تشبث ائدير. بو چوْخ گئج دير. آرتيق انجمن بيزي تأمين ائده  بيلمز. بو دالدان آتيلان داش كيمي ديركي، فقط توْپوغا ده ير و هئچ بير تأثير باغيشلاماز{23}.

 غلام يحيي دانشيان حرکاتین موفقیت قازاندیغی آنلاری خاطرلایاراق يازيردي كي، باش وزير پيشه وري عالي قاپي يا  گئتدي.

 قوْشونون تسليم ائديلمه سيني مذاكره ائتمك اوچون سرتيپ درخشاني اوْرايا  گتيريلميشدي. قوْشونون ستاد رئيسي سرهنگ ورهرام بوتون قوّه سي ايله افسرلري قان تؤكمه يه حاضيرلاييردي. او، شهر اهاليسي و فدائيلر اوزه رينه هيجوم پيلاني چكميشدي . قوْشونون تسليم اوْلماسي حاقيندا پيشه وري و درخشاني آراسيندا سند امضألانديغي حالدا ،  ورهرام مقاومت گؤسترمك ايسته ييردي. لاكين، سربازخانايا گئتميش چشم آذر افسرلره  و سربازلارا  تسليم سندي نين امضالانماسي خبريني سؤيله ييب ، ملي حكومت آديندان اوْنلارا اطمينان وئرديكدن سوْنرا افسرو سربازلار سيلاحلاريني  يئره  قوْيماغا راضي اوْلدیلار. ورهرام دا سيلاحيني وئريب تسليم اوْلدی{24}.

 " دئسامبرين 12- ده (چهار شنبه 21 آذر 1324) ملي مجلسين ايلك اجلاسي اوْلدی. و همين اجلاسدا ملي حكومت تشكيل ائتمك قرارا آليندي. آذربايجان دئموْكرات فرقه سي نين بيرينجي كاتبي سيدجعفر پيشه وري حكومته باشچي تعيين اوْلونموش و ائله همين گون حكومت عضولريني ملي مجلسه تقديم ائتميشدير.

 ملي حكومت 11 وزيرليكدن، عالي محكمه و باش مدعي العموملوقدان عبارت  ايدي. حكومتين تركيبينده خارجي ايشلر وزيرلي يي و مدافعه وزيرلي يي نظرده توتولماميشدي. بودا آذربايجان خالقي نين ايرانين دولت بيرلي ييني قوْرويوب ساخلاماق نيتيني تصديق ائديردي. ملي حكومتين تشكيليندن سوْنرا آذربايجانليلارين سياسي جهتدن فوْرمالاش ميش ملّته چئوريلمه سي  پروسئسي  باشا چاتير و اؤز مقدراتيني تعيين ائتمك و حاكميت حقوقلاري حياتا كئچير. بئله ليكله ، اؤز ائتنيك اراضيسي و بوندان سوْنرا هم ده سياسي اراضيسي، اؤز ملي ديلي و بوندان سوْنرا دولت ديلي، اؤز قانون وئريجي و اجرا ائديجي حاكميت اورقانلاري و ملّتين بوتون طبقه لريني احاطه ائدن رهبر حزبي اوْلان آذربايجانليلار تشكيلات جهتدن ملي تشكّولی باشا چاتديرير و هم ده  بو زامان تكجه يوكسك مترقي، دئموْكراتيك، سياسي، وطن پرورليك شعوری دئييل، هم ده ملي شعور نمايش ائتديريرلر.

  ملي دولت قوروجولوغونا باشلانماسيندان سوْنرا آذربايجان خالقي نين انكشافيندا، اوْنون فوْرمالاشماسيندا يئني مرحله باشلايير. آذربايجانلي لارين ملت كيمي حقيقي اجتماعي فوْرمالاشماسي، ملي شعورون ائنينه  و درينينه ياييلاراق فوْرمالاشماسي محض همين واختدان باشلانير دي"{25}.

 سید جعفر پیشه وری یازیردی کی، باشلادیغیمیز بؤیوک حرکتین ملی رنگ و ملی خاصیّتینی ده ییشدیرمک ایسته ینلر خالقیمیزین سیلاحینی الیندن آلماغا چالیشیرلار .

 حرکاتین رهبری علاوه ائدیردی کی،آزادیخواه اولان آداملار بیر ملتین باشقا  بیر ملتین اوزه رینده حاکمیت سورمه سینی طلب ائده  بیلمز.

 آزادیخواهلیق حالوا دئییلدیر. آزادیخواه انسانلار گره ک حق و حقیقتی انکار ائتمه سینلر. حق و حقیقت ایسه آذربایجانلیلارین ملی حقوق، ملی دیلی، ملی آداب و رسومی، ملی اخلاق ، ملی استعداد و ملی تاریخلری دیر. تهران" آزادیخواهلاری" بیزیم ملیتیمیزی انکار ائتمکله قابا و خشن استبداد روحینه مالک اولوب مرتجعلردن داها مرتجع اولدوق لارینی اثبات ائدیرلر. آذربایجان خالقی ایسه اؤزونون قدریتنی ملی بیرلیک و ملی آزادلیقدا تاپمیشدیر. ایندی آذربایجان ملی بیر اؤلکه دیر{26}.

 " ملي مجلس آذربايجان ملي حكومتي نين قارشيسيندا آذربايجانين انكشافينا داير كونكرئت وظيفه لر قوْيموش و اوْنون 20 ماده دن عبارت ايش  پروْقراميني دا  تصديق ائتميشدير.

 آذربايجان ملي حكومتي تشكيل اوْلدوغی ايلك گوندن خالقا آرخالاناراق اؤزونون ناظیرليكلري واسطه سي ايله دئموْكراتيك تدبيرلر حياتا  كئچيريلمه سينه باشلايير. عالي اجرا ائدیجی اوْرقان اوْلان ملي حكومت اؤز فعاليّتيني  بيلاواسطه خالقين احتياجلاريني، طلبلريني تأمين ائتمه يه يؤنلتميشدير.

 ملي حكومتين باشچيسي سيدجعفر پيشه وري دئميشديركي ، حكومت اؤز پروْقراميني خالقين احتياجي اوزه رينده قورموشدور. بيز بو پروقرامي خالقين مذاكره سينه وئريريك. خالقين به يندي يني  حياتا  كئچيره جه ييك ؛ به ينمه دي يني ايسه پروْقرامدان چيخاراجاييق.

آردی وار ...

۲۲ چایان(عقرب)  ۱۳۸۹

"سيلاحلا اولچولن تورپاق-آذربايجان ملي حکومتي -60",*

میانالی علیرضا

کانادا- ونکووئر

2005

 بیرینجی بؤلوم:

اوستاد محمد على فرزانه دن

(سيلاحلا اؤلچولن تورپاق!)

بو سون آيلاردا، گونئى آذربايجاندان مينلر کيلومتر اوزاقلاردا و بيزيم گئجه‌ميز اونلارين گوندوزو اولان بير اؤلکه‌ده، کانادانين ونکوئر شهرينده ايکى جيليدليک بير کيتاب ايشيق اوزو گؤرموشدور. «سيلاحلا اؤلچولن تورپاق!  ٢۵- ١٣٢۴ جى ايللرده آذربايجاندا ميلى-دموکراتيک حرکات» عونوانى داشييان بو کيتاب، بو گونکو گونئى آذربايجاندا بير شاعير، ژورناليست، آختاريجى و آراشديريجى کيمى تانينان ميانالى عليرضا طرفيندن اوزون ايللر جانلى خاطيره‌لر و يوزلرله سند و فاکتلارين آراييب-داراماسيله مئيدانا چيخميشدير. اؤز ايشلرينى درين اينام و قايغى ايله باشلاييب و علمى-تنقيدى اوسلوبلا دوام ائتديرن آراشديريجى بو سون اثرينده ٢۵-١٣٢۴ جى ايللرده ميلى-تاريخى ضرورته اساسلاناراق آذربايجاندا پهلوى ديکتاتورلوغو طرفيندن تؤره‌ديلن دورغونلوق و چاتيشمازليقلارا قارشى آذربايجان دموکرات فيرقه‌سى طرفيندن ياراديلان رفرملار و يئنيليکلرين ايران ايرتيجاعى و آمريکا-اينگيليس ايمپرياليستلرى‌نين بيرگه شانتاژ، چاخناشما و تؤوطيه‌لرى نتيجه‌سينده قانلى و وحشيانا هوجوما معروض قالدى. اثرين ايستيسنا اوستونلوکلريندن بيرى اوندادير کى، بورادا الک دفعه اولاراق اينکار ائديلمز گؤروشلر، ديالوقلار و فاکتلار او گونکو شورا حؤکومتى‌نين ده بو دهشتلى فاجيعه‌ده ايکى ايمپرياليست يعنى آمريکا و اينگيليس ايمپرياليستلرى ايله عيانى ايش بيرليگى ياپديغى اوزه چيخير.

ايلک فعاليت و اؤلکه‌ده يئنى‌ليکلره باشلايان بو ميلى-دموکراتيک حرکت، دوام ائتديگى بير ايلده بوتو مدنى-ايجتيماعى ساحه‌لرده بير سيرا رفورملارا مووفق اولدوغو حالدا، دونيا باريشينا قوربان کسيلدى و هئچ کس اؤز آزادليق، ميلى-مدنى وارليغينا يئيه‌لنمک ايسته‌ين بير خلقه سس وئرمه‌دى و دونن قورخودان سيچان يوواسى آختاران موسلح قووه‌لرى، فئودال سالديرقانلارى و طوفئيليلرى بو وحشى يوروشو اؤزلرى‌نين بيلديلر و اونا گووه‌نديلر و بو ايتيهام و شانتاژى ساققيز دئيه چئينه‌ديلر کى، بو بساط گويا شورا حؤکومتى‌نين دسيسه‌سيدير و هله ده آذربايجان خالقى‌نين تاريخى و قؤومى ايستکلرى ايله ايلگيلى اولماديغينا آياق ديره‌ييرلر و فيرقه‌نين بوتون وارليغينى تؤهمتلنديرمکده اللريندن گلنى اسيرگه‌مه‌ييرلر و بو خوصوصدا اورا قدر عيناد و حياسيزليق گؤستريرلر کى، بو گون آذربايجانا، او قوشون‌کئشليکدن آلتميش ايل کئچديگى حالدا و او قيرغينلار و قوندارما محکمه‌لر و غارتلر، تبعيدلر و سوى قيريملاريندان سونرا، هله ده  اوتانمازجاسينا ٢١-آذر ٢۵-ى، «آذربايجانين قورتولوش گونو» آدلانديريرلار و اونا گووه‌نيرلر. حتا يئرى گلينجه اونو «فتح‌الفتوح» قلن وئريرلرکى اونون فرماندهى ايتگين«پدر تاجدار» اولموشدور. بوردا بير خاطيره ياديما دوشدو کىچ ايسته‌ميرم اونو دئمه‌ميش سوووشام. او ايللرده فاطمه پهلوى، شاهين باجيسى شاهدان خبرسيز بير آمريکالى ايله ائولنميشدى. شاه و دربار اونو بو ايشدن سارى عاق ائتميشديلر. علا، او تاريخين باش وزيرى بير مکتوبدا شاهى «جهان مطاع» آدلانديرميشدى. او دؤوره‌نين روزنامه‌لريندن بيرى يازميشدى: بير آدام کى، حؤکمو باجيسينا ايشله‌مير نئجه «جهان مطاع» اولا بيلر!؟

«آذربايجانى نيجات» وئرنلرين شانتاژ و تؤهمتلنديريجى تبليغاتلارى اورااجاق آمانسيز، اوتانجاقسيز و حاکيميتين بيرطرفلى سياستى ايله اويغون ايدى کى، هئچ جور مجال بو حرکتين قووت و ضعف نوقطه‌لرينى علمى و موستند صورتده منيمسه‌مگه ايمکان وئرميردى و بو آخين بير باشا عوصيانکار و «متجاسر» تانيتديريليردى. بئله کى، بو ايديعا هله‌ده‌کى وار آشيرى ناسوناليزم و شوونيزمه قاپيلانلارين طرفيندن هئچ بير ميلى-دموکراتيک حرکت بو کيمى تؤهمتلره، تحقيرلره و بير طرفلى گؤسترديلمگه معروض قالماميشدى.

بو تؤهمتلرين اساس شانتاژ و قيشقير-باغيرا سبب اولماسى بو ميلى-دموکراتيک حرکتين گويا آذربايجانى و اونونلا بيرليکده کوردوستانى ايراندان آييرماق و اوگونکو شوروييه وئرمک تؤهمتى ايدى. ايران آشيرى ناسيوناليست و شوونيستلرى زامان-زامان هر واخت ايراندا ياشايان خالقلار اؤز مدنى و طبيعى حاقلارينى ايسته‌ميشلر، داغارجيقلاريندا ساخلاديقلارى بو چاخيرى چيخاريب اونلارين اوستونه سپميشلر و اؤز ايرنج و ضيد اينسانى آسيميلاسيون سياستلرينى اؤرت- باسدير ائتميشلر.

***

بوتون بو تشبوثلره باخماياراق، بو سون ١۵-١٠ ايلده آذربايجان خالقى و اؤزلليکله يوردون قاباقجيل آيدينلارى و بيلگينلرينده اؤز ميلى هوويت و تاريخى کيمليکلرينى دريندن اؤيره‌نيب منيمسه‌مگه بير آيدينليق (اينتيباه) مرحله‌سى گليب چاتميش و بونونلا ايلگيلى اوزاق و ياخين کئچميشلرى اسناد و فاکتلارى علمى- تنقيدى اوسلوبلا آراشديريب و اولايلارى اولدوقلارى کيمى و نه اؤز شخصى باخيشينا قاپيلديغى کيمى آراشديريب آيدينلاشديرماغا، ماراق آرتميشدير. جوراتله دئمک اولار کى، آراشديريجى امکداشيميز ميانالى عليرضا، آذربايجان دموکرات فيرقه‌سى‌نين يارانماسينا، اونون بير ايلين عرضينده بوتون چتينليکلر، داريسقالليقلار و شانتاژلارا قارشى دورماقلا اؤز رفورم برنامه‌لرينى يئرينه يئتيرمه‌سينه حصر ائتديگى آراشديرمادا،  باشاريلى چيخميشدى.

کيتابدا، آراشديريجى‌نين فايدالانديغى قايناقلارين سايى ۵٠٠ دن آرتيقدير. بو قايناقلاردا فيرقه‌نين يارانديغى گوندن توتموش اونون بير ايل عرضينده يوردون و توپلومون يئنى رفورملارلا اوز-اوزه گلمه‌سى بير ناغيل يا رؤويا کيمى يوخ، بلکه بو يازيلى قايناقلاردان يازيلار و آمارلارا و هابئله جانلى خاطيره‌لره سؤيکه‌نيله‌رک گؤستريلميشدير.

اثرين عونوانيندا يازيلان «سيلاحلا اؤلچولن تورپاق» سؤزو، تبريزين گؤرکملى روحانى عاليمى حاج ميرزه عبداله مجتهدى‌نين آذربايجاندا ٢۵-١٣٢۴ يازديغى و سون ايللرده تهراندا نر اولان «بحران آذربايجان» اثريندن آلينديغى اولدوغو کيمى، اونون آشاغيدا گتيريلن سون سؤزلرى ده همين اثرين ٣۴٣-جو صفحه‌سيندن آلينميشدير: «هر حالدا ميلت مساله‌سى اورتايا چيخيب، نئجه دئييرلر اونون توخومو اکيليب. توتاق کى، بو دفعه ده تهران مووفقيت الده ائده. بو مؤوضونو اورتادان گؤتوره، يئنه اونون کؤکو کسيلمه‌يه‌جک. اکيلن بو توخوم بيته‌جک. يئنه گؤيره‌جک و داها قودرتله تهرانين قارشيسيندا دوراجاق و اوجالاجاقدير.»

بؤيوک روحانى عاليمين سؤزلرى بير دفعه يوخ، بلکه دفعه‌لرله فيرقه اورقانلارى و اؤزلليکله فيرقه رهبرى سيد جعفر پيشه‌ورى طرفيندن دئييليب، يازيلديغى حالدا بير سون وصيتنامه کيمى اونون مزار داشى اوسته حک ائديلميشدير: آذربايجان خالقى فيرقه‌ميزين، شهامتلى فداييلريميزين يالنيز آذربايجانا دگيل بوتون ايرانا ائتديگى تاريخى خيدمتلرى ايللرله، يوز ايللرله ياد ائده‌جکدير. سيد جعفر پيشه‌ورى.

بوتون بونلارلا بئله گويا پيشه‌ورى «روسلارين آدامى» ايميش و آذربايجانى روسلارا وئرمک ايسترميش، لاکين اينگيليس و آمريکاليلارى اؤزلرينه محرم بيللر و ٢٨ مورداد کودتاسينى يوللا‌نديران خايينلر ايرانخواه ميهن‌پرست ايميشلر!...

600يوز صفحه‌يه ياخين ايکى جيلدليکده آذربايجان ميلى-دموکراتيک حؤکومتى‌نين آپارديغى رفورملار و ياراتديغى يئنى‌لشمه‌لرين تفصيلى سايسيز فاکتلارا اساسلاناراق آرديجيل بؤلگولره بؤلونموش و هر بؤلگونون باشليغيندا  پيشه‌ورى‌نين يازيلاريندان بؤلگوده گئدن بحث ايله ايلگيلى يازيلار وئريلميشدى. بو باشليقلارين بوتونلوکله بورادا گتيريلمه‌سى اولدوغو اوچون مطلب اوزانماسين دئيه، اونلاردان ياليز آد چکيلير و يالنيز ايلک و سون فصله گؤز گزديريلير: ادبيات و منبعلر، گيريش، يارانما سببلرى، ميلى کونقره، ميلى مجليس، آذربايجان ميلى حؤکومتى، ميلى حؤکومتين پروقراميندا ايصلاحات تدبيرلرى، فدايى و قيزيلباش خالق قوشونلارى، تورپاق ايصلاحاتى، ايقتيصادى تدبيرلر، ميلى ماعاريف تدبيرلرى، ديل و ادبيات تدبيرلرى، آنا ديلينده تحصيل، تبريز دارولفونونى، مطبوعات و نشريات، ميلى حؤکومتين ايصلاحاتيندا فيلارمونيا، تئاتر، موسيقى، صحيه تدبيرلرى، جاوانلار، قادينلار، ميلى حؤکومت و خالقلار دوستلوغو، مغلوبيتين سببلرى.

ايلک بؤلگو(گيريش) دن ايکى پاراقراف.

«٢١ آذر» حرکاتى‌نين يارانما سببلرى: آذربايجاندا وجوده گلن بو نهضتى پيشه‌ورى وجودا گتيرمه‌ميشدير. بو خالقين روحوندان، اوره‌ييندن قوپان بؤيوک نعره‌نين اثريدير. پيشه‌ورى و اونون مسلکداشلارى ايسه خالقى سئويب، اونون سعادتينى آرزو ائتديکلرينه گؤره، بو نهضتدن کناردا دورا بيلمزديلر. سيد جعفر پيشه‌ورى (ص ٣٢)

ايشاره ائديلن بؤيوک نعره‌نين اوجالديغى يئر هار ايدى؟ اثرين همين بؤلگوسونده بو يئر ١٩٧۶-‌جى ايلده دسامبر آييندا «ورهارت» روزنامه‌سينده بئله آيدينلاشديريلير:

«شاه ايستيبدا رژيمينه قارشى باشلانان ٢١ آذر نهضتى اؤز دؤورونون ايجتيماعى، ايقتيصادى و سياسى شرايط مجموعونون ياراتديغى تاريخى ضرورتين لابود نتيجه‌سى ايدى. بير سؤزله بو نهضت ايرانين عومومى و آذربايجانين خوصوصى شرايطى زمينه‌سينده عمله گلميشدى. عوموم ايران اوزره سوسيال ضيديتلرين پارتلاييش نوقطه‌سى اولان آذربايجان ظولم و ايستيثمارا قارشى، دموکراتيک طلب اساسيندا، ايران اراضى‌سى‌نين بوتؤولوگو چرچيوه‌سينده اؤز موقدراتينى اله آلماق اوغروندا موباريزه‌نين مرکزينه چئوريلميش و بوتون ايران خالقلارى‌نين نظر ديقتينى و همرايليگينى اؤزونه جلب ائتميشدير...

بئله‌ليکله ايقتيصادى، سياسى و ميلى مدنيت مجموعوندا بيرلشن ٢١ آذر نهضتى تاريخى ضرورته چئوريلميشدير. اوزرينده بحث ائديلن تاريخى شرايط تلجه او زامان آذربايجاندا دئييل، هم ده موعين قدر ايرانين بوتون يئرلرينده ده اولوب، بوتون ايران خالق و ميلتلرينه ده عايد ايدى. بو اونونلا ايضاح اولونور کى، آذربايجاندا ٢١ آذر نهضتينده هم اوبژکتيو، هم ده سوبژکتيو عاميللر مؤوجود ايدى. دوزدور کى، او زامان آذربايجاندا اولدوغو کيمى بوتون ايراندا اوبژکتيو عاميللر وار ايدى، لاکين سوبژکتيو عاميللر آذربايجاندا اولدوغو کيمى هله باشقا يئرلرده يوخ ايدى.

ايکينجى پاراقراف: ص ۴٠-٣٩

سيد جعفر پيشه‌ورى يازير کى: آذربايجان خالقى‌نين ديلينى باغلاييب اونو ظولم و فيشار نتيجه‌سينده محو ائتمک فيکيرينده‌ديرلر. دموکراتيک دونيا و اونون  شهريميزده اولان نوماينده‌لرى بو فجايع و بو وحشيليکلرى گؤره بيلميرلرسه، اوندا اؤز آزاديخواه و دموکرات خالقلارى‌نين اونلارا تاپشيرديقلارى وظيفه‌نى لاييقينجه انجام وئرمه‌ديکلرى اوچون ويجدانن و اخلاقن بشريت موقابيلينده مسول دورلار. اگر گؤروب ائشيديرلرسه، بس نه اوچون اونو ميلتلرى‌نين و اؤز روزنامه‌لرى‌نين نظرينه يئتيرمک ايسته‌ميرلر؟

ميلى اؤندر علاوه ائدير کى، قوى بوتون دونيا بيلسين و آذربايجانين مرکزينده ياشايان موتمدين دؤولتلرين نوماينده‌لرى گؤزلرينى آچيب گؤرسونلر کى، تهران دؤولتى آذربايجان خالقيندان اينتيقام چکير...

سون بؤلگودن (مغلوبيت سببلرى)

اثرين بوتون بؤلگولرى و بؤلگولرين سطيرلرى اوخونب دوشونمه‌لى اولدوغو حالدا سون فصيل، يعنى مغلوبيتين سببلرى داها دوشونوله‌سى و داها عيبرت آليناسيدير.

اونلارلا فاکت سيراسيندا سيد جعفر پيشه‌ورى آذربايجان دموکرات فيرقه‌سى‌نين ليدرى داها ماراقليدير: ١٩۴۶-جى ايلين آپريليندن باشلاياراق آذربايجان ميلى حؤکومتى‌نين اؤزونو مودافيعه و موستقيل حرکت ائتمک ايمکانلارى خئيلى محدودلاشدى. او فاکتيک اولاراق تکجه شاه-قوام قووه‌لريله دئييل، عئين زاماندا سووئت، آمريکا و اينگيلتره آذربايجانداکى حرکاتين سوسدورولماسيندا ماراقلى ايديلر. و بوندا هر طرفين اؤز پايى وار ايدى.

گونئيده‌کى ميلى-دموکراتيک حرکاتين مغلوبيتينده کئچميش سووئتلر دؤولتينه باشچيليق ائتميش رهبرليگين خيانتلى و حيله‌گر عمللرى هئچ ده آمريکا و اينگيلتره‌نين مؤوقعيندن گئرى قالماميشدير.

سووئت طرفيندن آرخادان وورولان بو گؤزله‌نيلمز ضربه آذربايجان ميلى حؤکومتى‌نين مغلوبيتينده مهم رول اوينايان سببلردن بيرى و بلکه ده باشليجاسيدير. (ص ۵٢٣-۵٢۴)

[   ]

مقصود میلتیمیزین آزادلیغی یولوندا آپاردیغی مبارزه دن نمونه لر گؤسترمکدیر. اونی اولدوغی کیمی تصویر و ترسیم ائتمه یی موّریخ لر، ادیب و شاعیرلریمیزه  تاپیشیرماق لازیم دیر. بو اونلارین ملی  و اخلاقی وظیفه لریدیر. قوی بیزیم  وجوده  گتیرمکده اولدوغوموز ملی دؤولتین تاریخینی موّرخ لر یازیب کاغیذ اوزه رینه  گتیرسینلر.

"سید جعفر پیشه‌ وری"

هاچانسا عمیمدن بیر خاطیره ائشیتمیشدیم . دقیق یادیمدا اولماسادا، خاطیره  قاراداغ  ماحالی نین  کندلریندن بیرینده باش وئرمیش حادثه نی شرح ائدیردی.اونون دئدیکلریندن یادداشیمدا  نه لر قالیب؟

21 آذر حرکاتی نین ذیروه سی، آذربایجان ملی حکومتی  یاراندیقدان سونرا آذربایجاندان قاچمیش بعضی عنادکار، هارین و ظولمکار اولان خانلار بیر چوخ  یئرلرده،او جمله دن قاراداغ  ماحالیندا آتلی دسته لرله کندلره هیجوم ائدیر، فاجعه لر تؤره دیرلرمیش. آرا- سیرا زنگاندان، ماراغادان و قاراداغدان آجیناجاقلی خبرلر گه لیرمیش.

بیرگون آذربایجانی ترک ائدیب تهرانا قاچانلار حاققیندا  تزه جه  فعالیّته باشلایان آذربایجان ملی مجلسی قرار قبول ائدیب بیلدیریرکی، ملّته و حرکاتا  دوشمنچیلیکده  سوچلانانلار تعیین اولونموش واختا  قدر گئری دؤنمه سه لر- اونلارین تورپاقلاری،اشیالاری، وار- دؤولتلری مصادره ائدیله جکدیر.

"27 بهمن1324- جی ایل تاریخلی همین قانوندا دئییلیردی: آذربایجانی ترک ائدیب تهرانا و سایر نقطه لره گئدیب، آذربایجانین آزادلیغی  و ملی حکومت علیهینه تبلیغات آپارانلار- ایستر آذربایجانلی و ایسترسه ده غیر آذربایجانلی اولسون - اونلارین داشینان و داشینمایان میلک، املاک و ثروتی خالقین و دؤولتین خئیرینه مصادره ائدیلسین . خالصه لرین بؤلونمه سی حاقیندا ایسه دئییلیردی : رضا شاه  پهلوینین سلطنت تاریخیندن21 آذر1324- جی ایله قدر آذربایجاندا اولان خالصه لر و سو منبعلری کندلرده یاشایان کندلیلر آراسیندا عوضسیز اولاراق بؤلونمه لی دیر"{1}.

بو قانونلارعرفه سینده آذربایجانین بعضی ماحاللاریندا اولدوغو کیمی ، قاراداغدا دا فئوداللار باش قالدیرمیشدیلار. قاراداغا عبدالله خانلا ووروشماق اوچون اهر فدائیلریندن علاوه تبریزدن ده  بیر دسته  فدائی  گؤنده ریلمیشدی. تبریزدن گلن گنج  فدائیلرین سیراسیندا حسن دایی آدلی نسبتاً یاشلی بیر فدائی ده  واردی. تهران حکومتی نین قودورموش خانلارا  ائتدی یی  کؤمه یه  باخمایاراق  بیر نئچه گون عرضینده  فدائی لرین شجاعتی و قطعی غلبه یه ایناملاری  نتیجه سینده  قارا داغ  ماحالی دا  بوتؤولوکله آزاد اولدی.

عمیم دن ائشیتدیگیم  خاطره نین  یادداشیمدا درین  ایز بوراخان ان تأثیرلی مقامی- حسن دایی نین فدائی لرله خانلارین سیلاحلی آتلی دسته لرینی قوووب، اونلاری آذربایجان سرحدلریندن چیخاریب کنده گئری  دؤندویو  مقاما  تصادف ائدیر.

اورادا باش وئرن حادثه اساساً کند میدانچاسیندا توپلاشان اهالی یه حسن دایینین مراجعتی ایله باشلامیشدی.او، دئمیشدی: ملی حکومتین قرارینا  گؤره  بو خانین دا تورپاقلاری مصادره اولونمالی دیر. اونون ملی حکومتیمیزی داغیتماغا سفربر اولان تهران حکومتینه سیغینماسی  و اورایا  قاچماسی  بیر یانا،آذربایجان تاریخینده  بیرینجی کره  ملتیمیز طرفیندن سئچیلمیش و تصدیقلنمیش حکومتیمیزله  بئله داورانیشا  اصلا گؤز یومماق اولماز. بیز بو خائین خانین دا اؤز دوغما حکومتینی بوراخیب، یادلارا دستک اولدوغو اوچون تورپاقلارینی کند اهالیسی آراسیندا بؤلونمه سینی تکلیف ائدیر و بو سؤزوموزه  ملتیمیز طرفیندن یارادیلان ملی مجلسیمیزین قاچانلار حاققیندا کی ، قانونلاری اساس گؤتوروروک.گلین، ائله بیرینجی باخ  بو میدانچانین او اوزوندن توتدی خانین ائله  بو تورپاقلاریندان باشلایاق.

بو تورپاقلار کند ایچه ریسینده اولدوغو اوچون من بری باشدان تکلیف ائدیره م 2000 متر مدرسه اوچون ساحه آیریلسین ؛ امینم کی ، اونون  تیکیلمه سینه ده  ملی حکومتیمیز  کؤمک  ائده جکدیر.

تکلیف بوتون اهالی نین بؤیوک سئوینجینه سبب اولسادا- دئین عمیم، علاوه اولاراق دئییردی:- کند اهالیسی نین  لنگ  ترپندی یینی گؤرن حسن دایی یئنه دیله گلدی:- هه، نه دی؟ - دئیه سن هله ده خاندان قورخورسوز.ائله دیرسه اوندا قویون بیرینجیسینی ائله من باشلاییم.

اهالی آراسیندان کیمدنسه ائشیدیلن : - نه ایله اؤلچه جکسن؟- سئوالینا حسن  دایی  بیرنوسونی  چینیندن آییریب  گؤیه  قالدیراراق  بونونلا!،- دئییر.عمیمین کؤنول دولوسی سئوینج و فرحله دئدی یی سؤزلر هله ده  یادیمدادیر. او، دئییردی: بیرینجی دفعه ایدی کی، آذربایجان تورپاغیندا سیلاح  قان  تؤکمه یه  دئییل ، اکیب- بئجرمک  و قوروب - یاراتماق اوچون گؤیه  قالدیریلیردی. حسن دایی مکتب اوچون اؤز سیلاحی ایله تورپاق ساحه سینی اؤلچوردی...

بو خاطره دن آلدیغیم تأثرات دئیه بیله رم کی، منی 21 آذر حرکاتی ایله ایلگیلی اوزون سورن آراشدیریجی بو ایشه جلب ائتدی. نهایت، بو آختاریشلارین نتیجه سیندن ایره لی گلن مذاکره نیزه  بوراخیلان کتابین آدی دا اوزون ایللردن  بری یادداشیمدا بعضاً ضعیف ، بعضاً آیدین جیزگیلرله دولاشان عمیمدن ائشییتدی ییم همین خاطره دن دوغدی. بونی دا علاوه ائدیم کی، بو اولایلار تکجه عمیم له مینم آرامیزدا محدودلاشان صحبت لر دئییلدیر- هئچ . بو احوالاتین عینی نی" ایران انقلابی نین غلبه سیندن آز سونرا  تبریز ده ارباب و کندلی آدلی تاماشا نین بیر یئرینده الی قابارلی کندلی اوزونو ظالم ملکه دارا توتاراق ، اونا 1325- جی ایلده وئردییی درسی یاددان چیخارماماغی مصلحت گؤرور. خالق طرفیندن یارادیلمیش و دیللر ازبری اولان بیر بایاتی دا ایسه دئییلیردی:

فلک منی سایاندا،

بخت چیراغیم یاناندا،

تفنگیم اؤلچو اولدی

اربابدان یئر آلاندا"{2}.

آیت الله میرزه عبدالله  مجتهدی ، ملی حکومتین  یارانماسیندان  بیر آی سونرا، دی آیی نین 22- ده ، یازیردی کی: بو گون قارا داغین گرگین وضعیّتیندن خبرلر ائشیتدیم. عبدالصمدخان نئچه یوز آتلی دسته سی ایله آذربایجان دؤولتی نین سیلاحلی قوّه لری ایله  ووروشور.

او،  بو  حادثه دن  بیر آی  سونرا  یئنه  اؤز  گونده لیگینده ، بهمن آیی نین 22- سی گونونه بئله بیر قئید آرتیریر: دئییرلر- کوردلر اورمیه نی آلیبلار.پنبه ای اورمیه نین حاکیمی قاییدیب.دئییرلر- میدانداب طرفیندن کوردلر گلیب  قند کارخاناسینی توتوبلار. فدائی لر ایسه چوخ چتینلیکله اونلارین قارشیسیندا دایانیبلار. زنگانین دا گرگین وضعیّتیندن صحبتلر گئدیر. آرخا طرفدن همدانا آرخالانان ذوالفقاری ده ، دئییرلر کی، زنگانی محاصره یه  آلیب.

او، 29 بهمن گونی اوچون ده  گونده لی یینده  یازیرکی، یول ناظیری کبیری  هله لیک  تبریزده  دئییل . ائله بیل  وضعیت  میانداب  و اونون اطرافیندا  آذربایجان دولتی اوچون قناعت بخش  دئییلدیر{3}.

" تهرانا قاچمیش شاه ال آلتیلاری اؤلکه ده  بیر سیرا  تخریبات تؤرتمه یه  باشلامیشدیلار. اونلار ماراغانین آفشار، چاراویماق و هشتری  بؤلگه لرینده  سیلاحلی  دسته لرله قتللر تؤره دیر، خالقین نائیلیتلرینی مغلوب ائتمه یه چالیشیردیلار.

ملی حکومت فدائی حیصّه لری نین عکس انقلابی مغلوب ائتمه امرینی  میرربیع کبیری یه  تاپشیرمیشدی...

قولدور دسته لرین مغلوبیّتیندن  سونرا بو موفقیتلر مقابلینده  کبیری ژنراللیق  و 20  نفره  یاخین  فدائی باشچیسی مختلف حربی  رتبه لرله تلطیف ائدیلدی . خالق قیزیلباش اوردوسی  کوماندانلیغی  بو باره ده فرمان وئردی. بوندان علاوه میرربعی کبیری ملی مجلس طرفیندن ستارخان اوردئنی (مئدال)  ایله ده  مکافاتلاندیریلدی"{4}.

آذربایجان ملی حکومتی نین سسی ، صداسی  و نه دن لری  30 ایلدن سونرا قارداغ ماحالیندان یول آلیب تکجه منه میانادا گلیب چاتمامیشدی. ائله بوراداجا بو اولایلارین  سوراغینی  وئرن چوخ اوزاقلاردان سسی ائشیدیلن باشقا  بیر نمونه نی ده  قید ائتمک یئرینه دوشر.

غرب- بئرلین ده نشراولان وارهایت روزنامه سی یازیرکی ، 1945- جی ایلین نویابر- دئسامر آیلاریندا ایران آذربایجانیندا آذربایجان دئموکرات  فرقه سینین رهبرلیگی آلتیندا یئنی دئموکراتیک خود مختار حکومت یارادیلدی. بیر نئچه  واختدان  سونرا  کوردوستان دا  بو یوللا حاکمیتی اله آلدی. دئموکراتیک قورولوش کهنه دولت دستگاهینی لغو ائدیب اونون یئرینده ایران آذربایجانی نین بوتون شهر و ماحال لاریندا دئموکراتیک حاکمیت اورقانلارینی یاراتدی{5}. قئید ائتمک یئرینه دوشر کی، ایلک  دفعه  اولاراق  تبریزده  آذربایجان فهله  و زحمتکئشلرینین بیرینجی قورولتایی کئچیریلدی. بو تاریخی قورولتایدا دونیا همکارلار اتفاقی نین صدری لوئی سایان نطق سؤیله میش و خالقین دئموکراتیک قورولوشوندان دانیشاراق دئمیشدی : آذربایجان خالقی فخر ائده  بیلرکی، آز بیر مودت ده مرتجع لری ازیب، آزادلیغینی اله  گتیرمکله  ایندیکی  دونیایا  اویغون ملی  و دئموکراتیک  حکومت قورموشدور.

او، ملتیمیزه  مراجعت ائده رک علاوه ائتمیشدیرکی، سیزین الده ائتدیگینیز بو دئموکراتیا حقیقی  و خالق دئموکراتیاسیدیر{6}.

ملی- دئموکراتیک حرکاتیمیزین اؤندری ، سیدجعفر پیشه وری نین کلامی ایله دئسک: 21 آذر نهضتی نین غلبه سی  بیرگه  سعی  و اعتمادین  محصولو دیر. ائله اونا گؤره دیرکی ،"21 آذر گونی ایرانین  بیر سیرا مطبوعات نماینده لری، او جومله دن ایران قزئتی رئداکتوری - جهانگیر تفضلی ، نجات ایران قزئتی  رئداکتوری -  فروزش، رهبر قزئتی رئداکتوری - بزرگ علوی، فرمان قزئتی رئداکتوری- عباس شاهنده و موخبرلر- محمود هورمز،اسماعیل پوروالی و سایر آذربایجانا گلمیش و ایران قزئتلرینده 21 آذر حاققیندا اؤز فیکیرلرینیده  یازمیشلار.

اسماعیل پوروالی دوستی محمود تفضلی یه مکتوبوندا 21 آذر حرکاتی حاققیندا یازیردی : محمود جان! تبریزده بو گون مشاهده ائتدیگیم  وضعیتی تصویر ائتمک اوچون رساملاردان ، موسیقی شناسلاردان و شاعیرلردن یاردیم آلماق لازیمدیر. چونکی بو گون تبریزین صاف فضاسی آلتیندا جانلانان حسّیات ، دؤیونن اورکلر، کیشی و قادینلاری بوروموش هیجان دالغاسی، تبریزین یئنی رنگه بویانماسی، بونلارین هامیسی یوزلر و مینلرله نغمه لرین  یارانماسینا، رساملیق تابلولارینین حاضرلانماسینا و میلیونلارلا شعرین قوشولماسینا زمین یارادیر"{7}.

" خالقین آرزوسوندان  دوغان ملی حکومت اوزون مدت  داوام ائتمه سه ده ، بیرایللیک حاکمیت ، جنوبدا یاشایانلارین بئینینده ائله بیر ایز بوراخیبدیرکی، خالق هئچ زامان بو بیر ایلده  خالقا و اونون اؤلکه سینه  گؤستریلن مثبت موناسبتی، قایغینی  اونودمایاجاقدیر. موتفکرلرین دئدیگی کیمی: انسان ایکی حقیقته- طبیعته و تاریخه خیانت ائده بیلمز. بیزیم بیر ایللیک ملی حکومتیمیز آذربایجان خالقینا تاریخی اهمیّته مالک  چوخ  شئیلر وئردی"{8}.

" غربین بیر چوخ مؤلفلری و تاریخچیلری ، او جمله دن - ویلیام ائگیلتون، ویلیام داقلاس، ریچارد فرای، لئنبئتون و دیگرلری ده  دئموکراتیک نهضت دؤورونده آذربایجان ملی حکومتی طرفیندن آذربایجاندا مهم اصلاحات حیاتا کئچیریلدیگینی کتابلاریندا یازمیشلار. لئنچئفسکی اؤز کتابیندا انقلابی حکومت نقشه لرینی حیاتا کئچیرمه یه باشلادی باشلیغی ایله دئموکراتیک نهضت دؤورونده آذربایجاندا ائدیلن اصلاحاتدان  بیر- بیر آد  چکیر.

1324- جی ایلین آخیرلاریندا کیرمان شهرینده چیخان" بیداری" روزنامه سی یازیرکی، آذربایجان حادثه لری نتیجه سینده داخیله ویزارتی مملکتده  ایالت  و  ولایت انجمنلرینین تشکیلی باره ده  گؤستریش  وئرمه لی اولدو .

1334- جی ایلده تهراندا چیخان "مردم" روزنامه سی ایسه بئله یازیر: آذربایجان و کوردستان نهضتلرینین تأثیری نتیجه سینده ایرانین دیگر شهرلرینده آزادلیق حرکاتی میثلسیز درجه ده  گئنیشلندی  و امپریالیزم علیهینه اولان قوّه لر آراسیندا  گئنیش همکارلیق یاراندی{9}.

ایرانین ان بؤیوک و چوخ تیراژلی قزئتلریندن اولان" کیهان" قزئتی ایسه یازیردی: ایرانین شیمالیندا باش وئرن دئموکراتیک حرکات ان بؤیوک حادثه لردن  بیری ساییلیر. او، ایرانین بوتون ایالتلرینه یاییلاراق شرق خالقلاری تاریخی نین بؤیوک  فصیللریندن  بیرینی آچاجاقدیر{10}.

" داخیلی امنیت ، اوغرولارین قلع و قمع ائدیلمه سی ، فهله و کندلی لرین وضعیّتی نین  یاخشیلاشماسی اوچون موعیّن اینتظامات یاراتماق، یئرلی ایصلاحات دا جیدّیت  و اونو چوخ  سرعتله  یئرینه  یئتیرمک ، اؤلکه نین اداره لرینده  دوزگونلوک، بعضی خیابانلارین و کؤرپولرین یئنی دن سالدیریلماسی، اونلارین آسفالت ائدیلمه سی، نهایت ایشلرده اولان  بؤیوک  نظم  و هامیدان یاخشی راق اونلارین اداری جنبه لری، ایشلرده اولان فوری تصمیم توتمالاری  و شکایت  و رجوعاته  یئتیشمه لری  چوخ   بینیلمیشدیر"{11}.

آیت الله میرزه عبدالله مجتهدی ملی حکومتین یارانماسیندان 5  گون سونرا، دوشنبه گونی، 26 آذر گونو اوچون  گونده لیگینده یازیرکی ، شنبه گونوندن باشلادی شهرده بیر امنیت یارانمیشدیرکی، دئمک اولار 1320-جی ایلین شهریور غائیله سیندن بو طرفه شاید اونون اوخشاری ایندی یه  کیمی  گؤرونمه میشدیر{3}.

حزب ایرانین مرکزی اورقانی جیبهه روزنامه سی ایسه یازیردی: آذربایجان حرکاتی هئچ ده آوانتورا دئییلدیر. بو حرکات  بیزیم  بدبختلیگیمیزی  گؤرنلرین و بوندان باشقا چاره  یولی تاپا  بیلمه ینلرین تصدیق ائتدیکلری ملی حرکاتین باشلانغیجی دیر.

آذربایجانلی همیشه قاباقجیل اولوب، ایره لی ده  گئدیب و باشقالاری اوندان اؤیرنیبلر{12}.

بو تاریخدن ایکی گون سونرا جیبهه روزنامه سی یئنه آذربایجان مسئله سینه اشاره ائده رک یازیردی: آذربایجان دئموکراتلاری نین نهضتینی ایرانین سایر نقطه لرینه  یایماق لازیمدیر{13}...

سادالانان مناسبتلر تکجه حرکات دؤورونده محدودلاشمیر. ملی- دئموکرتیک حرکاتیمیزین مغلوبیّتیندن سونرا دا بو مناسبتلر داوام ائدیردی.

1953- جی ایلده " با کی کمونیستی" قزئتی یانوارین 10- دا جیمز اولدیرجین " دیپلومات" رومانی حاقیندا خالق یازیچیسی میرزه ابراهیم اووون مقاله سینی چاپ ائتمیشدیر.

میرزه ابراهیم اوو همین مقاله ده یازیردی کی، کتابدا یازیچی گؤسته ریرکی، جنوبداکی حادثه لر سیاسی معناسی اعتباری ایله محدود محلّی خاصیّتده دئییلدی.

رومانین اساس قهرمانلاری اولان لورد ائسسئکس و ماک  قیری قور بو گونکو اینگیلیس سیاسی حیاتی نین ایکی باریشماز قوطبینی- ایرتجاع  و موحاربه، صولح  و  دئموکراتیا جیبهه سینی تمثیل ائدیرلر. لورد ائسسئکس انگلیس حکومتی نین خصوصی تاپشیریغی ایله موسکووایا  گلیر. اونون مقصدی جنوبدا کی  حادثه لری  یوخلاماق اوچون ایرانا خصوصی بین الخالق کمسیون گؤندرمک حاقیندا سووئت حکومتینین راضیلیغینی آلماقدیر...

او، مولوتوف، ویشینسکی و نهایت ا. ستالین له گؤروشور. لورد ائسسئکس ، - جنوبی آذربایجاندا کی حرکاتی روسلار یاراتمیشدیر، - فیکرینه قارشی ماک قیری قور دئییر:تهران حکومتی دائیما آذربایجانی تضییق آلتیندا ساخلامیشدیر . بونا گؤره ده آذربایجاندا همیشه اوپوزیسیون پارتیالار، میدانا چیخمیش دیر. کونیستی توسیون دولت یاراتماق اوچون بیرینجی عوصیان آذربایجاندا  باشلامیشدیر.

میرزه ابراهیم اوو ماک قیری قور حاقیندا یازیردی کی ، او، جنوبی آذربایجانلی لارین مختاریت طلبینه حاق قازاندیردیغی کیمی بوتون ایرانین اصل دئموکراتیک اساسلار دا  یئنی دن قورولماغا احتیاج اولدوغونا دا اینانیر و دئییر:هرگاه  سیز اؤزونوز بونا دقّت ائتسید ینیز، منیم نه دئمک ایسته دی گیمی باشا دوشردینیز. باشا دوشردینیزکی، ایران آذربایجانیندا کی عصیان هئچ ده  روسلارین ایشی دئییلدیر؛ ماهیّت اعتباری ایله  بو اوّلکی 6 - 5 انقلابین  داوامی دیر{14}.

ماک قیری قورون دئدی یی 6-5 انقلابین سونوجی 21 آذر حرکاتی ایدیسه، بو حرکاتین دوشونجه سیستئمینی گونده مه  گتیرن شیخ محمد خیابانی قیامی اولموشدور. ائله اونا  گؤره ده  تجدّد مکتبی نین بانیسی، ملی- دئموکراتیک دوشونجه سیستمی نین آذربایجاندا تطبیق ائدیلمه سی نین یارادیجیسی، شیخ محمد خیابانینین قیامی حاقیقندا، 21 آذر حرکاتی نین رهبری سیدجعفر پیشه وری دئییردی : من فیکر ائدیره م شیخین قیامی هر جور خاتمه  تاپدیسادا  ایراندا  بؤیوک  بیر اهمیّته مالیکدیر . بیزیم  نهضتیمیز ایسه اونون موتممیمی دیر{15}.

سیدجعفر پیشه وری دوشونجه سینی آچیق گؤسته رن دیگر بیر  فاکتی دا مسئله یه  آیدینلیق  گتیرمک اوچون  بوراداجا  قید ائتمگی مقصده اویغون حساب ائدیرم. اونون دیگر بیر رأینی باشقا یازیسیندا بئله اوخویوروق: من سیزدن سوروشورام، او ایرانا هانسی خیانتی  روا  گؤروموشدور؟ من،او واخت" حقیقت" روزنامه سینده  بیر آذربایجانلی کیمی مجلسین  بو خائنانه حرکتینه شدید بیر صورتده اعتراض ائدیب " سیزین خائن آدلاندیردیغینیز مزارلار قارشیسیندا تعظیم ائتمه یی بیز افتخار بیلیریک "- کیمی جسورانه عبارت یازماقلا  ایچه ریمده  شعله لنمکده اولان ملیّت حسینی تسکین ائتمه یه چالیشدیم{16}.

او، خیابانی حاقیندا فیکرینی بئله بیان ائتمکله سانکی اؤز دوشونجه و اینانجینی دا  آچیقلاماغا چالیشیرمیش. حقیقت ایسه بودورکی، تاریخده  باش  وئرمیش اولایلار بیری  دیگرینی عوض ائتسه ده ، اهمیّت  و مضمونلاریندان آسیلی اولاراق ، خالقین حیاتیندا اوینادیقلاری اونودولماز روللارینا  گؤره  نه اینکی  کهنه لیب آرادان  گئتمیر، بلکه دویونلو قالان سیاستلر آچیلدیقجا  داها دا  بلورلاشاراق یئنی نسیللرین گونده لی یینه داخیل اولور. بونونلادا دئمک اولورکی، حقیقت، حقیقت اولاراق قالیر؛کوتله نین گونده لیگینه  دوشن  موضوعلار ایسه  اؤز حلینی تاپمایانا کیمی، دوشونجه سیندن  بیر دفعه لیک اولاراق سیلینمیر. یارانمیش ال وئریشلی شرایط  و زامان  کسیگینده  یئنه ده اورتایا چیخیر. بو معنا دا شیخ محمد خیابانی قیامیندا اؤزه یی قویولان 21 آذر حرکاتی دا رئال بیر اولای اولاراق ملتیمیزین شوعور و ذکاسیندا ائله درین  و سیلینمز ایز  بوراخمیشدیرکی، او تاریخدن بو گونه دک حاکیم رژیملر، خصوصاً سلطنت رژیمی نه قدر اونون علیهینه بیر طرفلی تبلیغات آپارسادا  گوجلو تأثیره مالک اولمامیشدیر؛ اولسادا او دؤورده آذربایجاندا آپاریلان ایصلاحات موذاکره یه چیخاریلدیقجا بو عکس تبلیغات اؤز تأثیر گوجونو الدن  وئرمه گه  و بویاسینی  ایتیرمگه معروض قالمیشدیر.

آذربایجان ملی حکومتی عصرلردن بری ملتیمیزین آرزو ائتدیگی، اوغروندا مبارزه  آپاردیغی بوتون طلبلری بیری دیگری نین آردینجا حیاتا کئچیرمگه باشلامیشدیر. پهلوی رژیمی نین بانیسی رضاخان دیکتاتوراسی نین سیاستی ایقتیصادی ایصلاحاتدان گئری ده  ساخلانان آذربایجانی آیری سئچگیلیک نتیجه سینده ،آز قالا خرابه یه  چئویرمیش دی. آذربایجان ملی حکومتی، آذربایجان ملّتینه اصل حیات و آزاد  یاشاماق حقوقونو ارمغان  گتیردی . درین بحرانلار ایچینده  قالان ایقتیصادیاتیمیزا  گوجلی تکان  وئره رک، اؤلکه میزی عصریمیزین مدنی یاشایش مرکزلریندن  بیرینه چئویرمک یولوندا سرعتلی آددیم لار آتدی. بیر ایلین ایچینده  یوزلرله مکتب و صنعت اوجاقلاری آچیلدی . تبریز دانشگاهی ، ملی فیلارمونیا، ملی تیاتر یاراندی. ملی دیلیمیزین  تاپدالانمیش  حقوقی  اؤزونه  قایتاریلدی.

21آذر حرکاتی نین تجربه سی، آذربایجان ملی حکومتی نین وارلیغی بو حقیقتی آیدین شکیل ده ثبوت ائتدی کی، آزادلیق  و ایستقلالیّت اوغروندا  مبارزه یه  قالخان  کوتله لری  موتشکّیل ائتمه دن ، بو وظیفه نی  حیاتا  کئچیرمک اولماز.

بؤیوک انقلابی- سیاسی  تجربه یه  مالک 21 آذر حرکاتی نین رهبری، سیدجعفر پیشه وری عبث یئره دئمیردی کی، هئچ  بیر سیاسی فرقه تک اؤز عضولری نین الی ایله ایسته دیگینه نائیل اولا بیلمز.داها آرتیق خالق ایشلرینه قاریشیب، خالقین آرزولارینی داها گئنیش بیر دایره ده آنلاییب، اونلارین عملی اولماسینا چالیشارسا، او فیرقه خالقا داها آرتیق یاخینلاشیب، اونون  بیتمز و توکنمز قدرتیندن  داها آرتیق استفاده  ائده  بیلر{17}.

بو فیکیر ملی اؤندر پیشه وری نین یازیلاریندا  تکجه ظاهری گؤزه ل  سسله نن ایدیالارین  بزه یی  کیمی دئییلدی . بلکه، بو دوشونجه اونون بوتون داورانیشینا حاکیم  کسیلمیشدی.

او، ملی حکومتین پروقرامیندان دانیشاندا بو ایدیایا صادق قالاراق  دئییردی: حکومت  اؤز  پروقرامینی  خالقین  احتیاجی  اوزه رینده قورموشدو . بیز بو پروقرامی خالقین مذاکره سینه وئریریک. خالقین  بیندیگینی حیاتا  کئچیره جگیک ، بینمه دیگنی ایسه  پروقرامدان چیخاراجاییق{18}. محض بئله بیر رهبریّته اینانان ملتّیمیز ملی- دئموکراتیک حرکاتیمیزین ذیروه سی، ملی حکومتین یاراندیغی ایلک آنلاردان میثلی گؤرونمه میش بیر سرعتله اونون اطرافیندا توپلاشمیشدی. 21 آذر حرکاتی نین نتیجه سی، آذربایجان ملی حکومتی آذربایجان دئموکرات فیرقه سی نین فعالیّته باشلادیغی گوندن 3 آی 10 گون سونرا باش  وئرمیشدی.

12 شهریوردن ملی حکومتین  یارانماسینا  قدر 100 گون اولموش دی . بو موفقیّت الده اولوناندان سونرا حرکاتین رهبری ، حرکاتا اؤز موناسبتینی بئله ایضاح ائدیر: من، ملی حکومتیمیز و ملی مجلسیمیزین تشکیلی زامانی خالقین  ابراز ائتدیگی احساسات و حرارتدن بحث ائتمک ایسته میرم. فقط دئیه بیله رم کی، او گون بوتون خالق آیاغا قالخمیشدی. تام معناسی ایله ملی قیام و ملی حرکات وجوده  گلمیشدی{19}.

سیدجعفر پیشه وری  بیر چوخ  یئرده، چیخیشدا، مقاله ده  حرکاتین ماهیّتی حاققیندا رای لر سؤیله میشدی. نمونه اوچون اونلاردان  بیر نئچه سینی  بورادا  گؤسترمگی مقصده اویغون  حساب  ائدیره م:

* بیزیم حکومت دئموکراتیک  حکومت دیر . بوتون  طبقه لرین حکومتی دیر{20}.

* آذربایجان خالقی اؤزونون قدرتینی ملی بیرلیک و ملی آزادلیقدا  تاپمیشدی{21} .

* بیزیم اوچون آیری بیر یول یوخ ایدی. تهرانسیز اؤز توتدوغوموز ایشی آخیرا  یئتیرمه لی ، اؤز ملّی آزادلیغیمیزی تأمین ائتملی ایدیک{22}.

* باشلادیغیمیز بؤیوک حرکاتین ملی رنگ و ملی خاصیّتینی  دییشدیرمک ایسته ینلر ، خالقیمیزین سیلاحینی الیندن آلماغا چالیشیرلار{23}.

ملی اؤندر سید جعفر پیشه وری نین 21 آذر حرکاتی حاققیندا ایرلی سوردوگو بو فیکیرلر تکجه ایدییا کیمی دئییل، رئال اولایلارین تصویری کیمی ایره لی سورولموشدو. اونا  گؤره ده  حرکاتین ملی- دئموکراتیک ماهیّتی حاققیندا  بیر چوخلاری  رأی لر سؤیله میش ، اؤز موناسبتلرینی ده  بیلدیرمیشلر.

معلوم اولدوغی کیمی" دؤورون طلبی ایله  وجودا  گلن انقلابی حادثه لر تاریخده  توتدوقلاری مؤوقعه گؤره  قیمتلندیریلیر. و زامان کئچدیکجه تجربه ده  اؤزونو دوغرولتدوغونا  گؤره  دائیما احتراملا  یاد ائدیلیر. وطنیمیزده  باش وئرمیش 21 آذر نهضتی ده بئله حادثه لردندیر. بو نهضت  اونا  گؤره آذربایجان خالقی نین ملی غرور و افتخارینا ، انقلابی تجروبه  و توکنمز ثروتینه چئوریلمیش دیرکی، اؤلکه امپریالیزم نفوذونا و استبداد رژیمینه اؤلدوروجی ضربه لر ائندیرمیش، ایجتماعی، ایقتیصادی ضدیّتلرین حلی اوچون دؤورون طلبینه اویغون  یوللار آچمیشدیر"{24}.

" معلوم اولدوغی کیمی ملی مسئله نین حلی تعیین موقدّرات حقوقو نون  وئریلمه سینی  طلب  ائدیر. اوپورتونیستلرین  ملی - مدنی موختاریت شوعارلاری ، آدیندان گؤروندوگو کیمی، خالقلارا اؤزلری نین بوتون حیات ساحه لرینه حاکیم اولماق یوخ، یالنیز مدنیّت جهتدن خودمختار اولماق حقوقونو وئریر. وطنیمیز آذربایجاندا 21 آذر نهضتی نین غلبه سی ملی مسئله نین دوزگون حلی دئمک ایدی.21 آذر نهضتی نین غلبه سی ایله هر شئیدن اوّل خالقیمیز ملی ظولمو آرادان قالدیردی. اؤزونون مستقیل ملی حکومتینی یاراتدی  و اؤز مقدّراتینی الینه آلدی.

آذربایجانین  ملی دولتی ، اؤزونون  ملی  اراضیسینه ، حکومت آپاراتینا و ملی قوشونونا، اؤز سیاسی سربستلیگینه و تام حاکیمیت حقوقونا مالک ایدی"{25}.

بو ایسه ملی اؤندر سیدجعفر پیشه وری نین چوخ ایللردن بری فیکرینده فورمالاشان،گئتدیکجه ده جیلالانان ملی-دئموکراتیک دوشونجه سیستمی ایدی. "او، زنداندان چیخدیغی ایلک گوندن عموم ایران آزادلیغیندا ملی ظولمه قارشی مبارزه نی اؤن  جرگه یه  گتیرمیشدی. او ، فیکرینی آیدین و قطعی بیان ائدیردی کی، ملّتلرین حقوق  برابرلیگینی قبول ائتمه ینلرله، ملی ظولمی کؤلگه یه  چکنلرله اونون  سویو  بیر آرخا  گئتمه یه جک. بو مسئله ایلک گوندن پیشه وری اطرافیندا توپلاشانلارلا دیگر آزادیخواهلار آراسیندا  ایختلاف اولدوغونو گؤستردی . پیشه وری نین  آژیر ده کی، مقاله لرینده  بو سبک ده  اولان مباحثه  و ایختلافلار روزنامه نین  گونده لیگینه  چئوریلمیشدی . 1323- 1320- جی ایللرده تهراندا کی سیاسی محیط مئیدانیندا اولان حزب توده ایران ، اتحاد کارگران و زحمتکشان ایران و دیگر مترقی  بیرلیک ، تشکیلات و جمعیّتلرده توپلاشان عضولر ایراندا آزادلیق ودئموکراتیا اوغروندا مبارزه ده بؤیوک زحمت چکمیشلر.اونلارین  سیراسیندا آژیر مؤوقعیینده دورانلار آز دئییلدی. و بونلارین چوخی دا آذربایجانلیلار ایدی. تهراندا کی سیاسی محیط ده فعالیت گؤسترن تشکیلاتلاردا، او جمله دن توده رهبرلیگینده ایراندا ملی مسئله یه مناسبتده  یالنیش مؤوقعیین دوزه لمه دیگینی گؤرن پیشه وری تئز- تئز بو سؤزلری تکرار ائدیردی: دئیه سن، بونلارلا بیزیم سویوموز بیر آرخا گئتمه یه جک" {26}.

پیشه وری دوشونجه سیندن قیدالانان" آذربایجان" روزنامه سی تبریز دارالفنونونون 6- جی ایل دؤنومی مناسبتی ایله یازیردی: بو علمی مؤسسه نین تشکیلی آذربایجان و ایران خالقینا  بیر داها گؤستردی کی، هر بیر ملّت اؤز مدنیّتینی زنگینلشدیرمک و اینکشاف ائتدیرمک اوچون اؤز مقدّراتینا مالک اولمالیدیر. بو ایسه ملی اؤندر سیدجعفر پیشه وری نین اوزون ایللردن بری ایر لی سوردویی تفکّورون تظاهری دئمک ایدی.

ملتیمیز اؤز مقدّراتینا مالک اولدوقدان سونرا مرکزی حکومتین تضییقی نتیجه سینده گئری ده ساخلانان اؤلکه میزده  بیر چوخ ایصلاحات حیاتا  کئچیردی.

" خالق دوشمنلرینین 437  پارچا مولکو موصادره ائدیلیب، 373 خالصه کند تورپاقلاری ایله بیرلیکده 000/000/1 کندلی عائیله سینه 000/380 هکتارعوضسیز اولاراق تورپاق وئریلدی. کند تصّروفات وسائطی اولمایان کندلی لره یاردیم ائتمک مقصدی ایله 000/000/5 تومندن آرتیق سرمایه سی اولان فلاحت بانگی داییر ائدیلدی.000/000/4 تومن سرمایه سی اولان سو و فلاحت ماشینلاری شیرکتی ، 000/000/5  تومن سرمایه سی اولان پامبیق  شیرکتی تأسیس ائدیلدی کی، بو شیرکتلر واسطه سی ایله فلاحت ایشلرینین چوخ  سرعتله اینکشاف ائتدیریلمه سینه  شرایط یاراندی. کئچمیشده آذربایجانین گلیرینین تهرانا آپاریلان 75%  آذربایجاندا ساخلاندی و قالان 25%- ایسه تهران حکومتی نین تبریز بانگیندان اوغورلاییب آپاردیغی 000/000/16 تومن پولون صاحبلرینه پرداخت ائدیلدی. معارف ایشلرینه 320/020/10 تومن صرف ائدیلمه سی معیّن ائدیلدی. حال بوکی ، کئچمیشده  معارفه صرف ائدیلن وسایطی آدام باشینا بؤلوندوکده هر آداما بیر کیبریت چؤپوندن آز پای  دوشوردو . فلاحت ایشلرینه 000/005/5 تومن،صحیّه ایشلرینه 000/030/5 تومن وسایط  آیریلدی. حال بوکی، کئچمیشده آذربایجاندا صحیّه ایشلری اوچون تهران حکومتی جمعی 000/32 تومن وسایط آیریلما سینی نظرده  توتوردی کی ، بودا آدام باشینا تقسیم ائدیلدیکده هر آداما  ایلده  بیر آسپرین ده  چاتمیردی...

آذربایجانین ایری شهرلرینده- تبریز، اورمیه ، اردبیل ، زنگان ، خوی و ساییر شهرلرده اوشاق تربیه ائولری تأسیس ائدیلمه سی اوچون 000/500/1 تومن وسایط بوراخیلدی. شوسه، دمیر یولو و پست- تئلگراف ایشلری اوچون 000/795/8 تومن وسایط آیریلدی. تکجه تبریزین اطرافیندا 40 یاخین کهریز تعمیر ائدیلدی و یئنی لرینین  چکیلمه سینه باشلاندی. تبریزین  سو ایله تأمین ائدیلمه سی اوچون 25 کیلومتر بؤیوک قوطرولو پولاد  سو لوله سی آلیندی. خیابانلارین آسفالت ائدیلمه سی اوچون 000/000/12 ریال وسایط آیریلدی{27}.

مشهور هند یازیچیسی هندوز ملی حکومت دؤورونده گؤرولن تدبیرلری خلاصه اولاراق بئله قیمتلندیریر : ملی حکومت اؤزونون  فعالیّتینین  بیرجه  ایلینده  تبریزین مؤوجود اولدوغی بوتون دؤورعرضینده  اورادا گؤرولن ایشلردن داها چوخ ایش گؤرموشدو{28}.

21 آذر حرکاتی اؤزونون مقصد آیدینلیغی، موتشکیّللیگی  و قارشیدا قویدوغو طلبات نوقطه - نظردن یاخین شرقده  گوجلو ایجتماعی حرکات کیمی  قیمتلندیریلیر.

بو حرکات، سیاسی و معنوی تأثیر دایره سی نین گئنیشلی یی جهتدن ده  گوجلی و عظمتلی اولموشدور. بونونلادا دئمک اولار" 21 آذر سؤزی آذربایجان تاریخینده ، گونئی تاریخینده خصوصی بیر آدا ، خصوصی  بیر لیاقته ، خصوصی بیر ماهیّته  مالک سؤزدور.21 آذر، گونئی آذرربایجانین آزادلیق مبارزه سینده  تاریخی  بیر تقویم دیر"{29}.

بو تاریخی تقویمین سون پیلّه سی، آذربایجان ملی حکومتی حاقیندا ملی اؤندر سید جعفر پیشه وری دئییردی: بیز بیلیردیک کی، الیمیزده  دؤولت تشکیلاتی ، سیاسی قدرت و اختیار اولماز سا فارس موتعصبلری بیزه مدنی موختاریت وئرمه یه جکلر. مدنی موختاریت عباره سی محدود اولدوغو اوچون داخیلی آزادلیق و اؤز موقدّراتینی اؤزو تعیین ائتسین سؤزو ایله مختاریّت سؤزونو عوض ائتدیک{30}...

منی ایسه ، گونئی آذربایجان  تاریخینده  خصوصی  بو لیاقته ، خصوصی بو ماهیّته مالیک سؤزه  سویوق ائدن عامل هاچانسا عمیمدن ائشیتدیگیم  خاطیره نی  قید  ائتسم ده، فیکریمده  درین ایز بوراخان ایکی فاکتی دا بوراداجا  قید ائتمه یی مقصده اویغون حساب ائدیرم.

ملی اؤندر سید جعفر پیشه وری بیر چیخیشیندا دئییردی: بیر زامان  گلر، خالق مشروطه انقلابیندا اشتراک ائدن  بیر موجاهد آختارار کی، اؤزونون محبّتینی اونا اظهار ائتسین. بلکه بیر مودت دن سونرا، اودا تاپیلمایاجاقدیر. او واخت خالق فقط  تاریخه مراجعت ائده جک دیر؛ اوردان بؤیوک حرکاتی اؤیرنمک ایسته یه جکدیر. بو جهتدن دیرکی، تاریخه جدّی صورتده توجّه ائتمک،الده اولان اسناد و مدارکی توپلاییب  گله جک نسیل اوچون ساخلاماق لزومی میدانا چیخیر{31}.

بو لزومون میدانا چیخماسینی تصدیقله ین ایکینجی اؤنملی فاکتا گلدیکده، یادداشیمدا درین ایز بوراخان آرازین او تاییندا آدلی فیلمین  چکیلیشینه  آذربایجانین  گؤرکملی  شاعیری ،  رسول رضا نین سرانجام  وئرمه سیدیر.

بو فیلم آذربایجان ملی حکومتی دؤورونده بیزیم ایندی ده  گؤره  بیلمه دیگیمیز آتا- بابالاریمیزین گؤردوگو ایشلردن جانلی سنددیر.

21 آذر حرکاتی نین ایشتراکچیسی، 1324- جی ایلده یارانان ملی مجلسیمیزین ملت وکیلی، خالق شاعیری بالاش آذراوغلی اؤز خاطیره لرینین بیرینده رسول رضانین تبریز شهرینه سفری حاققیندا معلومات وئریر.

رسول رضانین  تبریزه  گلیشی ایله باغلی، اونون بیر مراسمده چیخیشیندان بئله بیر قید تقدیم ائدیر: تبریز بیزیم اوچون عادی  شهر دئییل . سؤزون اصل معناسیندا  پاییتختدیر.

شاه اسماعیل خطائی نین، ستارخانین، باقر خانین، شیخ محمد خیابانی نین، نئچه- نئچه سؤز داهی لرینین یادگار قویوب گئتدی یی  شهریدیر. منیم  بورایا  گلیشیمدن مقصد تاریخده آد قویموش شهرین و جنوبلی قارداش لاریمیزین بو گونکو حیاتیندان سندلی فیلم چکمکدیر.قوی گله جک نسیللره آتالاری نین، بابالاری نین قهرمانلیقلا  دولو حیاتیندان بیر یادیگار اولسون. صاباح  گله جک نسلیمیز بیزی اونودقانلیق اوستونده قیناماسین{32}.

بو سببدن دیرکی، موذاکره نیزه بوراخیلان کتابین ایشیق اؤزو گؤرمه سی نامینه منه دستک اولان 4 نفرین آدینی قید و تشکورلریمی ده  اونلارا  بیلدیرمک ایستردیم:

"21 آذر" تشکیلاتینین رهبری یازیچی بهروز حقی، آذربایجان دئموکرات فرقه سینین باشچیسی امیرعلی لاهرودی ، کانادا ساکینی مهندس عظیم ابراهیمی و نهایت حیات یولداشیم گونش!

کیتابی بیترمه گیمده بهروزحقی نین ایصرارلی اولماسی، فیرقه باشچیسی امیرعلی لاهرودی نین فیرقه نین دؤورو مطبوعاتینی اختیاریمدا قویماسی، دوستوم- قارداشیم عظیم بیین مادی- معنوی دسته یی و ایکی ایل تمام حیات یولداشیم گونشین ان  آزی گونده بئش ساعات منه آزاد وسربست شرایط یاراتماسینی قید ائتمکله، مودریک شاعیریمیز رسول رضا دئمیشکن:- من ده اونودقانلیقدا قینانماق ایسته مزدیم." مقصود ملتیمیزین آزادلیغی یولوندا آپاردیغی مبارزه دن نمونه لرگؤسترمکدیر".- بو تفکّره  سیغیناراق، ملی حکومت  دؤورونده ایشیق اوزو گؤرموش" قیزیل صحیفه لر" آدلی کتابین اؤن سؤزونده وئریلن بو دوشونجه نین داوامیندا ملی اؤندر سیدجعفر پیشه وری قید ائدیردی کی، اونو اولدوغو کیمی تصویر و ترسیم ائتمگی مورّخلر، ادیب و شاعیرلریمیزه  تاپیشیرماق لازیمدیر.

بو اونلارین ملی  و اخلاقی  وظیفه لریدیر. قوی  بیزیم  وجودا گتیرمکده اولدوغوموز ملی دؤولتین تاریخینی مورخلر یازیب کاغیذ  اوزه رینه  گتیرسینلر{33}

بو دیرلی کلام گیریش سؤزونه ان گؤزه ل سونوج اولسادا، بوتؤولوکله 21 آذر حرکاتینا حصر اولونان کتابین ایشیق اوزو گؤرمه سی نامینه تدقیقاتچی عالم مرحوم غفار کندلینین 21 آذر حرکاتی ایله ایلگیلی ایره لی سوردویو مودّعانی مقصده اویغون حساب ائدیر، دوشونجه مه  یاخین، فیکریمه اورتاق و سؤزومه یئکون کیمی تقدیم ائدیره م: 21 آذر، آذربایجان خالقی نین ملی آزادلیق مبارزه سینی شوعورلو و شعورسوز اولاراق  پرده له مگه و تحریف ائتمه یه چالیشان پان ایرانیزم قویروغوندا  سورونن ،امپریالیزمه قوللوق ائدن مورتجیع جیزما- قاراچیلارا قارشی ایتهامنامه دیر{34}

ادبیات و منبعلر

1- " آذربایجان" روزنامه سی.1324- جی ایل. نمره-131.

* آذربایجان ملی مجلسی نین مصادیره حاققیندا قانونو.

2- "21 آذر" درگیسی 1999- جی ایل. نمره- 2.

* اکرم میشوداغلی- آذربایجان ملی حکومتی نین آقرار ایصلاحاتی.

3- " بحران آذربایجان"- نشر ایلی-1381. نشر یئری- تهران.

* آیت الله میرزه عبدالله مجتهدی

4- "21 آذر" درگیسی 2000- جی ایل. نمره-4-5.

* حاجی قاسمی- ماراغا شهرینده 21 آذر.

5- " وارهایت" روزنامه سی دئسامر 1976- جی ایل. بئرلین .

*  دئموکراتیک ایران اوغروندا آپاریلان اونودولماز مبارزه.

6- "21 آذر" درگیسی 1999- جی ایل. نمره-3.

* دنیا همکارلار اتفاقی نین صدری لوئی سایان- نطق.

7- "21 آذر" درگیسی 2000- جی ایل. نمره-9. ص-54.

* اسماعیل شمس - 21 آذر حرکاتی اؤلمزدیر!

8- "21 آذر" درگیسی 2000- جی ایل. نمره- 9. ص- 48.

* علی اکبر هدایت نژاد- اونودولماز گونلر.

9- " مردم" روزنامه سی 1334- جی ایل ، نمره-171.

10- " کیهان" روزنامه سی 1324- جی ایل، 8- آذر .

11- " کیهان" روزنامه سی 1324- جی ایل. نمره-1571.

12- " جبهه " روزنامه سی 1324- جی ایل. 3- دی. نمره - 43 .

13- " جبهه " روزنامه سی 1324- جی ایل. نمره - 44.

14- " آذربایجان" روزنامه سی.1331- جی ایل. نمره -511.

15-" آذربایجان" روزنامه سی 1325- جی ایل.  نمره- .14

16- قیزیل صحیفه لر. ص- 30 .

17- پیشه وری سیزینله دانیشیر. چاپ -2001- جی ایل. ونکووئر.

18-" آذربایجان" روزنامه سی.1324- جی ایل.

19-" آذربایجان" روزنامه سی.1324- جی ایل.

20- تبریز21 آذر حرکاتیندا. چاپ -2001- جی ایل. ونکووئر.

21- باخ 20- یه.

22- باخ 20- یه.

23-" آذربایجان" روزنامه سی، 1324- جی ایل، نمره - 109.

24-" آذربایجان" درگیسی. 1369- جی ایل. نمره-3. ص-21 .

دؤورون طلبلریندن ایره لی گلیب یاشایان تدبیرلر".

* فرج دستگشاده

25- " آذربایجان" روزنامه سی.1333- جی ایل. نمره- 696.

* ع . ابلوچ-21 آذر نهضتی  و ملی مسئله نین حلینه دایر.

26- " او گونون حسرتی ایله ...." چاپ - باکی.2003- جی ایل.

* سلام الله جاوید

27-" آذربایجان " روزنامه سی. 1342- جی ایل. نمره- 1466.

28- " آذربایجان" روزنامه سی.1345- جی ایل، نمره - 1648.

21 آذر حرکاتی نین 21- جی ایل دؤنومی .

* انوشیروان ابراهیمی(معروضه).

29- "21 آذر" درگیسی 2000- جی ایل. نمره- 6 . ص-4.

* آنار رضایئو" 21 آذر" درگیسی نین تدبیر مراسمینده .

30- " دئموکرات" مجله سی 1324- جی ایل. نمره- 2.

31- "21 آذر" درگیسی 2000- جی ایل. نمره-5-4.

32- "21 آذر" درگیسی 1379- جی ایل. نمره-3.

33- قیزیل صحیفه لر- گیریش.

34- 21 آذر. چاپ یئری- باکی.1961- جی ایل

*اوخودوغونوز یازی لار سیلاحلا اؤلچولن تورپاق آدلی کیتابین بیر قیسمیندن عیبارت دیر کی اونون اصل متنی آچیق سؤز سیته سیندن آلینمیشدیر.

آردی وار ...

۱۲ چایان(عقرب)  ۱۳۸۹

تاریخی سوسیولوگیا نه دئمک دیر ؟

  تاریخی سوسیولوگیا آدلانان بیلگی  تاریخ وسوسیولوگیا علم لرینین قوووشماسیندان مئیدانا گلمیش و بو ایکی آنا علمین اورتاق ساحه سی دیر .تاریخ علمینین موضوعسو قیسا شکیلده دئییلسه انسانین کئچمیشده سیاسی،اجتماعی،ایقتصادی وس یاشاییشی واونون یارادیجیلیغینی (مدنیت) آراشدیرما دئمک دیر .بورادا گؤروندوگو کیمی اوچ عونصورون (زامان- مکان –انسان )بیرلشمه سیندن تاریخ یارانیر .بئله لیکله بو علمین اساس وظیفه سی انسانین زمان بویو بیر جوغرافی موحیطینده یاشاییشینی،یارادجیلیغینی و بو نوع آنلاییش لارین تدقیقات ائتمکدن عیبارتدیر. سوسیولوگیا بیلیمی جمعیت ، انسان و اونون داورانیش لاریندان وس عبارت دیر.

  بورادا سوسییولوگیا وتاریخ علم لری آراسیندا بیر نئچه تضاد گؤرونور.

  بیر :تاریخ علمی نین اساس عونصورلریندن بیری زمان دیر. تاریخ کئچمیشه دایانیر و زمان سیز تاریخ مومکن اولا بیلمز .آنجاق سوسیولوگیا زمانا دایانمیر. اولا بیلر سوسیولوق عالیم اؤز تدقیقاتیندا  زمان وها بئله تاریخدن بهره لنمه سین نئجه کی واقعیتده ده بئله دیر. نادیر سوسیولوق اؤز آراشدیرمالاریندا تاریخدن یارارلانار.بونون عکسی ده دوز دور تاریخچی لر ده چوخ آز سوسیولوگیدن بهره لنیرلر.

  ایکی:صیرف تاریخده ؛شاه لارین  تخته اوتورماسی ،اونلارین احوالاتی، ساواش لار ،موقاوله لر وس  تاریخی اتفاقاتدان صحبت گئدیر و جمعیتین سیاسی، اجتماعی واقتصادی وضعیتینی وصف وتفسیر ائتمکدن  ایره لییه گئده بیلمیر.بو حادثه لر آنالیز اولونمامیش قالیر حال بوکی سوسیولوگیا علمی؛ جمعیتین وضعیتینی، استراکتیر(ساختار)لارینی وسایره نی  شرح ائتمه دن علاوه اونلاری آنالیز ائدیر.

  دئمک تاریخ وسوسیولوگیا ایکی موستقیل وحتی باشقا بیر باخیش لا باخیلسا بو ایکی ساحه بیری بیرینه قارشی دیرلار.بو ایکی قارشی ساحه نئجه بیرلشیب وتاریخی سوسیولوگیا عنواندا اورتاق  بیر علم حؤزه سی یارانا بیلر؟ تاریخ تاریخچی یه محض تاریخی ماتریال وئریر سوسیولوگیا دا سوسیولوقا جمعیتی آراشدیرما اوچون مئتود. بو تاریخین وسوسیولوگیانین قوووشما نوقطه سی  وتاریخی سوسیولوگیانین آنا خطی دیر. بئله لیکله تاریخی سوسیولوگیا تاریخ بویو ویا خاص بیر دؤورده موعین جمعیت/جمعیت لرین استراکتیرلاری و اونلارین دییشیک لری حاققیندا تدقیق ائدن بیر علم ساحه سی دیر.

 ۵ چایان(عقرب) ۱۳۸۹

  آذربایجان گونئیینده قيرميزي رنگلي سيمگه يه دستك وئرمك دوام ائتمكده دير. كئچن هفته اورمو بيليم يوردو اويرنجي لري ملي سيمگه دن اؤز حيمايت لريني بيلدیرديلر.بوندان بیر مودت اونجه تبریز و قزوین بیلیم یوردلارینین اویرنجی لری بو سیمگه دن اوز حیمایت لرینی اعلان ائتمیشلر.

اورموبیلیم یوردو اویرنجی لرینین  ًقیرمیزی سیمگه حاقیندا بیانیه سی

  200  ایله یاخین بیر مودت دیر کی آذربایجانین موقدس  تورپاق لاری ایکی اساس حیصه یه پارچالنمیش واونون هربیر حیصه سی ده نئچه کیچیک اراضی یه بولونموش وبولونمکده دیر... بو آجی حادثه ایستر – ایسته مز آذربایجانین ایکی حیصه سی نی  آیری – آیری طالع لره معروض قویموشدور.

  آذربایجانین قوزئییینده 100 ایللیک تزارلاراسارتیندن سونرا شرق –ایسلام وتورک دونیاسی نین ایلک دموکراتیک جیمهوریتی یارانیرآنجاق 2 ایل زمان سورمه دن سوئت موستملیکه چیلیگی بو وضعیته سون قویور.نهایت بو دفعه  1991ده ابدی اولاراق قوزئیده کی سویداش لاریمیزایستقلالیته ناییل اولورلار...

  آنجاق آذربایجانین گونئی حیصه سینده تاریخین صحیفه لری باشقا جور یازیلیر.بورادا ایلک دفعه قادین لار حرکتی زینب پاشا باشچیلیغی آلتیندا مشروطه اینقلابینین باشلانغیجی کیمی یارانیر.سونرا ایران یا قاجار محروسه مملکت لری داخیلینده او جومله دن آذربایجان[گونئیینده]دا مشروطه چیلیک اینقلابی باش وئرمیش و بو اینقلابین نتیجه سینده آذربایجان ،ایران مملکت لری ترکیبینده ومشروطه آنا یاساسی چرچیوه سینده بیر پارا دموکراتیک ایستک لرینه ناییل اولور.آنجاق بو ایستک لرعملده یئرینه یئتیریلمه دی...

   نهایت آذربایجان میلتی شیخ محمد خیابانی رهبرلیگی آلتیندا یئنی دموکراتیک حرکات یاراتدی.بو حرکت ده سیاسی باخیمدان شکسته معروض قالمیش وفارس راسیزمی،آذربایجانی[گونئیینی]  ایستعمار وایستیلا ائتمگه باشلادی. بوواقعه دن 24 ایل کئچمه دن گونئیین  میلی دموکراتیک حرکاتی یئنیدن جانلاندی وآذربایجاندا میلی حوکومت یاراندی. فارس راسیزم ایله استعمارچی دوولت لر بوحرکاتی یاتیرارکن آذربایجاندا مین لر آذربایجانلی نین قانینی توکموش، مین لر وطنداشیمیزی سورگون ائدیب مین لرینی دوستاق ائتدیلر...

  1356 ینجی گونش ایلینده آذربایجاندا آزادلیق حرکاتی جانلاندی. میلتیمیز 29 بهمن کیمی موقدس گون یاراتدی .بوحرکات  58 – ینجی ایلده  ده  دوام ائتدی وآذربایجان میلتی آیت اله شریعتمداری رهبرلیگی آلتیندا اوز حاق لارینی مودافیعه ائتمک ایسته دی. بودفعه ده فارس راسیزمی وایسلامی فاندامنتالیزم دونوندا گیزله نن ایسلامی آدلانان ایران جیمهوریتی آذربایجاندا فاجیعه لر تؤرتدی...

  ایران - عیراق ساواشینین سونا چاتماسی ایله آذربایجانین قوزئی حیصه سی ایستقلالا قوووشماسی وباشقا نئچه عامیل گونئیده یاشایان آذربایجانلی لارا اوز موقدراتینی تعیین ائتمک اوچون ال وئریشلی زمین یارادیر. باشقا سوزله آذربایجان میلی حرکاتینین یئنی بیر پروسئسی باشلاییر.بو پروسئس 20 ایلدن چوخدور کی دوام ائتمکده دیر وخورداد قیامی کیمی عظمتلی حرکات مئیدانا گلیر وآذربایجانین حاق سسی دونیایا یاییلیر... سوزون قیساسی: آذربایجان گونئیینده  یوز ایلدن چوخ بیر مودت دیر آزادلیق حرکاتی گئدیر. ایران حوکومت لری کئچن85 ایلده آذربایجانین گونئیینی ایستعمار – ایستثمار وتحقیر ائتمیشلر آنجاق آذربایجانلی لارموباریزه دن ال گوتورمه میشلر وبوموباریزه بوگونده دوام ائدیر.

میل حرکتیمیزین سون پروسئسینین ایلک گون لریندن بوگونه قدر حرکت اوچون نئچه موهوم ناییلیت الده ائدیلمیشدیر:80-1379- ینجی ایل لرده تهراندا بیرینجی وایکینجی اورتوقرافیا سمیناری کئچیریلمیش وحرکتیمیزین موباریزه دیلینین استاندارلاشماسیندا موهوم بیر آددیم کیمی اولموشدور -  گونئی آذربایجان تلویزیاسینین یارانماسی واونون گئنیشلنمه سی - ADAPP  ین یارنماسی - 1389 دا  قورولان 21 آذر دیالوقو - دونیانین موختلیف اولکه لرینده مدنیت اوجاق لارینین یارانماسی ... ونهایت نئچه هفته بوندان اونجه ایلک دفعه اولاراق دیازپورادا اولان نئچه سیاسی پارتیا،مدنیت اوجاقی،موستقیل شخص لر وسایر تشکیلات لارین بیرلیکده بیر بیانیه یایماسی وقیرمیزی رنگلی سیمگه نی اونر وئرمه سی.

  بو سیمگه کئچن سون هفته لرده موختلیف تشکیلات لار وشخص لر طرفیندن گئنیش شکیلده قارشیلاشمیشدیر.کئچن ایگیرمی نئچه ایلده سیاسی تشکیلات لار ومدنیت اوجاق لاری قورولارکن بایراق اطرافیندا جور به جور نظرلر سویلنیلمیش،موختلیف  بایراق لار سونولموش وبعضا ده تشکیلات بایراغینی میلی حرکت بایراغی کیمی تانیتدیریما کیمی یاراماز جهدلر اولموشدور.بیزجه بوآددیم بیر پارا پرنسیب لره دایانماق شرط ایله بایراق مساله سینی حل ائتمکده ومیلی بیرلیک یولوندا آتیلمش آددیم دئمک دیر:

-         قیرمیزی رنگلی سیمگه میلی حرکت اوچون یالنیز کئچری وموقتی  سیمگه اولمالی دیر.بونا گوره کی بوتون گونئیلی لرین یاخود اونلارین اکثریتینین بو سئچگیده اشتراک ائتمک ایمکان لاری یوخدور.

-         آدی چکیلن سیمبول یالنیز سیمگه کیمی قبول ائدیلیر و بایراق آدینی داشییا بیلمز.

-         بو  سیمگه بیزه بابک وخورمی لرین آل بایراغینی همده آذربایجان قوزئیینده کی بایراغین قیرمیزی رنگینی واونون آنلاییشینی(موعاصیرلشمه – ترقی ائتمه) خاطیرلادیر و اونو هئچ ده سولچولوغا یا اونا بنزر باشقا دوشونجه لره باغلاماق اولماز.

-         آدی چکیلن سیمگه هئچ آرم،نیشان ویازی ایله بزنمه ملی و یالنیز قیرمیزی رنگدن عیبارت اولمالی دیر.

-         بوتون میلی حرکتده ایشتیراک ائدن فعال لاریمیز بو رنگی میلی حرکت سیمگه سی اوچون قبول ائتمه ین شخص لرین وتشکیلات لارین فیکیرلر ایله حورمتسیز لیکله یاناشمامالی دیرلار.

  بیز اورمو بیلیم یوردو اویرنجی لری  یوخاریدا کی شرط لره دایانارکن قیرمیزی رنگی آذربایجان گونئیینین میلی حرکت سیمگه سی کیمی قبول ائدیب و اونون قوروماغینی میلی وظیفه میز ساییریق.قوی بئله لیکله بیزلر بابکین،ستارخانین،خیابانی نین وپیشه وری نین بالالاری میلتیمیز و وطنیمیز آذربایجانین میلی بیرلیگی یولوندا بو   آددیمی آتمیش اولاق.

یاشاسین آذربایجانیمیز ! یاشاسین بیرلیگیمیز ! 

اورمو بیلیم یوردو اویرنجی لرینین بیر قروپو

چرشنبه 28 اولچن(میزان) 1389 

Bazar ertəsi, 25 Oktyabr 2010